Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
अध्यायः मङ्गलाचरणेन आरभ्यते, ततः रेवा-नर्मदायाः विस्तीर्णा स्तुतिः प्रवर्तते। सा दूषित-दुरित-नाशिनी, देवर्षिमनुष्यैः पूज्या, तपस्विभिरपि यस्याः तटाः काम्यन्ते, पावनी पुण्यसलिला च इति वर्ण्यते। अनन्तरं नैमिषारण्ये पौराणिक-प्रसङ्गः स्थाप्यते। यज्ञसत्रे उपविष्टः शौनकः सूतं पृच्छति—ब्रह्मी-नदीं विष्णु-नदीं च अनन्तरं ‘तृतीया’ महानीति या रौद्री नदी रेवा इति कथ्यते, सा कुत्र, कथं रुद्रसम्भवा, तस्याः तीर्थानि च कानि इति। सूतः प्रश्नं प्रशंसन् श्रुति-स्मृति-पुराणानां परस्परपूरकत्वं प्रतिपादयति, पुराणं ‘पञ्चमवेद’ इव महाप्रमाणं इति निर्दिशति, तथा पुराणस्य पञ्चलक्षणं व्याचष्टे। ततः अष्टादश-महापुराणानां नामानि श्लोकसंख्याश्च, उपपुराणानां च सूची प्रदर्श्यते; अन्ते श्रवण-पाठयोः महत्फलम्, पुण्यवृद्धिः, शुभा परलोकगतिश्च इति फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
अस्य द्वितीयाध्यायस्यारम्भे सूतः नर्मदातीर्थानां विस्तीर्णं माहात्म्यं प्रवक्तुमुद्यतः, तेषां सर्वथा वर्णनस्य दुष्करतां च निवेदयति। ततः पूर्ववृत्तान्तं स्मारयति—महायज्ञे समासीनः राजा जनमेजयः, द्यूतपराजयेन वनवासं गतानां पाण्डवानां तीर्थसेवनवृत्तान्तं, द्वैपायनशिष्यं वैशम्पायनं पप्रच्छ। वैशम्पायनः विरूपाक्षं (शिवं) व्यासं च प्रणम्य कथनं प्रतिजानीते। पाण्डवाः द्रौपद्या ब्राह्मणसहचरैश्च सह बहूनि तीर्थानि स्नात्वा विन्ध्यप्रदेशं प्राप्नुवन्ति। तत्र रम्यं वनाश्रममण्डलं विस्तरेण वर्ण्यते—पुष्पफलसमृद्धं, शान्तं, तपोवनयोग्यं, अहिंसकपशुपक्षिसमाकीर्णं च। तत्र मुनिमार्कण्डेयः शिष्यैः संयतैः विविधतपःपरैः परिवृतः दृश्यते। युधिष्ठिरः सादरं समीपं गत्वा, प्रलयेषु अपि तस्य दीर्घायुषः कारणं, तथा प्रलयकाले काः सरितः स्थिराः काः नश्यन्ति इति पृच्छति। मार्कण्डेयः रुद्रभाषितपुराणस्य स्तुतिं कृत्वा श्रवणभक्तेः महत्फलं प्रतिपादयति, प्रमुखानदीः समुद्रांश्च निर्दिशति, तथा च चक्रेण क्षयवृद्धिं गच्छन्ति इति वदन्, नर्मदाया विशेषं प्रतिपादयति—सा सप्तकल्पान्तेष्वपि न विनश्यतीति; एतदनन्तरविस्तराय प्रस्तावः।
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरो मुनिं मārkaṇḍeyamपृच्छति—युगक्षये स पुनःपुनर्दृष्टवान् भीषणं दृश्यं कथं भवति इति। तदा स दीर्घदुर्भिक्षं, औषधीनां क्षयं, नदी-तडागादीनां शोषं, प्रजानां च उच्चलोकगमनं वर्णयति। ततः पुराण-परम्परायाः प्रमाण-श्रृङ्खलां स्थापयति—शम्भोः वायुः, वायोः स्कन्दः, स्कन्दात् वसिष्ठः, ततो पराशरः, जातूकर्ण्यः, अन्ये च ऋषयः—इति; तथा च पुराणश्रवणं जन्मजन्मान्तरसञ्चित-मलापहं मोक्षप्रदं च इति प्रतिपादयति। अनन्तरं प्रलयवर्णनं करोति—द्वादशसूर्यैः जगत् दग्धं, सर्वं एकार्णवमेव जातम्। स जलमध्ये भ्रमन् आद्यं तेजोमयं परमं पुरुषं ददर्श, अन्यं च मनुं सन्ततिसहितं तमसि सागरमध्ये विचरन्तं पश्यति। भयक्लान्तः स महान्तं मत्स्यरूपं समासाद्य, तं महेश्वरं इति ज्ञात्वा तेन आहूतः समीपं गच्छति। तत्र समुद्रेऽपि नदीवदद्भुतं दृश्यं, दिव्या च स्त्री ‘अबला’ इति ख्याता, ईश्वरदेहसम्भवां स्वोत्पत्तिं कथयति, शङ्कर-सन्निधौ बद्धनौकायाः क्षेमं च दर्शयति। मārkaṇḍeyo मनुना सह नौकां आरुह्य शैवं स्तोत्रं जपति—सद्योजात-वामदेव-भद्रकाली-रुद्रादिरूपैः जगत्कारणं शिवं स्तौति। अन्ते महादेवः प्रसन्नो भूत्वा वरं याचस्व इति वदति; एवं क्षणभङ्गुरे जगति भक्तिः प्रमाणश्रवणं च शरणं इति अध्यायार्थः।
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
अध्यायेऽस्मिन् संवादपरम्परा प्रतिपाद्यते। मार्कण्डेयः त्रिकूटशिखरे महादेवं समुपगम्य प्रणम्य पूजयामास; ततः युधिष्ठिरः तमपृच्छत्—तमसि महति विश्वसागरे भ्रमन्तीं पद्मलोचनां स्त्रीं कः पश्यति, या स्वं रुद्रजां ब्रूते इति। मार्कण्डेयः कथयति यत् स पूर्वं मनुमेवैतत् पृष्टवान्; मनुः प्रत्युवाच—उमया सह शिवः ऋक्षशैले घोरं तपः कृतवान्, तस्य स्वेदात् परमपुण्या नदी समुत्पन्ना, सा एव पद्मलोचना देवी रेवाख्या। कृतयुगे सा नदी स्त्रीरूपेण रुद्रं पूजयित्वा वरान् याचते—प्रलयेऽपि अक्षयत्वं, भक्त्या स्नानेन महापातकनाशशक्तिं, ‘दक्षिणगङ्गा’त्वं, महायागादिकृत्यफलतुल्यं स्नानफलम्, तथा तटयोः शिवस्य नित्यसन्निधिं च। शिवः सर्वान् वरान् दत्त्वा उत्तर-दक्षिणतटवासिनां भेदेन फलविशेषान् निर्दिशति, सर्वेषां जनानां मोक्षोपकारकं पुण्यं प्रसारयति। अन्ते रुद्रोत्पत्तिसम्बद्धानां नदीनाम् उपनदीनां च नामानि कीर्त्यन्ते; नामस्मरण-श्रवण-पाठेभ्यः महत् पुण्यं परलोकगति-उन्नतिं च ददाति इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वविचारः प्रवर्तते। युधिष्ठिरः ऋषिसमूहेन सह नर्मदायाः परमपावनत्वे विस्मितः सन् पृच्छति—सप्तकल्पक्षयेऽपि सा देवी-नदी कथं न नश्यति? तथा जगतः प्रलयः कथं भवति, कथं सलिलरूपेण स्थितिः, पुनः सृष्टिः, पालनं च—इत्यादि विश्वप्रक्रियाविषये धर्मार्थं स्पष्टीकरणं याचते। नर्मदा, रेवा इत्यादीनां बहूनां नाम्नां शब्दार्थ-पूजाविधानकारणं च, परम्परायां ‘वैष्णवी’ इति प्रयोगः कथं—इत्यपि पृच्छति। मर्कण्डेयः महेश्वरात् वायोः माध्यमेन प्राप्तां परम्परां निर्दिश्य कल्पभेदान् संक्षेपेण कथयति। ततः तमसः आदौ स्थितेः, तस्मात् तत्त्वोत्पत्तेः, हिरण्याण्डनिर्माणस्य, ब्रह्मणः प्रादुर्भावस्य च सृष्टिसंकेतं वर्णयति। अनन्तरं नर्मदायाः दिव्यजन्मकथा प्रवर्तते—उमा-रुद्रसम्बन्धिनी तेजस्विनी कन्या देवादिदैत्यांश्च मोहयति; शङ्करः क्रीडानियमं स्थापयति, सा कन्या दूरदूरं तिरोभाव-प्रादुर्भावं करोति, अन्ते शिवः ‘नर्म’ (हास्य) तथा दिव्यलीलासम्बन्धेन तां ‘नर्मदा’ इति नाम्ना अभिषिञ्चति। उपसंहारे सा महोदधेः समर्पिता, पर्वतप्रदेशात् समुद्रं प्रविशन्ती च वर्ण्यते; तथा विशिष्टकल्पपरिसरे (ब्राह्म-मात्स्यादिस्मरणेन) तस्या आविर्भावः सूचितः।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
मार्कण्डेय उवाच—युगान्ते महाप्रलये महादेवः प्रथमं ज्वालामयः, पश्चात् मेघसदृशः विश्वरूपं धृत्वा सर्वं जगदेकसागरं निमज्जयामास। तमसि आद्यजलेषु शिवशक्तिस्वरूपः तेजोमयः मयूराकारः प्रादुरभूत्; तस्मादेव पुनः सृष्टिक्रमः प्रववृते। तत्र नर्मदा पुण्यनदी-देवी दिव्यप्रसादात् प्रलयेऽपि न नश्यति, चिरस्थायिनी शुभा च दृश्यते। शिवाज्ञया जगतः पुनः प्रतिष्ठा जाता; मयूरपक्षाभ्यां देवासुरगणाः प्रादुर्भूताः, त्रिकूटपर्वतः प्रकटितः, ततः सरितः प्रवहन्ति, भूगोलोऽपि पुनर्निर्मितः। अनन्तरं नर्मदायाः नाम्नां निरुक्तिसहितो नामसंग्रहः कथ्यते—महतिः, शोणा, कृपा, मन्दाकिनी, महार्णवा, रेवाः, विपापा, विपाशा, विमला, रञ्जना इत्यादि—येषां प्रत्येकं शुद्धिकरत्वं, करुणा, संसारतरण-हेतुत्वं, मङ्गलदर्शनं च सूचयति। एतेषां नाम्नां कारणज्ञानं पापविमोचनं रुद्रलोकप्राप्तिं च फलरूपेण निगद्यते।
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
मārkaṇḍeya उवाच—प्रलयकाले जगत् स्थावरजङ्गमसमेतं तमसि निमग्नं, एकार्णवे घोरसलिले लीनमिव दृश्यते। तत्र जलमध्ये एकाकी ब्रह्मा महान्तं तेजोमयं कूर्मरूपिणं परमं देवताम् अपश्यत्, यस्य रूपं विश्वव्यापकं, अतिशयैः लौकिकातीतैः गुणैः स्तूयते। ब्रह्मा तं शनैः प्रबोध्य वेद-वेदाङ्गप्रयुक्तैः मङ्गलस्तुतिभिः स्तुत्वा, पूर्वं संहृतानां लोकानां पुनः सृष्टिं याचते। स देवः समुत्थाय त्रैलोक्यं ससूर्यचन्द्रनक्षत्रं, देवान् दानवान् गन्धर्वान् यक्षान् नागान् राक्षसान् च सर्वान् भूतगणान् विसृजति। ततः पृथिवी पर्वतद्वीपसमुद्रैः सह लोकालोकपर्यन्ता विस्तीर्णा दृश्यते। एतस्मिन् नवसृष्टौ जलात् दिव्याभरणभूषिता स्त्रीरूपेण देवी नर्मदा (रेवा) प्रादुर्भवति; सा भक्त्या स्तूयते, नमस्कृत्योपसर्प्यते। अन्ते अस्य कूर्मप्रादुर्भावकथाश्रवणाध्ययनयोः किल्बिषनाशकं फलश्रुतिरिव निश्चयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
मार्कण्डेयः कथयति—प्रलयकाले जगति निमग्ने सः दीर्घकालं महासमुद्रमध्ये क्लान्तः सन् महाप्लवात् तारकं देवं ध्यायन् स्थितः। तदा सः दिव्यतेजसा विराजमानं बकसदृशं पक्षिणं ददर्श, तस्य समुद्रे प्रादुर्भावं विस्मयेन पप्रच्छ। स पक्षी स्वात्मानं महादेवम् आह—अहं परं तत्त्वं, ब्रह्मविष्ण्वादीनामपि आधारः; इदानीं विश्वं संहृतम् इति। महेश्वरेण पक्षपुटे विश्रान्त्यै निमन्त्रितः स मुनिः कालातीतं महानुभवं प्राप। ततः नूपुरध्वनिना दिशाभ्यः आगताः दश अलङ्कृताः कन्याः तं पक्षिणं पूजयित्वा गुह्यं गिरिगर्भसदृशं लोकं प्रविशन्ति। तत्र अद्भुतपुरी, दिव्या नदी, नानावर्णं विस्मयकरं लिङ्गं च दृश्यते, संहृतावस्थायां देवगणैः परिवृतम्। अनन्तरं तेजस्विनी कन्या स्वात्मानं नर्मदा (रेवा) इति निवेदयति—रुद्रदेहसमुद्भवा अहम्; दश कन्याः दिशः; महायोगी महादेवः संकोचसमयेऽपि पूजार्थं लिङ्गं नीतवान्। ‘लिङ्ग’शब्दस्य तत्त्वं व्याचष्टे—यत्र चराचरं जगत् लीयते तत्; देवाः मायया संहृताः सन्ति, सृष्टौ पुनः प्रादुर्भविष्यन्ति। उपदेशः—नर्मदाजले मन्त्रविधिना महादेवं स्नापयित्वा पूजयेत्; ततः पापक्षयः, नर्मदा च मनुष्यलोके महापावनीति प्रतिष्ठिता।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन युगान्तप्रलयस्य महदद्भुतं वर्ण्यते। सर्वं जगदाप्लावितं, देवर्षयः सिद्धाश्च पश्यन्ति—परमेश्वरः शिवः प्रकृत्या धार्यमाणः योगनिद्रासमाधौ शयितः, तं स्तुवन्ति च। ततः ब्रह्मा चतुर्वेदानां नाशं विलप्य तेषां सृष्ट्युपयोगं, कालस्मृतौ (भूतवर्तमानादिज्ञानम्) तथा शास्त्रक्रमे च अनिवार्यतां निवेदयति। शिवेन नर्मदां प्रति कारणं पृष्टे, सा कथयति—मधुकैटभौ दैत्यौ देवस्य योगनिद्रावसरे छिद्रं लब्ध्वा वेदान् गृहीत्वा समुद्रगर्भे निहितवन्तौ। अनन्तरं वैष्णवो मत्स्यावतारः स्मर्यते—भगवान् मीनरूपेण पातालं गत्वा वेदान् प्राप्य दैत्यौ निहत्य ब्रह्मणे समर्पयति, ततः पुनः सृष्टिः प्रवर्तते। उपसंहारे गङ्गा-रेवा(नर्मदा)-सरस्वत्यः एकैव शक्तिः त्रिधा व्यक्तेति प्रतिपाद्यते; प्रत्येकं महादेवतारूपेण संबध्यते। नर्मदा सूक्ष्मा व्यापकाऽपि पावनी, संसारतरणोपायश्चेति स्तूयते; तस्या जलस्पर्शेन तटस्थशिवपूजनात् च शुद्धिः परमा गतिश्च लभ्यते।
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः कल्पकालस्य स्वरूपं तथा नर्मदाक्षेत्रस्य विभागक्रमं च पप्रच्छ। तस्योत्तरं मārkaṇḍeyaḥ पूर्वकल्पान्ते महतीमनावृष्टिं वर्णयति—सरित्समुद्रशोषः, क्षुधार्तानां भ्रमणं, होमबलिक्रमस्य लोपः, शौचानुष्ठानभङ्गश्च। तदा कुरुक्षेत्रवासिनो वैखानसाः गुहावासिनस्तपस्विनश्च बहवो मुनयः मार्गदर्शनार्थं तं शरणं ययुः; स तान् उत्तरदिशं परित्यज्य दक्षिणदेशं, विशेषतः सिद्धसेवितं परमपुण्यं नर्मदातीरं गन्तुमादिदेश। रेवातटे तु विशिष्टोऽयं आश्रयः प्रदर्श्यते—देवालयाश्रमसमृद्धिः, अग्निहोत्रस्य प्रवृत्तिः, पञ्चाग्निसाधनं, उपवासविधयः, चान्द्रायणं, कृच्छ्रादिव्रतानि च विविधाः साधनाः। शैवपूजया महेश्वरस्याराधनं नित्यं नारायणस्मरणेन सह समन्वितं प्रतिपाद्यते; स्वभावानुरूपा भक्तिः तदनुरूपं फलमावहति, किंतु वृक्षं विहाय शाखासु आसक्तिः संसारमेव वर्धयतीति दृष्टान्तेनोच्यते। फलश्रुतिरपि दृढा—रेवातीरनिवासः पूजाव्रतसंयमश्च अपुनरावृत्तिं ददाति; नर्मदाजले मरणमपि उच्चलोकप्राप्तिकरमिति कीर्त्यते। अन्तेऽस्याध्यायस्य पाठश्रवणं रुद्रवचनानुसारं पावनं ज्ञानं जनयतीति प्रशंस्यते।
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः पृच्छति—युगान्तेऽपि केन कारणेन केचन तीर्थविशेषाः साधनानि च फलवन्ति भवन्ति, तथा मुनयः केन नियमानुशासनमार्गेण मोक्षं प्राप्नुवन्तीति। तत्र मार्कण्डेयः श्रद्धां परमं कारणं निरूपयति—श्रद्धाविहीनं कर्म निष्फलमिति, श्रद्धया तु बहुजन्मसंचितपुण्यपरिपाकात् शङ्करभक्तिः सुलभा भवतीति। अनन्तरं रेवातीरं (नर्मदातीरं) शीघ्रसिद्धिप्रदं तीर्थं वर्ण्यते। शिवपूजा विशेषतः लिङ्गपूजा, नित्यस्नानं, भस्मधारणं च पापक्षयकराणि, दुष्टाचारपूर्वकानामपि शीघ्रं शुद्धिं जनयन्तीति कथ्यते। ततः अन्नाश्रयदोषे, विशेषतः शूद्रान्नादिषु अशुद्ध्यनुशासनप्रसङ्गे, भक्षणस्य कर्मफलसम्बन्धेन आध्यात्मिकपतनं सूच्यते। पाशुपतधर्मानुगतं सत्यनिष्ठं व्रतचर्यां स्तौति, कपटं लोभं दम्भं च तीर्थफलनाशकान् दोषान् निर्दिशति। नन्दिनोक्तिरिवोपदेशरूपेण लोभत्यागः, शिवे स्थिरभक्तिः, पञ्चाक्षरीमन्त्रजपः, रेवापावन्याश्रयश्च प्रोत्साह्यते। अन्ते रुद्राध्यायपाठः, वैदिकपाठः, पुराणश्रवणं रेवासमीपे, नियमयुक्तसाधना च शुद्धिं परां गतिं च ददातीति; युगान्तदुर्भिक्षे मुनयः रेवातीरं शरणं यान्तीति दृष्टान्तेन रेवाया नित्याश्रयत्वं ‘नदीश्रेष्ठा’ इति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
मārkaṇḍeyaḥ राजश्रवणपरम्परायां पूर्वोक्तं श्रुत्वा समागताः ऋषयः हृष्टाः सन्तः कृताञ्जलयः नर्मदां देवीं स्तोतुं प्रवृत्ताः इति निवेदयति। अयं अध्यायः निरन्तरं स्तोत्ररूपेण प्रवहति, यत्र रेवाः पावनी, पापप्रणाशिनी, तीर्थानां शरणं, रुद्राङ्गसमुद्भवा च इति देवशक्तिरूपेण सम्बोध्यते। स्तोत्रे दुःखदोषपीडितानां प्राणिनां शुद्धिः रक्षणं च, दुःखावस्थासु भ्रमणस्य विरोधेन नर्मदाजलस्पर्शस्य मोक्षदायकत्वं, तथा कलियुगेऽपि अन्यासु सरित्सु क्षीणदूषितत्वे कथिते नर्मदायाः स्थिरपावनत्वं च प्रतिपाद्यते। अन्ते फलश्रुतिः—नर्मदास्नानानन्तरं यः स्तोत्रं पठति शृणोति वा स शुद्धगतिं प्राप्य दिव्ययानसमारूढः दिव्यालङ्कारभूषितश्च महेश्वरं रुद्रं समीपयाति—इति।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः रेवाया नर्मदायाः रक्षिणीं नित्यां च महाशक्तिं वर्णयति। ऋषिभिः स्तूयमाना देवी वरदानं दातुम् उद्यताभूत्; रात्रौ स्वप्ने प्रादुर्भूय तान् आश्वासयामास— “मम तीरे निर्भयाः निवसत, न किञ्चिद् दैन्यं भविष्यति” इति। ततः आश्रमसमीपे बहुमत्स्यप्रादुर्भावादयः अद्भुतलक्षणाः दैवीकृपां सूचयन्ति, येन तपस्विसमुदायाः पोष्यन्ते। ततः दीर्घदृष्ट्या नर्मदातटे ऋषयः जपं तपः पितृदेवपूजनं च कुर्वन्ति; तटाः बहुलिङ्गायतनैः शुचिभिः ब्राह्मणैश्च शोभन्ते। अपररात्रौ जलात् तेजोमयी कन्याकारिणी देवी त्रिशूलधारिणी सर्पयज्ञोपवीतधारिणी च प्रादुर्भूय, प्रलयागमनं सूचयित्वा, कुटुम्बसहितान् ऋषीन् रक्षणार्थं स्वान्तः (नदीमध्ये) प्रवेष्टुम् आज्ञापयति। अन्ते नर्मदायाः कल्पान्तरस्थैर्यं प्रतिपाद्यते— सा शङ्करीशक्तिरिति, बहुषु कल्पेषु न विनश्यतीति च कल्पानां नामानि निर्दिश्यन्ते। एवं सा नदी पवित्रा भूगोलरूपा च, विश्वतत्त्वस्वरूपा च निरूप्यते।
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
अध्यायेऽस्मिन् राजर्षिसंवादरूपेण युधिष्ठिरः पृच्छति—नर्मदातटे स्थिताः मुनयः परं लोकं गताः, तदनन्तरं किमद्भुतं जातम् इति। मार्कण्डेयः रौद्रसंहारलक्षणां महाविप्लवस्थितिं वर्णयति, यत्र ब्रह्मविष्णुप्रमुखा देवाः कैलासे नित्यं महादेवं स्तुवन्ति, महाकल्पान्ते संहारं याचन्ति च। तत्र त्रिविधा देवतत्त्वव्यवस्था प्रतिपाद्यते—एकमेव परं तत्त्वं ब्राह्मी सृष्टिरूपेण, वैष्णवी स्थितिरूपेण, शैवी संहाररूपेण प्रकाशते; अन्ते च भूततत्त्वातीतं शैवपदं प्रविश्यते। ततः संहारप्रवर्तनाय महादेवो देवीं मृदुरूपं त्यक्त्वा रुद्रसमन्वितं घोररूपं धारयितुमाज्ञापयति; दया हेतोः सा प्रतिषेधति, किन्तु शिवस्य क्रुद्धवाक्येन कालरात्रिसदृशी रौद्री भवति। तस्याः भीषणं रूपं, असंख्यरूपविभवः, गणैः सह सञ्चारः, त्रैलोक्यस्य क्रमशो विचलनं दाहश्च विस्तरेण निरूप्यते; संहारः अत्र न आकस्मिकविपत्तिः, किन्तु धर्मतः नियतं दैवप्रक्रियारूपं इति दर्श्यते।
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
मार्कण्डेयः युगान्तसदृशं महाविनाशदर्शनं कथयति। तत्र कालरात्रिः क्रूरैर्मातृगणैः परिवृता लोकान् अभिभवति। ब्रह्म-विष्णु-शिवशक्तिरूपिण्यः, भूत-दिक्पालसमन्विताश्च मातरः दशदिशं शस्त्रधारिण्यः सञ्चरन्ति; तासां नादैः पदाघातैश्च त्रैलोक्यं दह्यते। सप्तद्वीपेषु विनाशः प्रसार्यते, रक्तपान-भूतभक्षणादिरूपैः प्रलयलक्षणं सूच्यते। ततः कथा पुण्यदेशे पुनर्निवर्तते—नर्मदातटे अमराङ्कटे शिवस्य सन्निधिः। “अमरा” “कटा” इत्येतयोः शब्दयोः व्युत्पत्त्या तस्य नाम निरूप्यते। शङ्करः उमया सह गणैर्मातृभिश्च, मृत्युरपि व्यक्तिरूपेण, हर्षोन्मत्तनृत्ये प्रवर्तते—रुद्रस्य भीषण-शरण्यस्वरूपं प्रकाशयन्। नर्मदा जगद्वन्द्या मातृनदीति स्तूयते, तस्याः प्रचण्डरूपाणि च वर्ण्यन्ते। अन्ते महातेजस्वी देवदर्शनं भवति—रुद्रमुखात् सञ्वर्तवायुः प्रवर्त्य समुद्रान् शोषयति। श्मशानचिह्नधारी, विश्वदीप्तिमान् शिवः संहारं करोति, तथापि कालरात्रि-मातृगण-गणानां परमपूज्यः स एव। उपसंहारे हरिहर-शिवस्य जगत्कारणत्वं नित्यस्मरणीयत्वं च रक्षाकर्या स्तुत्या प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयेन महातत्त्वपरं वृत्तान्तं कथ्यते। शूलधारी हरः शम्भुः भीषणैर्भूतगणैः परिवृतः, गजचर्मपरिधानः, धूमार्चिषां स्फुलिङ्गानां च चित्रैः, वडवामुखसदृशवक्त्रविस्फारणेन च संहारेच्छां सूचयन् संवर्तकाले नृत्यति। तस्य दिव्याट्टहासस्य निनादः दिग्भ्यः प्रतिध्वनन् समुद्रान् क्षोभयति, ब्रह्मलोकं च प्राप्य ऋषीन् व्याकुलयति; ते ब्रह्माणं पृच्छन्ति। ब्रह्मा तं शब्दं कालस्वरूपमेव व्याचष्टे—संवत्सरादिपरिवर्तैः, सूक्ष्माणुपरिमाणैः, परमेश्वरत्वेन च निरूपितं कालतत्त्वम्। ततः स्तोत्रभागे ब्रह्मा मन्त्रगर्भैः पदैर्महादेवं स्तौति—शङ्करविष्णुस्रष्टृतत्त्वव्याप्तं, वाङ्मनसातीतं च। महादेवः आश्वास्य ब्रह्माणं बहुमुखैः दह्यमानं जगदाकृष्यमाणं द्रष्टुं प्रेरयित्वा तिरोभवति। फलश्रुतौ श्रवणपाठयोः पुण्यफलम्, भयमुक्तिः, युद्धचौर्याग्निवनसमुद्रादिषु रक्षणं च, शिवस्य विश्वसनीयत्वेन पालकत्वं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
अस्मिन्नध्याये मुनिराजमार्कण्डेयः राजानं प्रति महाप्रलयस्य घोरं रूपं वर्णयति। जगतः प्रपञ्चं परमेश्वरः संजहारेति, देवर्षयश्च तं स्तुवन्ति। विशेषतः महादेवस्य दक्षिणवक्त्रं भीषणं निरूप्यते—दीप्तनेत्रं, महादंष्ट्रं, सर्पालङ्कारयुक्तं, ग्रासिनीं जिह्वां च धारयत्—यत्र जगदिव नद्यः सागरे लीयन्त इव प्रलयमुपैति। तस्माद्वक्त्रात् प्रचण्डा ज्वालाः प्रादुर्भवन्ति, ततः द्वादशादित्यरूपं तेजः प्रस्फुरति, येन पृथिवी, गिरयः, समुद्राः, अधोलोकाश्च दग्धाः; सप्तपातालानि नागलोकश्चापि तेन तापेन व्याप्ताः। अन्ते सर्वदाहे महागिरिश्रेण्यां च भङ्गमुपयातायामपि, रेवा-नर्मदा तीर्थरूपा न नश्यतीति विशेषेण स्मार्यते—तीर्थमहात्म्यप्रधानं भूगोलतत्त्वं दृढीकुर्वन्।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
अष्टादशोऽध्याये श्रीमार्कण्डेयेन प्रलयचित्रणं निरूप्यते। आदित्यतेजसा जगत् दग्धमिव दृश्यते; ततः दिव्यस्रोतसः संवर्तकमेघाः प्रादुर्भवन्ति—नानावर्णाः, महाकायाः, पर्वतगजदुर्गसदृशाः, विद्युत्गर्जितसमन्विताः। संवर्तकगणो नाम्ना निर्दिश्यते; वर्षा सर्वलोकपूरिणी भवति, समुद्रद्वीपनद्यः पृथिवीमण्डलानि च सर्वाणि एकार्णवे लीयन्ते। तदा दृश्यता नश्यति; सूर्यचन्द्रतारकादयः न प्रकाशन्ते, तमः प्रबलं भवति, वाताः स्तब्धा इव, सर्वत्र मोहः। एतस्मिन् महाप्लावे वक्ता स्तुतिं कृत्वा शरण्यं देवम् अनुस्मरति, ‘कुत्र शरणं?’ इति चिन्तयन् अन्तर्मुखो ध्यानस्मरणनिष्ठां प्राप्नोति। बाह्याधारनाशेऽपि भक्त्या संयमेन च देवकृपया स्थैर्यं लभ्यते, जलराशिं तरितुं च सामर्थ्यं—इति अध्यायस्य धर्म्योपदेशः।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
अध्यायः एकोनविंशतितमः द्विधा कथां निवेदयति, यत्र मārkaṇḍeya ऋषिः स्वानुभवं वदति। एकार्णवप्रलये सर्वं जलमयं जातं, स च श्रान्तः क्षुधातृष्णाभ्यां पीडितः प्राणान्तिके स्थितः। तदा जलोपरि विचरन्तीं तेजोमयीं गां ददर्श; सा तमाश्वास्य “महादेवप्रसादात् तव मरणं न भविष्यति” इति वदति, पुच्छं गृहाणेति उपदिशति, दिव्यं पयः पाययति च; तेन क्षुधातृष्णे निवर्तेते, अद्भुतबलजीवनं च लभते। सा स्वात्मानं नर्मदां रुद्रेण प्रेषितां ब्राह्मणरक्षणार्थं परिचिनोति, शैवकृपायाः सजीववाहिनीं नदीं प्रतिपादयति। अनन्तरं दैवी सृष्टिदर्शनं प्रवर्तते—जलेषु परमेश्वरं उमासहितं शक्तिसंयुक्तं पश्यति; स देवः प्रबुद्धः सन् वराहस्वरूपं धृत्वा निमग्नां पृथिवीं उद्धरति। अत्र रुद्रहरिसृष्टिकर्तृत्वादीनां परमार्थतः अभेदः प्रतिपाद्यते, भेददृष्ट्या कलहं न कर्तव्यमिति चेतयति। अन्ते फलश्रुतिः—अस्य नित्यपाठश्रवणेन पावनता, शुभलोकप्राप्तिः च इति।
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरो मārkaṇḍeyam् पृच्छति—शार्ङ्गधन्वनः (विष्णोः) अनुभूतः प्रभवः कथ्यतामिति। मārkaṇḍeyo प्रलयलक्षणानि वर्णयति—उल्कापातान्, भूकम्पान्, रजःवृष्टिम्, भीषणनिनादांश्च; ततः प्राणिनां देशानां च लयम्। अनन्तरं द्वादशादित्यदर्शनं कथयति—ते लोकान् दहन्ति, अदग्धं तु केवलं रेवां स्वं च पश्यति। तृषार्तः स ऊर्ध्वं गत्वा महदलंकारयुक्तं विश्वधाम पश्यति, तत्र पुरूषोत्तमं शयितं शङ्खचक्रगदाधरं ददर्श। स दीर्घं स्तवं कृत्वा विष्णुं लोकाधारं, कालयुगसृष्टिलयकारणं च स्तौति। ततः हरः प्रादुर्भवति, देवी च प्रकट्य धर्मसङ्कटं जनयति—बालमरणनिवारणार्थं स्तन्यपानं कर्तव्यम् वा इति; ब्राह्मणसंस्कारनियमाः (अष्टचत्वारिंशत्संस्कारपर्यन्ताः) प्रतिपाद्यन्ते, देवी तु बालत्यागे महापापं चेतयति। दीर्घस्वप्नवत्कालानन्तरं देवी तत्त्वं प्रकाशयति—शयितः कृष्णो विष्णुश्च, द्वितीयो हरः, चत्वारः कलशाः समुद्राः, बालो ब्रह्मा, सा स्वयं सप्तद्वीपवती पृथिवी; रेवैव नर्मदा, सा न नश्यति। अन्ते एतत्कथनश्रवणस्य पावनत्वं पुनः प्रतिपाद्यते, परं जिज्ञासां च आमन्त्रयति।
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिर-मर्कण्डेययोः प्रश्नोत्तररूपेण रेवाया नर्मदायाश्च अतिशय-शुद्धिदायिनी महिमा प्रतिपाद्यते। गङ्गादीनां तीर्थानां देशविशेषे पावनत्वं भवति, रेवाया तु सर्वत्रैव स्वभावतः पवित्रता इति विशेषः कथ्यते। अमरकण्टक-प्रदेशः सिद्धिक्षेत्रं, यत्र देव-गन्धर्व-ऋषयः सततं सञ्चरन्ति; उभयतटे बहूनि तीर्थानि सन्ति, प्रायः अक्षयाणि इव वर्ण्यन्ते। उत्तर-तटे चरुकासङ्गमः, चरुकेश्वरः, दारुकेश्वरः, व्यतीपातेश्वरः, पातालेश्वरः, कोटियज्ञः, अमरेश्वर-समीपे लिङ्गसमूहाश्च; दक्षिण-तटे केदारतीर्थं, ब्रह्मेश्वरः, रुद्राष्टकं, सावित्रं, सोमतीर्थं च नामतः निर्दिश्यन्ते। तत्र स्नानं, उपवासः, ब्रह्मचर्यं, पितृकर्म च—तिलोदकेन तर्पणं, पिण्डदानं—विधिवत् कर्तव्यमिति, तेषां फलरूपेण दीर्घं स्वर्गसुखं शुभा पुनर्जन्मकथाश्चोच्यन्ते। ईश्वरानुग्रहात् तत्र कृतं कर्म कोटिगुणं भवतीति, नर्मदाजलेन स्पृष्टा वृक्ष-पशवोऽपि पुण्यभागिन इति च प्रसार्यते; विशल्या-प्रभृतयः पवित्रजलप्रसङ्गाश्च दृश्यन्ते। अन्ते कपिलानद्याः उत्पत्तिकथा कथ्यते—नर्मदायां शिवेन सह क्रीडन्त्या दाक्षायण्याः स्नानवस्त्रात् निःसृतं जलं कपिला नाम नदी अभवत्; तस्या नाम, स्वभावः, अतिशयपुण्यत्वं च प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
मārkaṇḍeyaḥ Viśalyāyāḥ Kapilā-hradasya ca māhātmyam ākhyāyati। prathamaṃ Brahmaṇo mānasaputro vedāgnīnāṃ pradhānaḥ Agniḥ nadītīre tapas tepe; Mahādevasya prasādāt Narmadā pañcadaśa ca nadyaḥ tasya patnyaḥ saṃjajñire, tāḥ samūhena Dhīṣṇyaḥ (nadī-bhāryāḥ) iti kīrtitāḥ। tāsāṃ santānaṃ yāgāgnirūpaṃ adhvara-agniḥ pralaya-paryantaṃ tiṣṭhatīti; Narmadāyāṃ Dhīṣṇīndraḥ mahābalaḥ putro’jāyata। tataḥ devāsura-saṅgrāme Mayatāraka-sambandhini mahābhaye devā Viṣṇoḥ śaraṇaṃ jagmuḥ। Viṣṇunā Pavakaḥ (Agniḥ) Mārutaś ca āhūya, Dhīṣṇī/Pavakendraḥ Narmadeya-dānavān dagdhum ājñātaḥ। śatravaḥ divyāyudhaiḥ Agniṃ pariveṣṭitum aicchan, kintu Agni-vāyubhyāṃ te bhakṣitāḥ, bahavaś ca pātāla-jaleṣu nipātitāḥ। jaye sati devāḥ taruṇaṃ Narmadā-sutaṃ Agniṃ satkṛtya pūjayām āsuḥ। sa tu yuddhe saśalyaḥ śastrair viddhaḥ mātaraṃ prati jagāma; Narmadā taṃ pariṣvajya Kapilā-hradaṃ praviśya, tatra jalena kṣaṇāt śalya-nāśaṃ cakāra, tena sa ‘Viśalyaḥ’ abhavat। ataḥ ye’pi tatra snānaṃ kurvanti te pāpa-śalyāt mucyante, mṛtāś ca svargagatiṃ prāpnuvantīti tīrthasya nāma-yaśaḥ prasiddhaṃ bhavati।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
मार्कण्डेयः राजानं उपदिशति—पुण्यसङ्गमे परमभक्त्या देहत्यागः मोक्षोपायः, विशेषतः रेवाजलस्य (नर्मदायाः) अतिशय-शोधनशक्तिः। क्रमशः फलानि कथ्यन्ते—(१) विशल्या-सङ्गमे परमभक्त्या प्राणत्यागिनः परां गतिं यान्ति; (२) संन्यासभावेन सर्वसङ्कल्पपरित्यागपूर्वकं देहं त्यक्त्वा अमरेश्वरं समुपगम्य स्वर्गलोकेषु वसन्ति; (३) शैलेन्द्रे देहत्यागिनः सूर्यवर्णेन विमानena अमरावतीं यान्ति, अप्सरसां स्तुतिभिः सह। ततः जलानां तारतम्यं निरूप्यते—सरस्वती-गङ्गयोः साम्यं केचिद् वदन्ति, किन्तु रेवाजलं ताभ्यां श्रेष्ठमिति तत्त्वविदः स्थापयन्ति; तस्य श्रेष्ठत्वे विवादो न कर्तव्यः। रेवातटे विद्याधर-किन्नरादिसदृशाः वसन्ति; ये रेवाजलं शिरसि धारयन्ति ते इन्द्रलोकसमीपं प्राप्नुवन्तीति भावः। यः पुनः संसारसागरं न द्रष्टुमिच्छति स नर्मदासेवनं नित्यं कुर्यात्; सा त्रैलोक्यं पावयति, तस्याः क्षेत्रे यत्र कुत्रापि मरणं गणेश्वरीगतिं ददाति। तटः यज्ञस्थलैः परितः सघनः, पापिनोऽपि तत्र मृता स्वर्गं यान्ति। कपिला-विशल्या च ईश्वरस्य पूर्वसृष्ट्यौ लोकहिताय; उपवासेन्द्रियनिग्रहयुक्तं स्नानं अश्वमेधफलप्रदम्। अनाशकव्रतं सर्वपापहरं शिवलोकप्रदं, विशल्या-सङ्गमे एकस्नानं च भूम्यां समुद्रपर्यन्तं स्नानदानफलसमं इति।
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन माण्डहातृपुरे करानद्याः रेवाया नर्मदायाः च सङ्गमः विशिष्टं तीर्थं निरूप्यते। तत्र गत्वा सङ्गमे स्नानं कृत्वा विष्णुपरायणया भक्त्या—पूजन-स्मरणादिभिः—शुद्ध्यर्थं आचरितव्यमिति संक्षेपेण विधिः प्रदर्श्यते। अनन्तरं तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कारणकथया प्रकाश्यते। दैत्यवधाय विष्णुः चक्रं गृहीत्वा प्रवृत्तः; तस्य स्वेदात् सरिद्वरा उत्पन्ना, सा तत्रैव रेवां प्रविश्य सङ्गमं करोति। तस्मात् तत्र स्नानमात्रेणापि पापविनाशः, शुद्धिः च भवतीति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
अध्याये मārkaṇḍeyena कथ्यते यत् ओंकारस्य पूर्वभागे प्रसिद्धं तीर्थं वर्तते, यत्र रेवाया नीलगाङ्गया सह संगमः। तत्र स्नानं जपश्च कृतौ लौकिकाः कामाः सुलभा भवन्तीति, संगमं कर्मफलप्रदं साधनमिव निरूप्यते। अपि च तत्रोपवासादि-सेवया मृत्योः परं नीलकण्ठपुरे षष्टिसहस्रवर्षपर्यन्तं दिव्यनिवासः प्राप्यते इति शैवपवित्रलोकसंबन्धः प्रदर्श्यते। श्राद्धकाले तिलमिश्रजलेन पितॄणां तर्पणं कृत्वा साधकः स्वेन सह एकविंशतिजनान् उद्धरेदिति वंशधर्मस्यापि फलमुक्तम्; एवं स्थान–कर्म–फलक्रमेण संक्षिप्तं माहात्म्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
अस्मिन्नध्याये युधिष्ठिरो मार्कण्डेयात् पृच्छति—पूर्वोक्तं जालेश्वरतीर्थं कथं परमं पुण्यं ददाति, सिद्धर्षिभिः कुतः पूज्यते इति। मार्कण्डेयः तदतीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं निरूप्य, तस्य माहात्म्यस्य कारणं पुरावृत्तेन सह कथयति—बाणेन सह त्रिपुरसम्बद्धैः दैत्यैः देवर्षयः पीड्यन्ते; ते प्रथमं ब्रह्माणं शरणं यान्ति, स च बाणस्य प्रायः अवध्यत्वं निवेद्य केवलं शिवेनैव तस्य निग्रहः शक्य इति दर्शयति। ततः सर्वे महादेवं स्तुवन्ति; स्तोत्रेषु पञ्चाक्षर-तत्त्वं, पञ्चवक्त्र-स्वरूपं, अष्टमूर्तिध्यानं च प्रकाश्यते। शिवः समाधानं प्रतिज्ञाय नारदं सहायकार्थं आह्वयति। नारदः त्रिपुरं प्रति प्रेष्यते—“नानाधर्मैः” भेदं जनयितुं, अन्तःकलहं चोत्पादयितुं। स बाणस्य विभूतिमतीं पुरीं गत्वा सत्कारपूर्वकं प्रविश्य बाणं राणीं चोपदिशति। ततोऽध्यायः विधिपरः भवति—स्त्रीणां व्रतदानविधानानि चन्द्रतिथ्यनुसारं निरूप्य, अन्न-वस्त्र-लवण-घृतादिदानानि तथा तेषां फलानि—आरोग्यं, सौभाग्यं, कुलवृद्धिः, शुभलाभाश्च—उक्तानि। विशेषतः चैत्रशुक्लतृतीयायां प्रवर्त्यमानं मधूका/ललिता-व्रतं विस्तरेण कथ्यते—मधूकवृक्षप्रतिमायां शिवोमासहितं प्रतिष्ठाप्य, मन्त्रयुक्ताङ्गपूजा, अर्घ्य-करकदानमन्त्राः, मासानुक्रमेण नियमाः, संवत्सरान्ते उद्यापनं च गुर्वाचार्याय दानसहितं निर्दिश्यते। अन्ते फलश्रुतिः—दुःखदरिद्र्यनाशः, दाम्पत्यसौख्यवृद्धिः, समृद्धिः, तथा धर्मयुक्तं शुभजन्मप्राप्तिश्च—इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
अध्यायेऽस्मिन् नारदवचनश्रवणानन्तरं राज्ञी सुवर्णरत्नवस्त्रादिभिर्महादानैः तं पूजयितुमिच्छति, अपूर्ववस्तून्यपि समर्पयितुं प्रवृत्ता। नारदस्तु स्वार्थसमृद्धिं नाङ्गीकृत्य दानस्य विवेकं दर्शयति—यत् मुनयः भक्त्या पोष्यन्ते, न संचयेन; अतः क्षीणवृत्तिभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दानं विधेयम् इति। ततः सा वेदवेदाङ्गविदः दरिद्रब्राह्मणान् आहूय नारदोपदिष्टरीत्या दानं करोति, हरिशङ्करप्रीत्यर्थं तत् स्पष्टं निवेदयति। अनन्तरं पतिधर्मप्रतिज्ञां दृढयति—बाण एव मम देवता, तस्य दीर्घायुष्यम्, जन्मजन्मान्तरसहवासश्च मे काम्यः; तथापि नारदाज्ञां पालयित्वा दानं कृतमिति सूचयति। नारदः अनुमत्य निर्गच्छति; ततः स्त्रियः पाण्डुराः तेजोहीनाश्च ‘नारदेन मोहिता’ इव वर्ण्यन्ते, यत् ऋषिवाक्यप्रभावेन मनोवृत्तिः सामाजिकफलञ्च परिवर्तते इति सूचयन्।
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
मार्कण्डेय उवाच—नर्मदातटे उमासहितो रुद्रो विराजते; तत्र नारदेन बाणस्य नगरवैभववृत्तान्तः कथितः। ततः शिवः त्रिपुरविजयाय मनसि संकल्प्य देवतान् वेदान् छन्दांसि तत्त्वानि च रथाङ्गेषु नियोज्य विश्वरथं दिव्यायुधसमेतं निर्माय, त्रिपुराणां संयोगकाले शरं मुमोच; तेन त्रिपुरं दग्धं विनष्टं च। तत्रोत्पाताः, दाहविभीषिका, लोकव्यामोहश्च वर्ण्यते। बाणः स्वदोषं विनाशकारणं च ज्ञात्वा शरणागतभावेन शिवं स्तौति—सर्वदेवताभूततत्त्वाधिष्ठानं सर्वव्यापिनं महेश्वरं निरूपयन् दीर्घं स्तोत्रं करोति। तेन शम्भोः क्रोधः प्रशाम्यति; स बाणं रक्षां पदवीं च ददाति, दाहाग्नेः किञ्चिद् अंशं च निवर्तयति। दग्धत्रिपुरखण्डाः पतिताः श्रीशैलेऽमरकण्टके च पावनस्थानेषु संबध्यन्ते; तत्र ज्वालेश्वरनाम्नो हेतुः, तीर्थयात्रामाहात्म्यं च प्रतिष्ठाप्यते। अमरकण्टके नियतं पातनविधानं—कृच्छ्रं जपं होमं पूजां च—मार्कण्डेयः निर्दिशति, तथा रेवायाः दक्षिणतटे समीपतीर्थान्यपि गणयन् नियमपालनं पितृतर्पणं दोषक्षयश्च प्रशंसति।
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
अध्यायः प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। युधिष्ठिरः कावेरी-नद्याः कीर्तिं तथा तस्याः पवित्रसन्दर्भे दर्शन-स्पर्शन-स्नान-जप-दान-उपवासादीनां निश्चितं फलविशेषं श्रोतुमिच्छति। मार्कण्डेयः कावेरी–नर्मदयोः सङ्गमं प्रसिद्धं तीर्थं निरूप्य तस्य प्रभावं दृष्टान्तकथया समर्थयति। तत्र यक्षराजः कुबेरः दीर्घकालं नियमयुक्तं तपः करोति—शौचाचारपरायणः, महादेवस्य विधिवत् पूजनं कुर्वन्, क्रमशः आहारनियमं, कालोपवासं, तीव्रव्रतानि च आचरन्। प्रसन्नः शिवः प्रादुर्भूय वरान् ददाति; कुबेरः यक्षाधिपत्यं, नित्यभक्तिं, धर्मनिष्ठां च याचते, शिवश्च तान् अनुमन्यते। अनन्तरं फलश्रुतिरिव सङ्गमस्य माहात्म्यं विस्तरेण कथ्यते—पापविनाशकत्वं, स्वर्गमार्गद्वारत्वं, पितृणां तृप्त्यर्थं दान-तर्पणादीनां विशेषफलम्, महायज्ञानां तुल्यपुण्यप्राप्तिश्च। अमरेश्वरक्षेत्रे क्षेत्रपालाः, नदीयोगरक्षणं, नाम्ना निर्दिष्टलिङ्गानि च वर्ण्यन्ते; तथा पवित्रक्षेत्रे दुष्कृतानां महद् दण्ड्यत्वं चेत्युपदिश्यते। उपसंहारे कावेरी रुद्रोत्पन्नपावनत्वेन अतिशयमहिम्ना पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति नर्मदायाः उत्तरतीरे प्रसिद्धं दारुतीर्थं वर्णयति। तस्य नाम्ना विख्यातः दारुः भार्गववंशीयो वेदवेदाङ्गपारगः विद्वान् ब्राह्मणः; तस्य जीवनं ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थक्रमेण निरूप्य अन्ते यतिधर्मानुगुणया तपश्चर्यया समाप्यते। स महादेवस्य निरन्तरध्यानपरः, आयुष्यपर्यन्तं तपसा तिष्ठन्, त्रिलोके कीर्तिं तीर्थस्य स्थापयति। अनन्तरं विधिनिर्देशाः—तत्र नियमेन स्नानं, पितृदेवतापूजनं च। सत्यं, क्रोधनिग्रहः, भूतहितं च आचारलक्षणानि; तैः सह पुरुषार्थसिद्धिः प्रतिज्ञायते। सत्य-शौचयुक्तं उपवासं, ऋक्-साम-यजुर्जपं च उत्तमफलप्रदं कथयति। अन्ते शङ्करवचनरूपेण फलश्रुतिः—यो विधिवत् तत्र देहं त्यजति, स अनिवर्तिकां गतिं, पुनरावृत्तिरहितां, प्राप्नोति।
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
मārkaṇḍeyaḥ राजश्रवणाय ब्रह्मावर्तनाम तीर्थं वर्णयति, यत् सर्वमलापहं प्रसिद्धम्। तत्र ब्रह्मा नित्यं सन्निहितः, कठोरतपसा नियमसंयमेन च महेश्वरध्यानपरः स्थित इति निरूप्यते। ततः विधिपूर्वकं स्नानं कर्तव्यं, पितृदेवताभ्यः तर्पणं दातव्यं, ईशानं (शिवं) वा विष्णुं वा परमेश्वरत्वेन पूजयितव्यमिति उपदिश्यते। अस्य तीर्थस्य प्रभावेन यथाविधि यज्ञकृतां दक्षिणासहितानां पुण्यफलसमता लभ्यते। नैतिकोपदेशोऽपि कथ्यते—मनुष्याणां कृते स्थानानि स्वयमेव पवित्राणि न भवन्ति; संकल्पः सामर्थ्यं धैर्यं च सिद्धिं जनयन्ति, प्रमादलोभौ पतनहेतू। अन्ते निगद्यते—यत्र संयतात्मा मुनिः वसति, तत् स्थानं कुरुक्षेत्र-नैमिष-पुष्करादिमहाक्षेत्रतुल्यं भवति।
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरो मārkaṇḍeyam् अपृच्छत्—पापहर्तृ Patreśvar-तीर्थे कः सिद्धः प्रसिद्ध इति। मārkaṇḍeyo वदति—चित्रस्य (चित्रोः) पुत्रो दीप्तिमान् Patreśvara इति ख्यातः, जय इत्यपि नाम्ना, देवसभायां मेनकाया नृत्ये मोहितः सन् स्वसंयमं जहौ। तस्याजितेन्द्रियतां दृष्ट्वा इन्द्रः शापं ददौ—दीर्घं मर्त्यभावं भुङ्क्ष्वेति; एष धर्मोपदेशः, इन्द्रियजयस्य महत्त्वं दर्शयन्। शापमोचनार्थं स नर्मदातटे (रेवातटे) द्वादशवर्षाणि नियमयुक्तं तपश्चरितुं नियुक्तः। स स्नात्वा जपन्, शङ्करं पूजयन्, पञ्चाग्नितपसा च तप्त्वा शिवं प्रसादयामास; ततः शिवः प्रादुरभवत् वरं च ददौ। स वरं याचते—मम नाम्ना अस्मिन् तीर्थे त्वं नित्यं तिष्ठेति; एवं Patreśvara-लिङ्गं प्रतिष्ठितं त्रिलोके प्रसिद्धिं जगाम। अन्ते फलश्रुतिः—एकस्नानेन पापनाशः; तत्र पूजया महायज्ञफलम् (अश्वमेधसमम्), स्वर्गभोगः, शुभा पुनर्जन्म, दीर्घायुः, रोगशोकविनाशश्च, तथा तीर्थजलस्मृतिरपि भवतीति।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति अग्नितीर्थं गन्तव्यविधिं कथयन्, यथा कामनया तथा लोकधर्महेतुभिः अग्निः कस्यचित् स्थाने ‘सन्निहित’ इव भवति इति तत्त्वकथां प्रवर्तयति। कृतयुगे माहिष्मत्यां दुर्योधननाम राजा नर्मदया सह सम्बन्धं कृत्वा सुदर्शनानाम कन्यां जनयामास। सा यौवनं प्राप्ता सती, अग्निर्दरिद्रब्राह्मणवेषेण आगत्य तां याचते; राजा तु धन-स्थित्यनर्हत्वं मन्यमानः न ददाति। ततः अग्निः यज्ञाग्नितः अन्तर्धीयते, कर्माणि विघ्नितानि भवन्ति, ब्राह्मणाः सन्त्रस्ताः। अन्वेषण-तपःपर्यवेक्षणानन्तरं स्वप्ने अग्निः दर्शयति—राज्ञा कृतः प्रतिषेधः कारणम्। ब्राह्मणाः शर्तं निवेदयन्ति—कन्यादाने कृते गृहाग्निः पुनः प्रज्वलिष्यति। राजा सम्मन्यते, विवाहः क्रियते, अग्निश्च माहिष्मत्यां नित्यं सन्निहितो भवति; तस्मात् तत् स्थानम् ‘अग्नितीर्थम्’ इति प्रसिद्धम्। अत्र पक्षसन्धिषु स्नानदानयोः महत् पुण्यं, पितृदेवताभ्यः तर्पण-पूजाफलं, सुवर्णदानं भूमिदानसमं, उपवासव्रतेन अग्निलोके भोगलाभश्च उक्तः। श्रवणमात्रेणापि एतत्तीर्थं पावनं हितकरं च इति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नर्मदातटे महत आदित्यस्य अन्यां कथां युधिष्ठिराय निवेदयति। युधिष्ठिरः विस्मितो भूत्वा तं देवं सर्वव्यापिनं सर्वभूतानां तारकं च शृणोति। कुलिकगोत्रीयो ब्राह्मणभक्तः दीर्घं तीर्थयात्राव्रतं करोति—अनाहारः, अल्पजलसेवनं च—ततः स्वप्ने देवः प्रादुर्भूय व्रतस्य मृदुतां विधत्ते, चलाचलजगत्सु देवस्य व्याप्तिं तत्त्वतः उपदिशति। वरं वृणु इति उक्ते स भक्तः नर्मदायाः उत्तरतीरे देवस्य नित्यसन्निधिं याचते, दूरदेशात् अपि स्मरणपूजनकर्तॄणां कृपां लाभं च, तथा देहदोषयुक्तानां जनानां अनुग्रहं च प्रार्थयते। अनन्तरं तीर्थफलप्रशंसा प्रवर्तते—स्नानदानादिभिः अग्निष्टोमसदृशं पुण्यं, अन्तकाले तत्र कृतैः कर्मभिः अग्निलोक-वरुणलोकप्राप्तिः वा दीर्घं स्वर्गसम्मानः च कथ्यते। प्रभाते भास्करस्य नित्यस्मरणं जीवनकृतपापानां नाशकरम् इति निगद्यते।
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः पृच्छति—किमर्थं महादेवो नर्मदाजले मध्ये प्रतिष्ठितो न तटयोः? मार्कण्डेयः कारणकथां निवेदयति। त्रेतायुगें विन्ध्यप्रदेशे रावणो दानवं मायां समागत्य तस्य दुहितरं मन्दोदरीं पतिव्रतार्थं घोरतपः कुर्वन्तीं श्रुत्वा तां याचते; माया तां रावणाय ददाति, विवाहो भवति। तयोः पुत्रो जातः, यस्य गर्जनया लोकाः स्तम्भिताः; ब्रह्मा तं ‘मेघनाद’ इति नाम्ना व्याजहार। मेघनादः शङ्करं उमासहितं घोरव्रतैः पूजयन् कैलासात् द्वौ लिङ्गौ नीत्वा दक्षिणां दिशं प्रस्थितः। नर्मदातटे स्नानपूजादिकं कृत्वा लङ्कां प्रति गन्तुमुद्यतः सन् लिङ्गोद्धरणे प्रयत्नं करोति; तदा महालिङ्गं नर्मदाजले पतित्वा मध्यधारे प्रतिष्ठितं भवति, दिव्यवाणी च ‘गच्छ’ इति तमनुशास्ति। मेघनादः प्रणम्य प्रस्थितः। ततः प्रभृति तत्तीर्यं ‘मेघनादतीर्थ’ इति प्रसिद्धं, पूर्वं ‘गर्जन’ इति ख्यातम्। अत्र दिनरात्रिवाससहितं स्नानं अश्वमेधसमं पुण्यं ददाति; पिण्डदानं सत्त्रफलतुल्यं; षड्रसोपेतभोजनैः ब्राह्मणतर्पणं अक्षयपुण्यकरम्; स्वेच्छामरणं च शङ्करलोके प्रलयपर्यन्तं वासं प्रयच्छति।
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
अध्यायेऽस्मिन् दारुतीर्थस्य माहात्म्यं संवादरूपेण निरूप्यते। युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः नर्मदातटे स्थितस्य परमपुण्यस्य दारुतीर्थस्य उत्पत्तिकथां कथयति। पूर्ववृत्ते मातलिः—इन्द्रस्य सारथिरिति प्रसिद्धः—कस्मिंश्चित् प्रसङ्गे स्वपुत्रं शशाप; शापपीडितः स इन्द्रस्य शरणं जगाम। इन्द्रः तं नर्मदातटे दीर्घकालं तपसा वासयितुं नियोज्य महेश्वरभक्तिं विधत्ते, तथा च ‘दारुक’ इति विख्याततपस्विरूपेण पुनर्जन्म भविष्यतीति, शङ्खचक्रगदाधरादिवैष्णवोपलक्षणैः परं देवं भजन् सिद्धिं शुभां गतिं च प्राप्स्यतीति भविष्यवाणीं करोति। उत्तरभागे तीर्थसेवनविधिः फलश्रुतिश्चोच्यते। यः सम्यग् स्नात्वा सन्ध्यां कृत्वा शिवं पूजयति वेदाध्ययनं च करोति, स अश्वमेधयज्ञसमं महत् पुण्यं लभते। ब्राह्मणभोजनदानं महाफलप्रदं, स्नानदानजपहोमस्वाध्यायदेवतार्चनादयश्च शुद्धेन भावेन कृताः पूर्णफलदाः भवन्तीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयऋषिः युधिष्ठिरं प्रति नर्मदातटे स्थितस्य देवतीर्थस्य अनुत्तरं माहात्म्यं वदति। तत्र स्नानेन त्रयस्त्रिंशद्देवाः परमां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति श्रुत्वा युधिष्ठिरः पृच्छति—बलवद्भिर्दैत्यैर्जिताः देवाः कथं तत्र स्नात्वा पुनः सफलाः अभवन्। तदा ऋषिः कथयति—इन्द्रादयः देवाः संग्रामे पराजिताः, दुःखिताः, स्वजनवियोगपीडिताश्च, ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। ब्रह्मा तानुवाच—दैत्यविघाताय परं बलं तप एव; नर्मदातटे तपः कुरुत, रेवाजलस्य पावनशक्त्या समं न मन्त्रः न कर्म किञ्चिदस्ति, तत् सर्वपापविनाशकम्। अग्निप्रमुखा देवाः नर्मदां गत्वा दीर्घं तपश्चरन्तः सिद्धिं प्राप्य, ततः स्थानं त्रैलोक्ये ‘देवतीर्थम्’ इति विख्यातं सर्वपापहरं बभूव। अथ नियमफलानि निर्दिश्यन्ते—संयमी भक्त्या तत्र स्नात्वा मुक्ताफलसदृशं फलमवाप्नोति; ब्राह्मणभोजनं बहुगुणं पुण्यं जनयति; देवशिलासन्निधाने पुण्यवृद्धिः। संन्यासमरणं वा अग्निप्रवेशादयः केचन मरणधर्माः स्थिरां वा उत्कर्षिणीं गतिं ददति। तत्र स्नानं जपः होमः स्वाध्यायः पूजनं च अक्षयफलप्रदं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्पापहरं आख्यानं पठन्ति शृण्वन्ति च ते दुःखात् प्रमुच्य दिव्यलोकं यान्ति।
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरो मर्कण्डेयम् अपृच्छत्—जगद्गुरुः महादेवः किमर्थं दीर्घकालं गुहायां न्यवसत् इति। मर्कण्डेयः कृतयुगे दारुवन-महाश्रमस्य वृत्तान्तं कथयति, यत्र सर्वाश्रमिणः संयतव्रताः तपस्विनो निवसन्ति। उमा-प्रेरितः शिवः कापालिक-सदृशं वेशं धृत्वा—जटाभस्म-व्याघ्रचर्म-कपाल-धमरु-धारी—वनं प्रविश्याश्रमस्त्रीणां चित्तानि क्षोभयति। ततः मुनयः प्रत्यागत्य विक्षोभं दृष्ट्वा सत्यप्रयोगेन लिङ्गपातं कारयन्ति, तेन जगति महदुत्पातं जायते। देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; मुनयः ब्राह्मणतपसः क्रोधस्य च प्रभावं शिवाय निवेदयन्ति, ततः शान्तिः पुनः प्रतिष्ठा च भवति। अनन्तरं शिवो नर्मदातटे ‘गुहावासी’ इति परमव्रतं चरित्वा तत्र लिङ्गं स्थापयति, तस्मात् नर्मदेश्वर इति नाम प्रसिद्धम्। अन्ते तीर्थविधयः फलश्रुतिश्च—स्नानं पूजनं पितृतर्पणं ब्राह्मणभोजनं दानं उपवासः विशेषतिथिषु च—एतेषां फलानि रक्षणं च निर्दिश्यन्ते; पाठश्रवणमात्रेणापि स्नानपुण्यं लभ्यते इति।
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः रेवानर्मदातटे स्थितस्य कपिलातीर्थस्य माहात्म्यं जन्मवृत्तान्तं च पृच्छति, मार्कण्डेयः प्रत्युवाच। कपिलातीर्थे भक्त्या स्नानमात्रेणापि सञ्चितमलक्षयः पापप्रशमनं च भवतीति फलश्रुतिः प्रथमे निर्दिश्यते। कृतयुगादौ ब्रह्मा ध्यानयज्ञपरायणः सन् ज्वलत्कुण्डात् तेजोमयीं वह्निरूपां कपिलां प्रादुर्भूतां ददर्श। स तां नानादेवशक्तिस्वरूपां कालमानपरिमाणरूपां च स्तुतिभिः समर्चयामास। प्रसन्ना कपिला ब्रह्मणः अभिप्रायं पृष्टवती; ब्रह्मा तां भूतहितार्थं दिव्यलोकात् मर्त्यलोके अवतीर्णां कर्तुमाज्ञापयत्। सा पावनीं नर्मदां गत्वा तटे तपः कृत्वा तत्र तीर्थं प्रतिष्ठापयामास। अनन्तरं कपिलायाः शरीरे लोकदेवतास्थितिविषये युधिष्ठिरस्य प्रश्नान् मार्कण्डेयः शरीर-विश्वमानचित्रेण निरूपयति—पृष्ठे लोकाः, मुखे वह्निः, जिह्वायां सरस्वती, नासिकाप्रदेशे वायुः, ललाटे शिव इत्यादि। गृहस्थैः कपिलापूजा, प्रदक्षिणा, नैवेद्यादिदानं, स्नानविधिः, उपवासः, पितृतर्पणं च प्रशस्यते; पूर्वज-वंशजपर्यन्तं फलप्रसारः कथ्यते। अन्ते एतन्माहात्म्यश्रवणमपि पावनमिति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
अस्मिन्नध्याये युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः करञ्जेश्वरतीर्थे प्रसिद्धस्य सिद्धस्य वृत्तान्तं कथयति। प्रथमं कृतयुगे मरीचिर्मानसपुत्रो मुनिः, ततः कश्यपः, दक्षकन्याः—अदितिः दितिः दनुश्च—इत्यादि वंशपरम्परा निरूप्यते। दनुवंशे करञ्जो नाम दैत्यः शुभलक्षणसम्पन्नः जातः; स नर्मदातटे दीर्घकालं नियमोपवासादिभिः कठोरं तपः चकार। तस्य तपसा प्रसन्नः त्रिपुरान्तकः शिवः उमया सह आगत्य वरं ददौ। करञ्जः स्वसन्ततिः धर्मपरायणा भवतु इति वरं याचते। देवस्य गमनानन्तरं स स्वनाम्ना शिवालयं स्थापयामास—करञ्जेश्वर इति। अथ तीर्थस्य फलश्रुतिः—अत्र स्नानात् पापक्षयः, पितृभ्यः पिण्डोदकदानादिना अग्निष्टोमसमं पुण्यं, उपवासादितपसा रुद्रलोकप्राप्तिः इति। अत्राग्नौ जले वा मरणं शिवधाम्नि दीर्घवासं, ततः शुभजन्म विद्यायुःस्वास्थ्यसमृद्धिसहितं च जनयति। श्रवणपठनं तथा श्राद्धकाले अस्य पाठः अक्षयपुण्यकर इति अध्यायः प्रशंसया समाप्यते।
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मुनिराजसंवादरूपेण मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं कुण्डलेश्वरतीर्थस्य परममहिमानं प्रति नयति। त्रेतायुग इति कथ्यते—पुलस्त्यवंशजो विश्रवाः दीर्घं तपः कृत्वा धनदं (वैश्रवणं कुबेरं) जनयामास; स च लोकपालत्वेन धनाधिपतित्वेन च नियोजितः। तस्माद्वंशात् यक्षः कुण्डः/कुण्डलः समुत्पन्नः। स पितृसम्मत्या नर्मदातटे घोरं तपश्चरति—उष्णवृष्टिशीतसहिष्णुता, प्राणनिग्रहः, दीर्घोपवासश्च। वृषवाहनः शिवः प्रसन्नो भूत्वा वरं ददाति—कुण्डलः अजेयः स्यात्, यक्षाधिपतेः प्रसादेन सर्वत्र स्वेच्छया विचरेत्। कैलासं गतवति शम्भौ, कुण्डलः तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य कुण्डलेश्वर इति देवतां स्थापयति; अलङ्कृत्य पूजयति, ब्राह्मणान् अन्नदानैर्दक्षिणाभिश्च सन्तोषयति। अन्ते फलश्रुतिः—अत्र उपवासपूजया पापक्षयः; दानेन स्वर्गभोगः; स्नानेन एकस्यापि ऋचः पाठेन पूर्णफलप्राप्तिः; गोदानात् गोरोमसंख्यापर्यन्तं स्वर्गवासः, दातॄणां च अन्ते महेशलोकप्राप्तिः।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः पिप्पलेश्वरसम्बद्धं पुरावृत्तं कथयति। याज्ञवल्क्यस्य तपश्चर्या, विधवाभगिन्याः गृहधर्मसम्बन्धी सङ्कटं च, तस्मात् पिप्पलवृक्षस्य (अश्वत्थस्य) अधः जातस्य बालस्य जननं परित्यागश्च वर्ण्यते। स बालः पिप्पलाद इति नाम्ना जीवन् वर्धते, ततः शनैश्चरः पिप्पलादक्रोधात् मोक्षं याचते; षोडशवर्षपर्यन्तं बालानां पीडनस्य मर्यादा स्थाप्यते, इति धर्मनियमः कथासंवादेन प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं पिप्पलादक्रोधात् याज्ञवल्क्यविनाशाय घोरकृत्या उत्पद्यते। मुनिः क्रमशो दिव्यलोकान् शरणं गत्वा अन्ते शिवस्य संरक्षणं प्राप्नोति, तेन सर्वं शम्यते। पिप्पलादो नर्मदातटे तीव्रं तपः कृत्वा तत्र तीर्थे शिवस्य नित्यवासं याचते, पूजां च प्रतिष्ठापयति। अध्यायान्ते स्नान-तर्पण-ब्राह्मणभोजन-शिवपूजादीनि तीर्थयात्राविधानानि, अश्वमेधसमतुल्यपुण्यादि फलवचनं, तथा पाठश्रवणेन पापनाशः दुष्टस्वप्ननिवारणं च फलश्रुतिरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति तीर्थसेवनस्य क्रमं फलञ्चोपदिशति। प्रथमं विमलेश्वरतीर्थं निर्दिश्य देवैः कृतां ‘देवशिलां’ वर्णयति; तत्र स्नानं ब्राह्मणपूजनं च अल्पदानादप्यक्षयपुण्यकरं भवतीति। ततः सुवर्णरजतताम्ररत्नमुक्ताभूमिगोदादीनां दानानि शुद्ध्यर्थं प्रशंसति। तत्र तीर्थे देहत्यागः रुद्रलोकवासं प्रलयपर्यन्तं ददाति; उपवासेन वह्निना वा जलेन वा नियमपूर्वकं मरणं परमपदप्राप्तिकरमित्युक्तम्। अनन्तरं शुद्धायां पुष्करिण्यां दिवाकरभक्तिं जपं च विधत्ते—एकया ऋचा, एकेनाक्षरेणापि कृतो जपः वैदिकफलप्रदः मलनाशकश्च; सम्यगाचारेण पुण्यं कोटिगुणं भवतीति। उत्तरार्धे चतुर्णां वर्णानां अन्त्यकाले नियमाः—कामक्रोधसंयमः, शास्त्रानुवर्तनं, देवसेवा—प्रतिपाद्यन्ते; विपर्ययः नरकपतनेन हीनयोनिप्राप्त्या च सम्बध्यते। उपसंहारे रेवाया नर्मदायाश्च रुद्रसम्भवत्वं सर्वतारकत्वं च स्तूयते; प्रातः उत्थाय भूमिस्पर्शनपूर्वकं नित्यं जप्यं संक्षिप्तं मन्त्ररूपं वचनं दत्तं, यत् पापनाशिनीं नदीं शुद्धिदायिनीं च नमस्करोति।
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरस्य मोक्षप्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः उपदिशति। रेवायाः दक्षिणतीरे भृगुपर्वतस्य शिखरे शूलपाणिना मनुष्याणां मोक्षार्थं प्रतिष्ठापितं परमं तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं “शूलभेद” इति कथ्यते। कीर्तन-दर्शनाभ्यां वाचिक-मानसिक-कायिकदोषाः प्रशाम्यन्ति; पञ्चक्रोशपर्यन्तं पुण्यक्षेत्रं, भुक्ति-मुक्तिप्रदं च इति निरूप्यते। अथ पातालसम्बद्धा भोगवती-गङ्गाधारा शूलभेदसम्बन्धेन पापहन्त्री प्रवहति इति जलकथानकं, तथा शूलेन शिलाभेदे सति सरस्वत्याः कुण्डे पतनं “प्राचीनाघविमोचनी” इति चोच्यते। केदार-प्रयाग-कुरुक्षेत्र-गयादीनि प्रसिद्धतीर्थानि अपि शूलभेदस्य समं न भवन्ति इति तुलनावचनं। श्राद्धे पिण्ड-तिलोदकदानं, नित्यं तीर्थजलपानं, अक्रोध-अकपटभावेन योग्यब्राह्मणपूजनं, त्रयोदशदिनदानस्य महाफलवृद्धिः च विधीयते। गणनाथ-गजाननदर्शनं, कंबलक्षेत्रपस्य नमस्कारः, ततः शूलपाणि-महादेव-उमा-मार्कण्डेयेशगुहावासिनः पूजनं च। गुहाप्रवेशे त्र्यक्षरमन्त्रजपेन नीलपर्वतपुण्यस्यांशलाभः, स्थानस्य सर्वदेवमयत्वं कोटिलिङ्गसम्बन्धश्च कथ्यते। स्नानकाले लिङ्गे स्फुलिङ्गप्रतीतिः वा चेष्टा, तथा तैलविन्दोः अस्फुटनं—एते तीर्थप्रभावस्य प्रत्ययाः। अन्ते गुह्यात्-गुह्यतरत्वं, सर्वपापनाशः, तथा शूलभेदं त्रिवारं प्रतिदिनं श्रुत्वा स्मृत्वा च बहिरन्तःशुद्धिः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
मार्कण्डेयः पूर्वं राज्ञा उत्तानपादेन देवर्षिसमाजे महेश्वरं प्रति कृतां गुह्यतीर्थविषयां जिज्ञासां स्मारयति—परमपुण्यस्य तीर्थस्य, “शूलभेद” इत्यस्योत्पत्तेः, तस्य माहात्म्यस्य च कारणम्। ईश्वरः तत्र दैत्यं अन्धकं परिचिनोति—अतिबलिनं, गर्वितं, निर्विघ्नराज्यकर्तारं। अन्धकः महादेवं प्रसादयितुं रेवातटे गत्वा सहस्रसहस्रेषु वर्षेषु चतुर्विधं तपः करोति—प्रथमं उपवासः, ततः जलाहारः, ततः धूमभक्षणम्, अन्ते दीर्घं योगनिष्ठं तपः; यावत् अस्थिचर्ममात्रशेषः भवति। तस्य तपोवेगः कैलासं यावत् व्याप्नोति; उमा अद्भुततां पृच्छति, शीघ्रवरदानस्य औचित्यं च विचारयति। शिवः उमया सह तपस्विनं द्रष्टुं गत्वा वरं ददाति। अन्धकः सर्वदेवजयम् याचते; शिवः तदनुचितं निराकरोति, अन्यं वरं याचयितुं प्रेरयति। अन्धकः विषादेन पतति; उमा भक्तपरित्यागे शिवस्य कीर्तिहानिं स्मारयति। तदा समन्वितो वरः निश्चितः—अन्धकः विष्णुं विना सर्वान् देवान् जेतुं शक्नोति, शिवं तु न; पुनर्जीवितः सन् स वरं गृह्णाति, शिवः कैलासं प्रतिनिवर्तते। एषा कथा तीर्थमाहात्म्ये तपः, कामना, वरनियमनं च उपदिशति।
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
मārkaṇḍeya उवाच—शम्भोः प्रसादात् लब्धवरबलः दैत्योऽन्धकः स्वपुरं प्रत्यागत्य महोत्सवेनाभिनन्दितः। अलङ्कृताः प्रासादचत्वराणि, उद्यानानि, तडागाः, देवालयाः; वेदपाठाः, मङ्गलगानानि, दानानि, जनसमूहस्य हर्षः च सर्वत्र प्रववृते। स च समृद्ध्या किञ्चित्कालं न्यवसत्। ततः तस्य वरदत्तदुर्जयत्वं श्रुत्वा देवाः सर्वे वासवं शरणं ययुः। तेषां मन्त्रयतां मध्येऽन्धकः स्वयमेव मेरोर् दुर्गमार्गं गत्वा इन्द्रस्य दुर्गं स्वगृहमिव प्रविवेश। भयाकुलो वासवः स्वर्गस्य रक्षकं न पश्यन् अतिथिसत्कारं कृत्वा तस्याभिलाषितानि दिव्यरत्नानि दर्शयामास—ऐरावतं, उच्चैःश्रवसं, उर्वशीं चान्याः अप्सरसः, पारिजातपुष्पाणि, गानवाद्यनृत्यादीनि। रङ्गमण्डपे नृत्यगीतसमयेऽन्धकस्य दृष्टिः शचीं प्रति न्यपतत्; स इन्द्रपत्नीं बलात् गृहीत्वा निर्गतः। ततः संग्रामः समभवत्; एकेनैव तेन देवाः पराजिताः, वरबलस्य अनियन्त्रितकामस्य च जगद्धर्मविघातकत्वं प्रकाशयन्।
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo मुनिः देवानां संकटवृत्तान्तं निवेदयति। इन्द्रप्रमुखा देवाः दिव्यविमानैः सह ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्माणं प्रणम्य स्तुतिभिः पूजयन्ति। ते स्वदुःखं कथयन्ति—बलवानसुरोऽन्धकः तान् जित्वा धनरत्नानि अपहृतवान्, इन्द्रस्य भार्यामपि बलात् जग्राह, तेन देवाः पराभूताः। ब्रह्मा विचार्य वदति यत् अन्धकः देवानां प्रति ‘अवध्यः’ इति, पूर्ववरदानियमेन वा दैवविधिना तस्य वधो दुष्करः। ततः ब्रह्मणा सह देवाः केशवं जनार्दनं विष्णुं शरणं यान्ति, स्तोत्रैः समर्प्य आत्मनिवेदनं कुर्वन्ति। विष्णुः तान् सादरं गृह्णाति, कारणं पृच्छति, तेषां अपमानं श्रुत्वा दुष्टस्य वधं प्रतिजानाति—पाताले वा भूमौ वा स्वर्गे वा यत्र कुत्रापि स्थितं तम् अहं निहनिष्यामि इति। शङ्खचक्रगदाधनुषा सन्नद्धः स उत्थाय देवान् आश्वासयति, स्वस्वधाम गन्तुं निर्दिशति; एवं धर्मसंस्थापनस्य शीघ्रप्रतिज्ञया अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
अध्याये राज्ञा पृष्टे—देवान् जित्वा अन्धकः कुत्र किं च करोतीति—महादेवः कथयति यत् स पातालं प्रविश्य विनाशकारी कर्माणि करोति। तदा केशवः धनुषा सहागत्य आग्नेयास्त्रं प्रयुङ्क्ते; अन्धकः तस्य प्रत्युत्तरं महाबलवता वारुणास्त्रेण ददाति। शरमार्गेणैव अन्धकः प्रादुर्भूय जनार्दनं प्रति गर्ववचनैः समाह्वयति; किन्तु निकटयुद्धे पराजितः स संघर्षं त्यक्त्वा सामोपायं गृह्णाति, विष्णोः दीर्घां स्तुतिं करोति—नृसिंह-वामन-वराहादिरूपैः तं नमस्करोति, करुणां च प्रशंसति। विष्णुः प्रसन्नः वरं ददाति; अन्धकः पावनं यशस्वि युद्धं याचते येन उच्चलोकप्राप्तिः स्यात्। विष्णुः स्वयम् युद्धं न करोति, महादेवं प्रति तं प्रेषयति, कैलासशिखरं कम्पयित्वा शिवक्रोधं जनयितुम् उपदिशति। अन्धकः तथा करोति; लोककम्पनादयः उत्पद्यन्ते, उमा निमित्तानि पृच्छति, शिवः अपराधिनं प्रति योध्दुं निश्चिनोति। देवाः दिव्यरथं सज्जीकुर्वन्ति; शिवः प्रस्थितः, महायुद्धं प्रवर्तते, यत्र आग्नेय-वारुण-वायव्य-सार्प-गारुड-नारसिंहास्त्राणि परस्परं शमयन्ति। अन्ते बाहुयुद्धे शिवः क्षणं स्तब्धः, पुनरुत्थाय महाशस्त्रेण अन्धकं विद्ध्वा शूले आरोपयति। तस्य रक्तबिन्दुभ्यः अन्ये दानवाः जायन्ते; तेषां वृद्धिं निवारयितुं शिवः दुर्गां/चामुण्डां आह्वयति, सा पतद्रक्तं पिबति। उपद्रवे शान्ते अन्धकः शिवं स्तौति; शिवः वरं दत्त्वा तं स्वगणेषु भृङ्गीशरूपेण नियोजयति—हिंसकवैरात् शिवानुगतधर्मे प्रतिष्ठा इति।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
मārkaṇḍeya उवाच—अन्धकवधात् परं महादेवः उमया सह कैलासं प्रत्यागत्य देवान् समाहूय उपवेशनं कारयामास। स शिवः अवदत्—दैत्यस्य नाशेऽपि शूलं रुधिरमलिनं तिष्ठति, केवलैः नित्यकर्मभिः शुद्धिं न याति; अतः सर्वदेवसमेतः क्रमशः तीर्थयात्रां करिष्यामि इति। प्रभासात् गङ्गासागरपर्यन्तं बहुषु तीर्थेषु स्नात्वापि यथेष्टशुद्धिं न प्राप्य, स देवैः सह रेवातटे (नर्मदायां) आगत्य उभयतटे स्नात्वा भृगुपर्वतं प्राप्य श्रान्तः क्षणं न्यवसत्, ततः रमणीयं विधिविशिष्टं देशं न्यरूपयत्। तत्र शूलाग्रेण पर्वतं भित्त्वा अधोमुखीं विदारां निर्ममे; तेन शूलं निर्मलं दृश्यते, शूलभेदतीर्थस्य शुद्धिहेतुत्वं प्रतिष्ठितम्। पर्वतात् सरस्वती पुण्यरूपा प्रादुर्भूय द्वितीयसङ्गमं निर्ममे, यथा प्रयागे श्वेतकृष्णयोः सङ्गम इति दृष्टान्तेन। ब्रह्मा दुःखनाशकं ब्रह्मेशं (ब्रह्मेश्वरलिङ्गं) प्रतिष्ठापयामास, विष्णुश्च तस्य तीर्थस्य दक्षिणभागे नित्यं सन्निहित इति वर्ण्यते। अनन्तरं तीर्थरचना कथ्यते—शूलाग्ररेखया जलमार्गः प्रवर्तितः, स पवित्रधारा रेवां प्रविशति; जललिङ्गं तथा त्रयः कुण्डाः आवर्तयुक्ताः प्रसिद्धाः। स्नानविधिः, मन्त्रविकल्पाः (दशाक्षरी तथा वैदिकमन्त्राः), वर्णस्त्रीपुंसां प्रक्रियानुसारिणी पात्रता, तर्पण-श्राद्धसदृशकर्म-दानेन सह स्नानसम्बन्धः च निरूप्यते। विनायकाः क्षेत्रपालाश्च रक्षकाः, दुष्टाचारिणां विघ्नोत्पत्तिः चोच्यते, यत्र यात्रा धर्मशिक्षारूपा भवति। फलश्रुतौ शूलभेदे सम्यगनुष्ठितैः कर्मभिः पापक्षयः, दोषप्रशमनं, पितॄणां चोद्धारः इति महिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
अस्मिन्नध्याये उत्तानपादेन सह ईश्वरस्य संवादरूपेण दान-पूजादिषु पात्रताया निर्णयो निरूप्यते। अनधीयानः अनृचो वा द्विजः केवलं नाममात्रेण द्विजत्वं वहति; तस्मै कृतं सत्कारदानं च निष्फलं भवतीति दृष्टान्तैः प्रतिपाद्यते। ततः शीलाचार-यज्ञकर्म-समाजाचारविरुद्धानां दोषाणां सूची प्रदर्श्यते, येन अपात्रे दत्तं दानं न फलति इति सिद्धान्तः स्थापितः। अनन्तरं तीर्थश्राद्धविधिः कथ्यते—गृहश्राद्धानन्तरं शौचपालनं, सीमाव्रतानुष्ठानं, निर्दिष्टतीर्थदेशगमनं, स्नानं, तथा विविधस्थानेषु श्राद्धकर्म, पायस-मधु-घृतयुक्तपिण्डादि-निवेदनं च। फलश्रुतौ पितॄणां दीर्घकालतृप्तिः, तथा पादुका-शय्या-अश्व-छत्र-गृहधान्य-तिलधेनु-जलान्नादिदानानां क्रमशः स्वर्ग्यफलविशेषाः, विशेषतः अन्नदानस्य महिमा प्रतिपाद्यते। अन्ते कन्यादानोपदेशः—दानानां मध्ये तस्य श्रेष्ठता, कुलीन-शीलवान्-विद्वान् वरः पात्रम्, विवाहे मूल्यग्रहणस्य निन्दा, तथा अयाचित-आहूत-याचितभेदेन दानत्रिविधता वर्ण्यते। अक्षमाय दानं न कर्तव्यम्, अपात्रेण च दानग्रहणं न कर्तव्यमिति चेतावनी समाप्यते।
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
अध्याये संवादरूपेणोत्तानपादः ईश्वरं पृच्छति—श्राद्धं दानं तीर्थयात्रा च कदा कर्तव्या इति। ईश्वरः मासानुसारं तिथीनां, अयनसन्धीनां, अष्टकानां, सङ्क्रान्तेः, व्यतीपातस्य, ग्रहणकालस्य च श्राद्धकाल-निर्णयं वदति, तेषु कालेषु दत्तं दानं अक्षयफलप्रदं इति प्रतिपादयति। ततः मदुमासस्य शुक्लपक्षे एकादश्यां उपवासः, विष्णोः पादसमीपे रात्रिजागरः, धूपदीपोपहारमाल्यैः पूजनं, पूर्वकथाश्रवण-पाठश्च विधीयते; वैदिकसूक्तजपः पावनः मोक्षप्रदश्च कथ्यते। प्रातःकाले श्रद्धया श्राद्धं, ब्राह्मणानां सत्कारः, यथाशक्ति सुवर्ण-गो-वस्त्रादिदानं च पितॄणां दीर्घतृप्तिं जनयतीति। अनन्तरं त्रयोदश्यां गुहास्थं लिङ्गं मार्कण्डेश्वराख्यं दर्शनाय गमनं निर्दिश्यते—यत् मार्कण्डेयेन महातपसा योगाभ्यासेन च प्रतिष्ठापितम्। तत्र स्नानं, उपवासः, इन्द्रियनिग्रहः, जागरणं, दीपदानं, पञ्चामृत-पञ्चगव्याभिषेकः, बहुमन्त्रजपः (सावित्रीजपसंख्याविशेषैः सह) च विधीयते; पात्रपरीक्षा विशेषेणोच्यते। अष्टपुष्परूपेण मानसिकोपहाराः—अहिंसा, इन्द्रियनिग्रहः, दया, क्षमा, ध्यानं, तपः, ज्ञानं, सत्यं—परमपूजाफलप्रदाः इति। अन्ते वाहन-धान्य-कृष्युपकरणादिदानानि, विशेषतः गोदानं, ग्रहणेऽतुल्यपुण्यकरं इति; यत्र गौः दृश्यते तत्र सर्वतीर्थसन्निधिरिति, तीर्थस्मरण-प्रत्यागमनं वा तत्र मरणं च रुद्रसामीप्यहेतुरिति समाप्यते।
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
अध्यायः ५२ आरभ्यते यत्र ईश्वरः पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति—कश्चन महातपस्वी स्वकुटुम्बेन सह स्वर्गं प्राप्तवान् इति। तदाकर्ण्य राजा उत्तानपादः तस्योपाख्यानं श्रोतुम् अभ्यर्थयत्। ततः प्रवचनं काश्याः वर्णनं प्रति प्रवर्तते—चित्रसेनराज्ये वाराणसी समृद्धा, वेदपाठध्वनिभिः पवित्रा, वाणिज्यव्यवहारेण च सुसञ्चिता, देवालयाश्रमसमूहैः शोभिता इति। नगरस्य उत्तरदिशि मन्दारवने प्रसिद्ध आश्रमः निर्दिश्यते। तत्र ब्राह्मणतपस्वी दीर्घतपाः घोरतपसा ख्यातः, गृहस्थाश्रमस्य सहभावेनैव तपः पालयन् पत्नीपुत्रवधूसहितः पञ्चपुत्रैः सेवितश्च वसति। तेषां कनिष्ठः ऋक्षशृङ्गः वेदविद्, ब्रह्मचारी, सदाचारसम्पन्नः, योगनिष्ठः, अल्पाहारतपःपरः। स मृगरूपेण विचरति, मृगगणैः सह रमते, तथापि प्रतिदिनं मातापितरौ नमस्कृत्य सेवते—तपस्विनां पर्यावरणेऽपि पितृभक्तेः नियमबद्धता दर्श्यते। अन्ते दैवयोगात् ऋक्षशृङ्गस्य देहान्तः कथ्यते, येन भाग्यकर्मपुण्यफलानां तथा तपस्विगृहस्थानां परलोकगतिविचारः परं प्रवर्तते।
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ईश्वरः उत्तानपादं प्रति उपदेशरूपेण कथां प्रवर्तयति—यः श्रद्धया शृणोति स पापशुद्धिं लभते इति। काशीराजः धर्मात्मा महाबलश्च चित्रसेनः सह राजभिः मृगयां गतः; वने रजःसमुत्थिते कोलाहले च सेनाभ्यः विच्छिन्नः। क्षुधातृष्णाभ्यां क्लान्तः स दिव्यं सरः प्राप्य स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं चकार, पद्मैः शङ्करं पूजयामास। ततः नानादिशि स्थितान् मृगान् मध्ये च महातपस्विनं ऋक्षशृङ्गं उपविष्टं दृष्ट्वा मृगयावसर इति मन्यमानः शरं मुमोच; स शरः अज्ञानात् मुनिं विव्याध। मुनिः मानुषीं वाचं व्याहरत्; राजा विस्मितः कृतं अपराधं निवेद्य प्रायश्चित्तार्थं आत्मदाहं प्रस्तावयति, ब्रह्महत्यां परमगुरुतरां मन्यमानः। ऋक्षशृङ्गः तं निवार्य वदति—एवं कृतं बहूनां मरणं वर्धयेत्; अतः मां मातापित्रोः आश्रमं नय, मातरं प्रति ‘पुत्रघातकः’ इति सत्यं निवेदय, ते शान्तिमार्गं वक्ष्यन्ति। राजा मुनिं वहन् मध्ये मध्ये विश्रामे स्थितः; ऋक्षशृङ्गः योगसमाधिना देहं त्यक्तवान्। राजा विधिवत् अन्त्येष्टिं कृत्वा शोकाकुलः विललाप; ततः परं प्रायश्चित्तधर्मविचारस्य भूमिका निर्मीयते।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
अस्मिन्नध्याये धर्मकारणसङ्कटं प्रायश्चित्तमार्गश्च निरूप्यते। मृगयाविभ्रमेण राज्ञा चित्रसेनेन ऋषेर्दीर्घतपसः पुत्रो ऋक्षशृङ्गो हतः; ततः स राजाऽऽश्रमं गत्वा पापं निवेदयति। शोकाकुला माता विलप्य मूर्च्छिता प्राणान् त्यजति, अन्येऽपि पुत्राः स्नुषाश्च विनश्यन्ति; तपस्विहिंसायाः सामाजिकं कर्मफलभारं च दर्शयति। दीर्घतपाः प्रथमं राजानं गर्हयति, अनन्तरं कर्मप्रेरणां विविच्य वदति—पूर्वकर्मवशादपि कृतं कर्म फलमवश्यं जनयति। ततोऽसौ प्रायश्चित्तं निर्दिशति—सर्वेषां दाहसंस्कारं कृत्वा दक्षिणनर्मदातटे प्रसिद्धे शूलभेदतीर्थे अस्थीनि निमज्जयेत्; तत् तीर्थं पापदुःखनाशनं वर्ण्यते। राजा दाहं कृत्वा पदातियात्रया अल्पाहारः पुनःपुनः स्नानं च कुर्वन् दक्षिणां दिशं गच्छति, तत्रस्थैर्मुनिभिः मार्गं पृच्छति, तीर्थं च प्राप्नोति। तत्र तीर्थप्रभावात् रूपान्तरितस्य कस्यचित् उद्धारदर्शनं भवति, येन तीर्थस्य सिद्धिः प्रमाणीकृता। स राजाऽस्थीनि निक्षिप्य स्नात्वा तिलमिश्रितोदकेन तर्पणं कृत्वा निमज्जयति। मृताः सर्वे दिव्यरूपेण विमानैः सह प्रादुर्भवन्ति; दीर्घतपाः स्वयमपि उन्नतः सन् राजानं आशीर्भिः अनुगृह्णाति—एष विधिः आदर्शः, शुद्धिं काम्यफलप्राप्तिं च ददाति इति।
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
उत्तानपादः तीर्थस्य प्रभावं दृष्ट्वा चित्रसेनराज्ञः वृत्तान्तं पप्रच्छ। ईश्वरः कथयति—स चित्रसेनः भृगुतुङ्गं समारुह्य कुण्डसमीपे घोरं तपः कृत्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ध्यायन् आत्मत्यागाय प्रवृत्तः। तदा रुद्रः केशवश्च साक्षात् प्रादुर्भूय तं निवार्य, स्वधर्मे स्थित्वा राज्यं भुङ्क्ष्व, निर्विघ्नं प्रजाः पालयेति उपदिश्य प्रत्यागमनं प्रार्थयामासतुः। राजा तु राजभोगेषु आसक्तिं त्यक्त्वा वरं याचते—त्रयः देवाः अस्मिन् स्थाने नित्यं तिष्ठन्तु, एतत् क्षेत्रं गयाशिरसः तुल्यपुण्यं भवतु, अहं च शिवगणेषु अग्रणी भवानीति। ईश्वरः वरं ददाति—शूलभेदे त्रिदेवाः त्रिकालेऽपि अंशरूपेण निवसन्ति; चित्रसेनः नन्दिनाम्ना गणाधिपः, गणेशवत् कार्यकर्ता, शिवसमीपे पूजापूर्वकत्वं च लभते। अथ तीर्थस्य महिमा विधीयते—गयां विना अन्यतीर्थेभ्यः श्रेष्ठत्वं, कुण्डप्रदेशस्य परिमाणं कर्मविधानार्थं, तथा श्राद्धपिण्डदानस्य फलम्—पितॄणां मोक्षः, अकृतकर्मणां दुरन्तमृतानामपि हितम्, स्नानेनैव अजानतापापशुद्धिः, तत्र संन्यासस्य उत्तमगति च। अन्ते फलश्रुतिः—एतन्माहात्म्यस्य पाठश्रवणलेखनदानैः पापक्षयः, इष्टसिद्धिः, ग्रन्थस्थितिकालपर्यन्तं रुद्रलोके वासश्च इति।
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
अध्यायः षट्पञ्चाशत्तमः प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वं निरूपयति। उत्तानपादः गङ्गावतरणस्य देवशिलायाश्च परमपुण्यस्य कारणं पृच्छति; तदा ईश्वरः पवित्र-भूगोलसमुत्पत्तिकथां कथयति—देवाः गङ्गां प्रार्थयन्ति, रुद्रः जटाभ्यः तां विमोचयति, मनुष्यहिताय देवनदीरूपा प्रवहति, शूलभेद-देवशिला-प्राचीसरस्वती-सम्बद्धं तीर्थसमूहं च प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं व्यवहारधर्मः प्रदर्श्यते—स्नानं, तर्पणं, योग्यब्राह्मणैः सह श्राद्धं, एकादशीव्रतं, जागरणं, पुराणपाठः, दानं च पापशुद्ध्यै पितृतृप्त्यै च साधनत्वेन उक्तानि। ततः दृष्टान्तकथायां वीरसेनराजस्य विधवा दुहिता भानुमती कठोरव्रतपरायणा बहुवर्षीयं तीर्थयात्राक्रमं (गङ्गा-दक्षिणमार्ग-रेवाक्षेत्र-तीर्थान्तराणि) कृत्वा शूलभेद-देवशिलायां नियमेन वसति, पूजां ब्राह्मणातिथिसत्कारं च निरन्तरं करोति। अपरदृष्टान्ते दुर्भिक्षपीडितः शबरः (व्याधः) भार्यया सह पुष्पफलार्पणं, एकादशीपालनं, सामूहिकतीर्थकर्मानुष्ठानं, सत्यदानधर्मं च आश्रित्य भक्ति-पुण्ये जीविकां परिवर्तयति। उपसंहारे तिल-दीप-भूमि-हिरण्यादिदानफलानां संक्षिप्तविभागः कृतः; ब्रह्मदानं श्रेष्ठतमं, फलनिर्णये च भावः प्रधान इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
अस्मिन्नध्याये द्विधा धर्मोपदेशः प्रदर्श्यते। प्रथमं भानुमती चन्द्रतिथिषु क्रमशः ब्राह्मणभोजनं कृत्वा, उपवास-नियमं समास्थाय, मार्कण्डेयस्य ह्रदे स्नात्वा, वृषभध्वजं महेश्वरं पञ्चामृतैर्गन्धधूपदीपनैवेद्यपुष्पैः सम्पूज्य, रात्रौ क्षपाजागरं कृत्वा पुराणपाठ-गीत-नृत्य-स्तोत्रैः सह आराधयति। ततः ब्राह्मणाः तस्य कालविशेषं “पद्मकं नाम पर्व” इति निर्दिशन्ति, तिथिनक्षत्रयोगकरणलक्षणानि कथयन्ति, अत्र दानहोमजपादीनामक्षयत्वं प्रतिपादयन्ति। द्वितीयं भानुमती भृगुमूर्ध्नि शबरं पत्न्या सह पर्वतात् पतितुमुद्यतं पश्यति। स न दुःखप्रेरितः, किन्तु संसारभयात् मनुष्यजन्मलाभेऽपि धर्मानुष्ठानविघ्नशङ्कया निराशः। भानुमती तं उपदिशति—अद्यापि कालोऽस्ति, व्रतदानादिभिः शुद्धिर्भवति। स तु परान्नभोजनदोषं स्मारयन् (“यः परान्नं भुङ्क्ते स परदोषं भुङ्क्ते”) धनाधारितं साहाय्यं नाङ्गीकरोति, दृढनिश्चयः सन् अर्धवस्त्रेण संयम्य हरिं ध्यायन् पतति। अल्पकालेन स पत्नी च दिव्यविमानेन आरोहन्तौ दृश्येते—मोक्षप्राप्तिं वा उत्तमगतिं सूचयन्तौ।
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
अध्यायेऽस्मिन् शूलभेदतीर्थस्य माहात्म्यं फलश्रुतिसहितं निरूप्यते। उत्तानपादः भानुमत्याः कृत्यस्य तात्पर्यं ईश्वरं पृच्छति। ईश्वरः कथयति—सा कस्यचित् पुण्यकुण्डस्य समीपं गत्वा तस्य पावनत्वं ज्ञात्वा तत्क्षणं ब्राह्मणान् आहूय सत्कृत्य विधिवत् दानं दत्त्वा निश्चयं दृढीकृतवती। ततः पितृदेवपूजां कृत्वा मधुमासे पक्षद्वयं नियमेन स्थित्वा अमावास्यायां गिरिसमीपं गता। शिखरमारुह्य सा ब्राह्मणान् प्रार्थयामास—कुटुम्बबान्धवान् प्रति मम सन्देशं सान्त्वनं च निवेदयत; शूलभेदे स्वशक्तितपसा देहं त्यक्त्वा स्वर्गं प्राप्स्यामि इति। ते तस्याः वचनं स्वीकृत्य संशयं निवारयन्ति। सा वस्त्राणि सम्यक् बद्ध्वा एकाग्रचित्ता देहं त्यक्तवती; दिव्याङ्गनाः आगत्य तां विमानमारोप्य कैलासं प्रति निन्युः, सा जनानां पश्यतां पुरतः आरोहत्। मार्कण्डेयः परम्परया एतत् आख्यानं सम्यक् प्रतिपाद्य तीव्रां फलश्रुतिं वदति—तीर्थे देवालये वा श्रद्धया पठने श्रवणे च महापापानि चिरसञ्चितानि अपि नश्यन्ति; सामाजिक-याज्ञिक-विश्वासभङ्गादिदोषाः ‘शूलभेद’प्रभावेन छिद्यन्ते। श्राद्धकाले ब्राह्मणभोजने पठिते पितरः प्रहृष्यन्ति; श्रोतॄणां च सौभाग्यं आरोग्यं दीर्घायुः कीर्तिश्च भवति।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
मार्कण्डेयः पापहरां पुष्करिणीं शुद्ध्यर्थं सेवनीयाम् आह। सा रेवाया उत्तरतीरे स्थिताऽतिशुभा, यतो दिवाकरः वेदमूर्तिरित्युक्तः तत्र नित्यं निवसतीति। अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कुरुक्षेत्रसमं, विशेषतः सर्वकामफलप्रदं दानवृद्धिकरं च इति वर्ण्यते। सूर्यग्रहणे स्नानं कृत्वा यथाविधि दानं—रत्नादि, सुवर्णरजतं, पशवश्च—कृतं महत्फलदं भवतीति; ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णरजतदानस्य त्रयोदशदिनेषु फलवृद्धिरपि कथ्यते। तिलमिश्रितोदकेन पितृदेवताभ्यस्तर्पणं तृप्तिकरं; पायस-मधु-घृतयुक्तं श्राद्धं पितॄणां स्वर्ग्यं अक्षयफलप्रदं च। अक्षत-बदर-बिल्व-इङ्गुद-तिलादिभिः फलधान्यैः कृताः समर्पणाः अप्यक्षयफलाः प्रोक्ताः। अन्ते दिवाकरपूजा प्रधानं—स्नानं, पूजनं, आदित्यहृदयपाठः, वैदिकजपश्च; एकस्यापि ऋचो यजुषः साम्नो वा जपेन समग्रवेदफलप्राप्तिः, पापनाशः, उत्तमलोकलाभश्च कथ्यते। यः विधिना तत्र देहं त्यजति, स सूर्यसम्बद्धं परमं पदं प्राप्नोतीति अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति उपदिशन् रवितीर्थम् आदित्येश्वरं च परमं पुण्यक्षेत्रं स्तौति, यत् प्रसिद्धतीर्थानामपि प्रभावं अतिशेते। स रुद्रसमीपे श्रुतं वृत्तान्तं निवेदयति—दुर्भिक्षकाले बहवो मुनयः नर्मदातटे समागत्य वनसमाकीर्णं तीर्थप्रदेशं प्राप्नुवन्। तत्र पाशधारिणः स्त्रीपुरुषाः भयङ्कररूपाः दृष्टाः, ये मुनीन् तीर्थे स्वस्वामिनः समीपं नेतुमिव प्रेरयन्ति। ततः मुनयः नर्मदां प्रति दीर्घं स्तोत्रं कुर्वन्ति, तस्याः पावनरक्षणशक्तिं कीर्तयन्ति। देवी साक्षात् प्रादुर्भूय वरान् ददाति, मोक्षाभिमुखं दुर्लभं आश्वासनं च प्रदत्तवती। अनन्तरं पञ्च महाबलाः पुरुषाः स्नानपूजापराः मुनिभिः सह संवादं कुर्वन्ति—अस्य तीर्थस्य प्रभावेन घोरपापान्यपि क्षीयन्ते इति; ते भास्करपूजां हरिस्मरणं च कृत्वा मुनिभिः दृष्टं परिवर्तनफलम् आविष्कुर्वन्ति। अध्याये रवितीर्थविधिः निर्दिश्यते—ग्रहणकाले पुण्यतिथिषु च दर्शनम्, उपवासः, रात्रिजागरः, दीपदानम्, वैष्णवकथा वेदपाठश्च, गायत्रीजपः, ब्राह्मणपूजनम्, अन्नहिरण्यभूमिवस्त्रावासयानदानादयः। फलश्रुतौ श्रद्धालूनां शुद्धिः सूर्यलोके वासश्च कथ्यते, तथा महापातकिनां प्रति तीर्थरहस्यप्रदानस्य सावधानता उपदिश्यते।
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
मार्कण्डेयः श्रोतारं नर्मदाया दक्षिणतीरे स्थितं परमपुण्यं शक्रतीर्थं दर्शयति, यत् सञ्चितपापहरं प्रसिद्धम्। तस्य माहात्म्यं कारणकथया प्रतिष्ठाप्यते—पूर्वं शक्रोऽत्र महेश्वरं प्रति तीव्रभक्त्या घोरं तपश्चकार; तेन तुष्टेन उमापतिना तस्मै देवेन्द्रत्वं, राज्यसमृद्धिं, दानवानां जयशक्तिं च वराः प्रदत्ताः। अनन्तरं विधिरुच्यते—कार्त्तिककृष्णत्रयोदश्यां भक्त्या उपवासः कर्तव्यः; तेन पापविमोचनं, दुःस्वप्न-दुर्निमित्त-ग्रहशाकिन्याद्युपद्रवशमनं च भवति। शक्रेश्वरदर्शनं जन्मार्जितदोषान् नाशयतीति कथ्यते, तथा च नानाविधातिक्रमकर्मणां शुद्धिरप्यत्रोक्ता। अन्ते स्वर्गकामेन भक्त्या दानं विधीयते—विशेषतः गोदानं वा योग्यं वहनपशुं सत्ब्राह्मणाय दातव्यम्; एवं तीर्थस्य संक्षेपेण फलानि प्रतिपाद्यन्ते।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः राजानं प्रति क्रोडीश्वरनाम तीर्थस्य दर्शनविधिं कथयति। दानवविनाशानन्तरं हृष्टाः देवाः छिन्नशिरांसि संगृह्य नर्मदाजले निक्षिपन्ति, स्वजनसम्बन्धान् स्मरन्तः स्नात्वा उमापतिं शिवं प्रतिष्ठाप्य लोकसिद्ध्यर्थं पूजयन्ति। तदेव तीर्थं भुवि “क्रोडी” इति प्रसिद्धं पापघ्नं च भवति। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च (उभयपक्षयोः) भक्त्या उपवासः, शूलिनः पुरतो रात्रौ जागरणं पुराणश्रवण-वेदाध्ययनाभ्यां सह, प्रातः त्रिदशेश्वरपूजनं, पञ्चामृताभिषेकः, चन्दनलेपनं, बिल्वपत्र-पुष्पार्पणं, दक्षिणाभिमुखं मन्त्रजपः, नियतं जलनिमज्जनं च विधीयते। पितृभ्यः दक्षिणाभिमुखं तिलाञ्जलिदानं, श्राद्धं, वेदनिष्ठेभ्यः संयतब्राह्मणेभ्यः भोजन-दानं च कृत्वा बहुगुणं पुण्यं लभ्यते इति। फलश्रुतिः—विधिना तत्र मरणं कृतं चेत्, यावत् अस्थीनि नर्मदाजले तिष्ठन्ति तावत् शिवलोके दीर्घवासः; ततः श्रीमान् मान्यः सदाचारः दीर्घायुः जन्यते, पुनः तीर्थं स्मृत्वा क्रोडीश्वरपूजनात् परं पदं प्राप्नोति। रेवायाः उत्तरतीरे सत्योपार्जितधनेन देवालयनिर्माणं सर्ववर्णानां स्त्रीणां च यथाशक्ति सुलभं कर्तव्यम्; अस्य माहात्म्यस्य भक्त्या श्रवणेन षण्मासाभ्यन्तरे पापनाशः इति उपसंहरति।
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कण्डेयः राजश्रवणकर्तारं प्रति उपदिशति—अगस्त्येश्वरस्य समीपे नर्मदातटे स्थितं प्रसिद्धं कुमारेश्वरतीर्थं गच्छेत्। पुरा षण्मुखः (स्कन्दः) तत्र तीव्रभक्त्या आराधनं कृत्वा सिद्धिं लेभे; देवसेनानां नायकत्वं तथा शत्रुनिग्रहशक्तिं च प्राप्तवान्—तस्मात् तद्-स्थानं नर्मदायां महाशक्तितीर्थत्वेन प्रख्यातम्। यात्रीणां नियमः कथ्यते—एकाग्रचित्तः इन्द्रियनिग्रहयुक्तश्च उपगच्छेत्; विशेषतः कार्त्तिकचतुर्दश्यां अष्टम्यां च व्रतविशेषः। गिरिजानाथस्य (शिवस्य) दध्ना क्षीरेण घृतेन च अभिषेकः, भक्तिगीतगानं, तथा शास्त्रविहितं पिण्डदानं—विशेषतः वेदविदां ब्राह्मणानां समक्षं—कर्तव्यम्। फलश्रुतिः—तत्र यत् किञ्चिद् दत्तं तद् अक्षयं भवति; एतत् तीर्थं सर्वतीर्थमयं इति वर्ण्यते; कुमारदर्शनात् महत् पुण्यं लभ्यते। अस्मिन् पुण्यकर्मसम्बन्धे यः प्राणान् त्यजति स स्वर्गं प्राप्नोति—इति प्रभोः सत्यवचनं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति यत् अवन्तीखण्डे परमपुण्यं तीर्थं “अगस्त्येश्वर” इति प्रसिद्धं पापक्षयकरं च। तत् तीर्थं देशविशेषे स्थितं धर्मदोष-निवारणस्य साधनं इव निरूप्यते। तत्र स्नानस्य विधिः प्रदर्श्यते—विशेषतः ब्रह्महत्यादि-महापातक-निवृत्तिः स्नानेन भवतीति। कालविशेषोऽपि निर्दिश्यते—कार्त्तिकमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं कर्तव्यमिति, यथा काल-देश-क्रिया एकत्र धर्मविधानं भवति। पुनश्च समाधिस्थेन जितेन्द्रियेण घृतेन देवस्य अभिषेकः कार्य इति आज्ञा। दानविधानं चोक्तम्—धनं, पादुका, छत्रं, घृतकम्बलः, सर्वेषां भोजनदानं च; एतेन पुण्यफलस्य बहुगुणत्वं भवतीति। एषा शिक्षा—यात्रामात्रेण न, किन्तु नियम-भक्ति-दानसमन्वितेन आचारेण शुद्धिः सिद्ध्यति।
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyaḥ युधिष्ठिरं प्रति नर्मदातटे स्थितस्य ‘आनन्देश्वर’ इति तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। दैत्यवधोत्तरं देवैः सिद्धैश्च महेश्वरः पूजितः; स गौरीसहितो भैरवरूपं धृत्वा नर्मदायाः दक्षिणतटे नृत्यं चकार। तस्मादादिकारणात् तत् तीर्थं ‘आनन्देश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धं, पावनशक्तिसम्पन्नं चाभवत्। अथ तत्र विधिः प्रदिश्यते—अष्टम्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां च देवपूजा, सुगन्धद्रव्यैः अभ्यङ्गः, यथाशक्ति ब्राह्मणपूजनं च कर्तव्यम्। गोदानं वस्त्रदानं च प्रशस्यते। वसन्तकाले त्रयोदश्यां विशेषतः श्राद्धविधिः, इङ्गुद-बदर-बिल्व-अक्षत-तोयादिभिः व्यावहारिकैः पिण्डोदकादिदानैः सह निर्दिश्यते। फलश्रुतौ पितॄणां दीर्घकालतृप्तिः, बहुजन्मसु सन्तानसन्ततिश्च, धर्मकर्मणः परलोकहितत्वं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति कथयति—नर्मदायाः दक्षिणतटे संगमसमीपे स्थितं अनुपमं मातृतीर्थं गच्छेत्। तत्र नदीतीरे मातरः प्रादुर्भूताः; योगिनीसमूहेन प्रार्थितः शिवः, उमया सह अर्धशरीरः, नागयज्ञोपवीतधारी च, तस्य तीर्थस्य पृथिव्यां प्रसिद्धिं अनुमोद्य अन्तर्धानं जगाम। एतेन दैवीयेन अनुमोदनेन तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठितम्। नवम्यां शुद्धनियमवान् भक्तः उपवासं कृत्वा मातृगोचरे पूजनं कुर्यात्; तेन मातरः शिवश्च प्रसन्नौ भवतः। अपुत्रायाः, वन्ध्यायाः, पुत्रशोकाकुलायाश्च स्त्रियाः कृते मन्त्रशास्त्रविद् आचार्यः पञ्चरत्नफलसमन्वितेन सुवर्णकलशेन स्नानविधिं प्रवर्तयेत्; पुत्रलाभार्थं कांस्यपात्रेण स्नापयेत्। यत्किञ्चिद् मनसा चिन्त्यते तत् लभ्यते, मातृतीर्थात् परं तीर्थं नास्तीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
अध्यायः ६७ मārkaṇḍेयेन कथितः तीर्थप्रधानो धर्मोपदेशः। अत्र जलस्थितं परमपुण्यं तीर्थं ‘लुङ्केश्वर’ इति प्रसिद्धं, ‘लिङ्गेश्वर’ इति वा, ‘स्पर्श-लिङ्ग’ इति न्यायेन व्याख्यातं च। दैत्यः कालपृष्ठः घोरं तपः करोति—धूमपानव्रतादिभिः—ततः पार्वती शिवं वरदानाय प्रेरयति। शिवः परप्रेरणया वरदानस्य नैतिकदोषं, अनुचितप्रवृत्तेः भयञ्च दर्शयन् अपि, वरं ददाति—यस्य शिरः तस्य हस्तेन स्पृष्टं स्यात् स भस्म भवेत्। दैत्यः तेन शिवमेव हन्तुमिच्छन् लोकान् अनुधावति; शिवः सहाय्यं याचते, नारदः विष्णोः समीपं प्रेष्यते। विष्णुः मायया रम्यं वसन्तकाननं मनोहरां कन्यां च प्रादुर्भावयति; काममोहितः दैत्यः लोकाचारानुसारेण स्वशिरसि हस्तं निधाय तत्क्षणं नश्यति। अनन्तरं फलश्रुतिः—लुङ्केश्वरे स्नानपानयोः शरीरावयवगतपापक्षयः, दीर्घकर्मबन्धविनाशश्च। विशेषतिथिषु उपवासः, अल्पदानं विद्वद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः, महत्पुण्यवृद्धिकरं कथ्यते; तथा रक्षकदेवताः क्षेत्रस्य पावनत्वं धारयन्तीति निर्दिश्यते।
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं उपदिशति—रेवायाः (नर्मदायाः) दक्षिणतीरे धनदतीर्थं गच्छेत्। तत् सर्वपापहरं, सर्वतीर्थफलप्रदं च कथ्यते। चैत्रमासे शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां संयमी भूत्वा उपवासं कृत्वा रात्रौ जागरणं कुर्यात्। तत्र ‘धनदां’ पञ्चामृतैः स्नापयेत्, घृतदीपं दद्यात्, गीतवाद्यादिभिः भक्तिं पोषयेत्। प्रातःकाले दानप्रतिग्रहसमर्थान्, वेदविद्याशास्त्रार्थनिष्ठान्, श्रौतस्मार्ताचारपरायणान्, शीलसंयमान्वितान् ब्राह्मणान् पूजयेत्। गोदानं, सुवर्णं, वस्त्रं, पादुके, अन्नं, इच्छया छत्रशयनादि च दद्यात्—एतेन त्रिजन्मसु कृतपापानामपि सम्यक् क्षयः कथितः। फलश्रुतौ—असंयतस्य स्वर्गप्राप्तिः, संयतस्य मोक्षः; दरिद्रस्य पुनःपुनरन्नलाभः; सहजकुलीनत्वं दुःखक्षयश्च; नर्मदाजलेन रोगनाशः। विशेषतः धनदतीर्थे विद्यादानं कृत्वा निरामयं सूर्यलोकं प्राप्नोति; रेवायाः दक्षिणतीरे देवद्रोण्यां बहुदानयज्ञादिकं कृत्वा शोकवर्जितं शङ्करलोकं लभते।
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
मārkaṇḍeyaḥ तीर्थयात्राक्रमं वर्णयन् उत्तमं माṅgaleśvaramुपदिशति। भूतिपुत्रो मङ्गलः (अङ्गारकः) सर्वभूतहिताय तस्यायतनं प्रतिष्ठापयामास। चतुर्दश्यां तिथौ तीव्रभक्त्या प्रसन्नः शङ्करः शशिशेखरः माṅgaleśvarरूपेण प्रादुर्भूय वरं ददौ। मङ्गलः जन्मजन्मान्तरानुग्रहं याचते, शिवदेहस्वेदसम्भवत्वं ग्रहेषु निवासं च स्वात्मपरिचयं कथयति; देवैः स्वपूजनमान्यतां च प्रार्थयते। शिवः—अत्र स्थाने मम नाम मङ्गलनाम्ना भविष्यति—इति वरं दत्त्वा तिरोभवति। ततः मङ्गलः योगबलात् लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजयति। अनन्तरं विधिनिर्देशः—एतल्लिङ्गं दुःखनाशकमिति, तीर्थे ब्राह्मणतर्पणं दम्पत्योरपि सह कर्तव्यं, अङ्गारकव्रतं च आचरितव्यम्। व्रतसमाप्तौ शिवार्थं गोवृषदानं, रक्तवस्त्रदानं, निर्दिष्टवर्णपशुदानं, छत्रशय्यादानं, रक्तमाल्यानुलेपनादि च अन्तःशुद्ध्या दातव्यम्। कृष्णशुक्लयोः पक्षयोः चतुर्थ्यष्टम्यां श्राद्धं कर्तव्यं, वित्तवञ्चनं वर्जनीयम्। फलश्रुतिः—पितॄणां युगपर्यन्तं तृप्तिः, शुभसन्तानलाभः, उत्तमस्थितियुक्ता पुनर्जन्मप्राप्तिः, तीर्थप्रभावात् देहकान्तिः, तथा भक्त्या नित्यपाठिनां पापनाशः।
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
मार्कण्डेयः रेवायाः उत्तरतीरे रविणा निर्मितं परमशोभनं तीर्थं वर्णयति। तत् तीर्थं पापक्शयहेतुः, तथा नर्मदातटे उत्तरभागे भास्करः स्वांशेन नित्यं तत्र स्थित इति प्रतिपाद्यते। ततः कालविधानं कथ्यते—विशेषतः षष्ठ्यां, अष्टम्यां, चतुर्दश्यां च स्नानं कृत्वा, प्रेतेषु भक्तितः श्राद्धं कर्तव्यमिति। एतस्य फलम्—तत्क्षणात् शुद्धिः, सूर्यलोके महिम्ना वासः, ततः स्वर्गात् पुनरागत्य शुद्धकुले जन्म, धनसमृद्धिः, जन्मजन्मान्तरं रोगरहितत्वं च इति; देश-काल-कर्म-फलानां संक्षिप्तं तीर्थमाहात्म्योपदेशरूपेण अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति उपदेशं प्रवर्तयन् कामेश्वरसम्बद्धं पवित्रं तीर्थं निरूपयति। तत्र गौऱ्याः शक्तिमतः सुतस्य गणाध्यक्षस्य सिद्धस्वरूपेण स्थितिः कथ्यते, यत् स्थानं भक्तानां श्रद्धावर्धनं पापक्षयकरं च। अत्र विधिः प्रदर्श्यते—भक्त्या संयमेन च युक्तः उपासकः स्नानं कृत्वा पञ्चामृतैः अभिषेकं कुर्यात्, ततः धूपं नैवेद्यं च समर्प्य विधिवत् पूजां समाचरेत्। एतेन सर्वपापविनिर्मुक्तिः शुद्धिः च फलरूपेण उक्ता। विशेषतः मार्गशीर्षमासस्य अष्टम्यां अस्मिन् तीर्थे स्नानं महाफलप्रदं इति निर्दिश्यते। अन्ते च सिद्धान्तः—येन भावेन यत् प्रयोजनं कृत्वा पूज्यते, तदेव फलम्; यद् इच्छति तद् उपासकः प्राप्नोति—इति।
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
मार्कण्डेयः राजश्रवणकर्तारं नर्मदाया उत्तरतीरे स्थितं शुभं मणिनागेश्वरं तीर्थं प्रति नयति। तत् मणिनागेन नागेन सर्वभूतहिताय प्रतिष्ठापितं पापनाशनं च वर्ण्यते। युधिष्ठिरः पृच्छति—विषधरः सर्पः कथं ईश्वरं तोषयामास? तदा कश्यपस्य भार्ययोः कद्रू-विनतयोः उच्चैःश्रवसः वर्णविषये पणकथा, कद्रोः कपटं, सर्पाणां केशान् कृष्णीकर्तुं नियोगः, केषाञ्चित् आज्ञापालनं केषाञ्चित् मातृशापभयात् पलायनं च, जलप्रदेशेषु दिशासु च तेषां प्रसरणं कथ्यते। मणिनागः शापपरिणामभयात् नर्मदाया उत्तरतीरे घोरं तपः कृत्वा अक्षरं ध्यायन् स्थितः। तदा त्रिपुरान्तकः शिवः प्रादुर्भूय भक्तिं प्रशंस्य रक्षणं ददाति, उत्तमं निवासं वंशहितं च वरान् प्रददाति। मणिनागस्य याचनया शिवः अंशेन तत्र वसिष्यामीति प्रतिज्ञाय लिङ्गप्रतिष्ठां आज्ञापयति, एवं तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं विशिष्टतिथिषु पूजाकालाः, दधि-मधु-घृत-क्षीरादिभिः अभिषेकविधानं, श्राद्धनियमाः, दानद्रव्याणि, ऋत्विजां आचारसंयमश्च निर्दिश्यते। फलश्रुतौ पापनाशः, शुभगति-प्राप्तिः, सर्पभय-निवारणं, तथा तीर्थकथाश्रवण-पाठयोः विशेषपुण्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वं निरूप्यते। युधिष्ठिरो मार्कण्डेयम् पृच्छति—नर्मदायाः दक्षिणतीरे मणिनागसमीपे “गोदेहान्निःसृतं लिङ्गम्” इति ख्यातं लिङ्गं कुतः स्थितं, कथं च पापनाशनं भवतीति। मार्कण्डेय उवाच—सुरभिः कपिला च लोकहितार्थं महेश्वरं भक्त्या ध्यायन्ती तपश्चर्यां चकार; तस्या भक्त्या प्रसन्नः शिवः प्रादुर्भूय तस्मिन् तीर्थे निवासं कर्तुमङ्गीकृतवान्, येनैकस्नानेनापि शीघ्रशुद्धिः प्रसिद्धा। अनन्तरं दानधर्मस्य नियमाः कथ्यन्ते—भक्त्या “गोपारेश्वर-गोदानं” कर्तव्यं, सुवर्णालङ्कारादिभिः समलङ्कृतां योग्यां गां पात्रे ब्राह्मणे दत्त्वा; कृष्णपक्षचतुर्दश्यां वा अष्टम्यां, विशेषतः कार्त्तिकमासे, महाफलप्रदं भवति। प्रेतोद्धारार्थं पिण्डदानं, नित्यं रुद्रनमस्कारः पापविनाशकः, तथा वृषोत्सर्गः पितृहितकरः—वृषस्य रोमसंख्याप्रमाणेन शिवलोके दीर्घमानं मानं ददाति, ततः शुभजन्म च। अन्ते पुनरपि नर्मदादक्षिणतीरे गोपारेश्वरतीर्थस्य महिमा, लिङ्गस्य अद्भुतोत्पत्तिश्च तीर्थपावनत्वचिह्नमिति दृढीकृतम्।
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयेन संवादरूपेण रेवायाः उत्तरतीरे स्थितस्य परमशोभनस्य गौतमेश्वरनाम्नः तीर्थस्य माहात्म्यं संक्षेपेण निरूप्यते। अस्य तीर्थस्य उत्पत्तिः महर्षेः गौतमस्य कृत्या कथ्यते; लोकहितार्थं प्रतिष्ठापितं, पुण्यप्रभावेन ‘स्वर्गसोपानरूपम्’ इति प्रसिद्धम्। यः भक्त्यतिशयेन लोकगुरुदेवस्य सन्निधौ तीर्थयात्रां करोति, तस्य पातकविनाशः, शुद्धिः, स्वर्गलोके वासश्च प्रतिज्ञायते। जयः, दुःखनिवृत्तिः, सौभाग्यवृद्धिः इत्यादयः फलविशेषाः अपि निर्दिश्यन्ते; एकेन पिण्डदानेन कुलस्य त्रयः पुरुषाः उद्धर्यन्ते इति पितृकर्मफलमपि कथ्यते। अन्ते नियमः प्रतिपाद्यते—भक्त्या यत् किञ्चिद् दत्तं लघु वा महद् वा, गौतमप्रभावात् बहुगुणीकृतं भवति। एतत् तीर्थं तीर्थानां परमं इति स्तूयते, रुद्रेणोक्तत्वेन शैवप्रामाण्यं च दृढीकृतम्।
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
मārkaṇḍeya उवाच—नर्मदायाः दक्षिणतटे परमपुण्यं तीर्थं ‘शङ्खचूड’ इति विख्यातम्। तत्र शङ्खचूडः स्वयमेव स्थित इति कथ्यते; वैनतेयस्य (गरुडस्य) भयात् रक्षणार्थं तत्र निवसतीति कारणमपि निर्दिश्यते। ततः साधकस्य विधिः प्रदर्श्यते—शुचिर्भूत्वा एकाग्रचित्तेन आगत्य शङ्खचूडं क्षीर-मधु-घृतादिभिः क्रमशः अभिषिञ्चेत्, देवस्य पुरतः रात्रौ जागरणं च कुर्यात्। स्तुतव्रतान् ब्राह्मणान् पूजयेत्, दधिभक्तादिभिः भक्ष्यैः सत्कारं कृत्वा, अन्ते गोदानं दद्यात्; तत् सर्वपापहरं पावनं च इति प्रशस्यते। अन्ते विशेषफलश्रुतिः—अस्मिन् तीर्थे सर्पदष्टपीडितं जनं यो तर्पयति/प्रसादयति, स शङ्करोक्त्या परमं लोकं प्राप्नोतीति; एवं तीर्थमहिमा करुणया सह मोक्षफलप्रदत्वेन समाप्यते।
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
मार्कण्डेय उवाच—नर्मदातटे पुण्ये पारेश्वरतीर्थे महर्षिः पराशरः सद्गुणसम्पन्नं पुत्रं प्रार्थयन् घोरं तपश्चरति। तदा देवी गौरी नारायणी, शङ्करपत्नी, प्रादुरभूय तस्य भक्तिं प्रशंस्य वरं ददौ—सत्यशौचसमन्वितं वेदाध्ययननिरतं शास्त्रविद्याप्रवीणं पुत्रं लभस्व इति। पराशरः पुनरपि लोकहितार्थं तत्रैव देव्या नित्यसन्निधिं याचते; सा तथास्त्विति उक्त्वा तत्राव्यक्ता बभूव। ततः पराशरः पार्वतीं प्रतिष्ठापयति, शङ्करं च स्थापयति, देवं देवैरपि दुरासदं अवध्यं च वर्णयन्। अथ तीर्थव्रतविधानं कथ्यते—स्त्रीपुंसयोः शुद्धानां मनोनिग्रहवतां कामक्रोधवर्जितानां च; शुभमासाः शुक्लपक्षश्च प्रशस्यते। उपवासो जागरणं दीपदानं भक्त्यनुरूपा नृत्यगीतादयश्च निर्दिश्यन्ते। ब्राह्मणपूजनं दानानि च—धनं सुवर्णं वस्त्रं छत्रं शय्या ताम्बूलं भोजनं इत्यादि—विधीयन्ते; श्राद्धविधौ दिशानियमाः, स्त्रीशूद्रयोः आमश्राद्धभेदश्च कथ्यते। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया शृण्वतां महापापविमोचनं मोक्षप्रदं च इति।
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन भीमेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं निरूप्यते। तत् तीर्थं पापक्शयकरं, शुभव्रतपरायणैर्मुनिगणैः सेवितं च कथ्यते। भीमेश्वरं समुपगम्य तीर्थस्नानं कृत्वा उपवासं जितेन्द्रियतां च धारयेत्, सूर्ये वर्तमान एव ऊर्ध्वबाहुः सन् एकाक्षरमन्त्रजपं कुर्यादिति विधिः प्रदर्श्यते। ततः जपस्य दानस्य व्रतस्य च फलानि क्रमशः प्रशंस्यन्ते—अनेकजन्मार्जितपापानां नाशः, गायत्रीजपस्य विशेषशुद्धिकरत्वं च। वैदिकलौकिकयोर्जपयोः पुनःपुनरावृत्त्या मन्त्रः शुष्कतृणं वह्निरिव मलान् दहतीति दृष्टान्तेन प्रतिपाद्यते। देवशक्त्याश्रयणेन पापाचारः कर्तव्य इति न मन्येत; अज्ञानं शीघ्रं नश्यति, पापं तु तेन न न्याय्यते। अन्ते यथाशक्ति दानं कृतं भीमेश्वरतीर्थे अक्षयफलप्रदं भवतीति निश्चयेन उपसंहरति।
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण माहात्म्यं निरूप्यते। मार्कण्डेयः नारदेन प्रतिष्ठापितं परमं तीर्थं निर्दिशति; तस्योत्पत्तिं युधिष्ठिरः पृच्छति। ततः कथानकं रेवायाः उत्तरतीरे नारदस्य घोरतपसि प्रवर्तते; ईश्वरः साक्षात् प्रादुर्भूय वरान् ददाति—योगसिद्धिं, अचलां भक्तिं, लोकान्तरगमनस्वातन्त्र्यं, त्रिकालज्ञानं, तथा स्वर-ग्राम-मूर्च्छनादि-संगीततत्त्वेषु प्रावीण्यं; अपि च नारदतीर्थस्य जगत्प्रसिद्धिं पापनाशकत्वं च प्रतिजानाति। शिवे तिरोहिते नारदः लोकहितार्थं शूलिनं प्रतिष्ठाप्य तीर्थं संस्थापयति। ततः तीर्थयात्राविधिः कथ्यते—इन्द्रियनिग्रहः, उपवासः, भाद्रपदकृष्णचतुर्दश्यां जागरणं, योग्यब्राह्मणाय छत्रदानादि दानम्, शस्त्रहतानां श्राद्धम्, पितृणां तृप्त्यर्थं कपिलागोदानेन सह दानानि, ब्राह्मणभोजनं, दीपदानं, देवालये भक्तिगीत-नृत्यादि च। हव्यवाहनाग्निपूजा-होमः (चित्रभानुप्रमुखैर्देवैः सह) दारिद्र्यशमनं समृद्धिप्रदं चोच्यते। अन्ते रेवायाः उत्तरतीरे स्थितं नारदतीर्थं महापापनाशकं परमं तीर्थमिति पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन राज्ञे उपदिश्यते यत् दधिस्कन्द-मधुस्कन्दाख्ये द्वे तीर्थे परमप्रशस्ते, पापक्शयकरौ च। साधकः तत्र गत्वा स्नानं कृत्वा श्रद्धया दानादिकं कुर्यात् इति प्रवृत्तिः प्रदर्श्यते। दधिस्कन्दतीर्थे स्नानानन्तरं द्विजाय दधिदानं विधीयते; तेन बहुजन्मसु व्याधि-जराजन्यपीडा-शोक-ईर्ष्यादिभ्यः विमुक्तिः, दीर्घकालं शुद्धकुलेषु जन्म च फलरूपेण कथ्यते। मधुस्कन्दतीर्थे तिलान् मधुना मिश्रयित्वा दानं, तथा मधुमिश्रितपिण्डप्रदानं च कृत्वा, बहुजन्मसु यमलोकदर्शनाभावः, पौत्र-प्रपौत्रपर्यन्तं समृद्धेः स्थैर्यं च प्रतिपाद्यते। अन्ते दधिमिश्रितपिण्डविधानं पुनरुक्तं, तथा स्नातकस्य दक्षिणामुखेन क्रियाकरणविधिः निर्दिश्यते; तेन पितृ-पितामह-प्रपितामहाः द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्ताः भवन्ति इति पितृतर्पणफलश्रुतिः समाप्यते।
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
मार्कण्डेयः राजानं प्रति नन्दिसिद्धसम्बद्धं नन्दिकेश्वरतीर्थं परमं पावनं च निर्दिशति। नन्दी तीर्थयात्रायाः संयमितस्य आदर्शः—रेवां पुरतः कृत्वा, तीर्थात् तीर्थं गत्वा, निरन्तरं तपः करोति। तस्य दीर्घतपसा प्रसन्नः शिवो वरं ददाति; नन्दी तु धनं पुत्रान् विषयान् च नाभिलषति, किंतु जन्मजन्मान्तरेष्वपि—पश्वादियोनिष्वपि जातः सन्—शिवपादपद्मयोः अचलां भक्तिं याचते। शिवः तथास्त्विति वदन् तं सिद्धभक्तं स्वधाम नयति, तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठापयन्। अथ फलश्रुतिः—तत्र स्नानं त्रिनेत्रशिवपूजनं च अग्निष्टोमयज्ञसमं पुण्यं ददाति। तस्मिन् तीर्थे देहत्यागः शिवसाहचर्यं, अक्षये कल्पे दीर्घं भोगं, ततः शुद्धकुले वेदविद्यायुक्तं दीर्घायुषं च शुभजन्म जनयतीति कथ्यते। अन्ते अस्य तीर्थस्य दुर्लभता पापनाशकशक्तिश्च विशेषेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
मार्कण्डेयः राजानं सम्बोध्य वरुणेश्वरतीर्थं गन्तुं निर्देशयति। तत्र वरुणः गिरिजानाथं शङ्करं कृच्छ्र-चान्द्रायणादि-तपसा समाराध्य सिद्धिं प्राप्तवान् इति कीर्त्यते। अत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् च तर्पणैः सन्तोष्य, भक्त्या शङ्करं पूजयन् जनः परमां गतिं प्राप्नोति इति तीर्थविधिः कथ्यते। ततः दानविधिः—कुण्डिका-वर्धनी-महाजलपात्रं सान्नेन सह दातव्यं; तस्य फलम् द्वादशवर्षीय-सत्रयागस्य पुण्यतुल्यम् इति फलश्रुतिः। दानानां मध्ये अन्नदानं श्रेष्ठतमं, तत्क्षणमेव प्रीतिकरं च इति प्रतिपाद्यते। यः सुसंस्कृतचित्तः सन् अस्मिन् तीर्थे देहं त्यजति, स प्रलयपर्यन्तं वरुणपुर्यां वसति; ततः मनुष्यलोके पुनर्जायते, नित्यं अन्नदाता भवति, शतायुः च जीवति।
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयः राजानं प्रति तीर्थविधिं प्रवर्तयति। प्रथमं वahnītīrtham् उपदिशति—यत्र दण्डकारण्यसम्बद्धपूर्ववृत्तान्तानन्तरं नर्मदातटे हुताशनः शुद्धिमवाप्तवानिति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानं, महेश्वरपूजनं, भक्तिकर्माणि, पितृदेवताभ्यः तर्पणादयश्च विधीयन्ते; फलश्रुत्या च प्रत्येककर्मणः पृथक् फलम्, महायज्ञानां तुल्यफलप्राप्तिश्च कथ्यते। अनन्तरं कौबेरतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते—यत्र कुबेरो यक्षाधिपतिं पदं प्राप्तवान्। तत्र स्नानं, उमासहितस्य जगद्गुरोः पूजनं, दानधर्मश्च, विशेषतः ब्राह्मणाय सुवर्णदानं, परिमितपुण्यफलैः सह निर्दिश्यते। उपसंहारे नर्मदातीर्थपञ्चकं प्रशस्यते; परलोकगतयः श्रेष्ठा इति, प्रलयेऽपि अन्यासु आप्सु क्षीयमाणासु रेवाया नित्यपावनत्वं स्थिरमिति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
अध्यायः ८४ मārkaṇḍेयेन स्मृतः प्राचीनवृत्तान्तः, कैलास-परिसरे देवोपदेश-प्राप्त्यर्थं प्रवृत्तः। रावण-वधोत्तरं राक्षस-नाशेन धर्म-स्थापनानन्तरं हनूमान् कैलासं गच्छति; नन्दिना तु प्रथमं निरुद्धः सन् राक्षस-वधजन्य-दोषशेषं तस्य शमन-मार्गं पृच्छति। ततः शिवः पावन-सरितां नामानि निर्दिश्य, सोमनाथ-समीपे रेवाया दक्षिण-तीरे विशिष्टं तीर्थं दर्शयति, यत्र स्नानं तीव्र-तपश्च राक्षस-वधसम्बद्धं तमः क्षपयतः। शिवः हनूमन्तं परिष्वज्य वरं ददाति, तच्च स्थानं कपितीर्थं कृत्वा लिङ्गं ‘हनूमन्तेश्वर’ इति नाम्ना प्रतिष्ठापयति; पाप-नाशे, पितृकार्येषु, दान-फल-वृद्धौ च तस्य प्रभावं घोषयति। अनन्तरं रामस्यापि रेवातटे चतुर्विंशतिवर्ष-तपः, राम-लक्ष्मणाभ्यां लिङ्ग-प्रतिष्ठा, तथा ऋषिभिः तीर्थोदक-सङ्ग्रहे कुम्भोदक-निमित्तेन ‘कुम्भेश्वर/कालाकुम्भ’ उद्भवः कथ्यते। फलश्रुतौ रेवास्नानस्य, लिङ्ग-दर्शनस्य (त्रिलिङ्ग-दर्शन-विशेषेण), श्राद्धस्य च दीर्घकाल-पितृ-उद्धार-फलानि वर्ण्यन्ते; दानेषु विशेषतः गोदान-महादानानां च अक्षय-फलत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते ज्योतिष्मतीपुरी-समीपे कुम्भेश्वरादि-लिङ्गानां नियमेन दर्शनं कर्तव्यमिति, रेवाखण्डे तीर्थस्य प्रमुख-यात्रास्थानत्वं च उपदिश्यते।
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः मार्कण्डेयम् पृच्छति—रेवासङ्गमे यत् तीर्थं वाराणसीसमं पुण्यं ब्रह्महत्यापहारकं च कथ्यते, तस्य माहात्म्यं किमिति। मार्कण्डेयः सृष्टिवंशपरम्परां निरूप्य दक्षं चन्द्रदेवं सोमं च प्रापयति; दक्षशापेन सोमस्य क्षयः, ततः ब्रह्माणं शरणं गत्वा रेवायाः दुर्लभपर्वसु, विशेषतः सङ्गमे, तपोऽर्चनयोः करणीयत्वं ब्रह्मणा निर्दिष्टम्। ततः सोमः दीर्घकालं शिवं भक्त्या समाराधयति; शिवः प्रसन्नो दर्शयित्वा महाबलं लिङ्गं स्थापयति, यत् दुःखं महापापं च नाशयति। उदाहरणरूपेण कण्वराजस्य कथा—मृगरूपिणं ब्राह्मणं हत्वा ब्रह्महत्याग्रस्तः स रेवासङ्गमे स्नात्वा सोमनाथं पूजयति; रक्तवस्त्रधारिणी कन्येव ब्रह्महत्या तं अन्वगच्छति, किन्तु तीर्थप्रभावात् स विमुक्तो भवति। अथ व्रतविधानं—नियततिथिषु उपवासः, रात्रौ जागरणम्, पञ्चामृताभिषेकः, नैवेद्यदीपधूपगीतवाद्यादि, योग्यब्राह्मणपूजनं दानं च, तथा शीलनियमाः। फलश्रुतौ प्रदक्षिणा, श्रवणं, नियमपालनं च महापापक्षयकरं, आरोग्यसमृद्धिदं, परलोकप्रदं च; सोमेन च विभिन्नस्थलेषु बहुलिङ्गप्रतिष्ठा कृतैव इति कथ्यते।
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
अस्मिन्नध्याये युधिष्ठिरः पिङ्गलावर्ते रेवाया उत्तरतीरे सङ्गमसमीपे स्थितस्य पिङ्गलेश्वरस्य उत्पत्तिं मārkaṇḍeyam् पृच्छति। मārkaṇḍeyः कथयति—हव्यवाहनः (अग्निः) रुद्रवीर्यदाहेन पीडितः रोगग्रस्तश्चाभवत्। ततोऽसौ तीर्थयात्रां कृत्वा रेवातटं प्राप्तः, दीर्घकालं घोरं तपः चकार, वायुभक्षणादिभिः नियमैः शरीरं शोषयामास। शिवः प्रसन्नः वरं ददौ; अग्निः स्वव्याधिशमनं याचते। शिवः तस्मिन् तीर्थे स्नानं विधत्ते; स्नातमात्रेणैव अग्निः दिव्यरूपं प्राप्य निरामयः अभवत्। कृतज्ञः सन् अग्निः तत्र पिङ्गलेश्वरदेवं प्रतिष्ठाप्य नाम्ना पूजयामास, स्तोत्रैश्च तुष्टाव। अन्ते फलश्रुतिः—यः क्रोधं जित्वा तत्र उपवासं करोति स महान् फलविशेषं लभते, अन्ते रुद्रतुल्यां गतिं प्राप्नोति। तथा अलङ्कृतां कपिलां वत्ससहितां पात्रब्राह्मणाय दानं परमपुरुषार्थसाधनं प्रशस्यते।
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
मार्कण्डेयः राजानं रेवातटे परमपुण्ये तीर्थे ‘ऋणमोचन’नाम्नि गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं ब्रह्मवंशसम्भूतैः ऋषिसङ्घैः प्रतिष्ठापितमिति कथ्यते, तेन तस्य विधिवत् तीर्थत्वं प्रमाणीकृतम्। अत्र ‘ऋण’निवारणस्य उपदेशः—यो भक्त्या षण्मासान् पितृतर्पणं करोति, स नर्मदाजले स्नात्वा देवऋण-पितृऋण-मनुष्यऋणादिभ्यः विशेषतः प्रमुच्यते। कर्मफलानि, पापपुण्यसमेतानि, अत्र फलवत् प्रत्यक्षीभवन्तीति नैतिककारणभावः दृढीकृतः। एकाग्रता, इन्द्रियनिग्रहः, स्नानं, दानं, गिरिजापतेः (शिवस्य) पूजनं च आचरितव्यम्। फलतः ऋणत्रयविमुक्तिः, स्वर्गे देवरूपप्रभा च लभ्यते।
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
अध्यायः ८८ कापिलतीर्थस्य विधिं फलश्रुतिं च निरूपयति। कपिलेन प्रतिष्ठितं सर्वपातकनाशनं तीर्थमिति कथ्यते। मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति—शुक्लपक्षे विशेषतः अष्टम्यां चतुर्दश्यां च स्नानं कृत्वा देवसेवां कुर्यात्; कपिलागोक्षीरघृताभ्यां कपिलेश्वरस्याभिषेकं विधाय, श्रीखण्डचन्दनलेपनं कृत्वा सुगन्धिश्वेतपुष्पैः पूजयेत्, जितक्रोधः सन्। ततः फलश्रुतिः—कपिलेश्वरभक्ताः यमसम्बद्धान् दण्डप्रदेशान् न प्राप्नुवन्ति; विद्वांसः एतादृशपूजया यातनादर्शनं न पश्यन्तीत्युक्तम्। पुनः तीर्थयात्राधर्मः सामाजिककर्तव्येन सह योज्यते—रेवाजले स्नात्वा शुभान् ब्राह्मणान् भोजयेत्, गोवस्त्रतिलच्छत्रशय्यादानानि च कुर्यात्; एतेन राजा धार्मिकः भवति। अन्ते तेजोबलवृद्धिः, जीवत्पुत्रत्वं, प्रियवाक्यता, शत्रुपक्षाभावश्च फलानि निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नृपं प्रति उपदिशति यत् नर्मदायाः दक्षिणतीरे स्थितं पूतिकेश्वरं परमं तीर्थं गन्तव्यम्, यत्र स्नानाद् सर्वपापक्षयः स्यात्। तस्य माहात्म्यं कथानिबन्धेन प्रतिष्ठाप्यते—जाम्बवान् लोकानां हितार्थिना तत्र शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। अन्यस्मिन् प्रसङ्गे प्रसेनजितो नृपः वक्षःस्थमणिसम्बद्धया कथया स्मर्यते; मणौ बलात् अपहृते वा परित्यक्ते व्रणः प्रादुरभवत्। स एव तीर्थप्रदेशः तपसा आरोग्यप्रदः अभवत्, तेन स ‘निर्व्रणः’ इति ख्यातिं प्राप। ततः विधिरुच्यते—ये भक्त्या तत्र स्नात्वा परमेश्वरं पूजयन्ति, ते इष्टान् कामान् लभन्ते। विशेषतः कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्यां च नित्यपूजकाः यमालयं न यान्ति इति फलश्रुत्या पुराणधर्मकारणभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति चक्रतीर्थस्योत्पत्तिं, विष्णोः अनुपमं सामर्थ्यं, तथा रेवा-सम्बद्धस्य पुण्यस्य फलम् आख्यायति। तालमेघो नाम दैत्यः देवान् पराजित्य वशीकरोति; ते ब्रह्माणं शरणं गत्वा, ततः क्षीरोदे जलशायिनं विष्णुं स्तुवन्ति। विष्णुः लोकसंस्थापनाय गरुडारूढः प्रस्थित्वा शस्त्रप्रतिशस्त्रैः युद्धं कृत्वा अन्ते सुदर्शनचक्रं विमोच्य दैत्यं निहन्ति। विजयानन्तरं तत् चक्रं रेवा-जले जलशायी-समीपे पतित्वा “शुद्धं” भवतीति श्रूयते; तेन चक्रतीर्थस्य नाम, माहात्म्यं, प्रभावश्च प्रतिष्ठितः। उत्तरार्धे मार्गशीर्षे शुक्लैकादश्यां विशेषतः संयम-भक्त्या स्नानं, देवदर्शनं, रात्रिजागरं, प्रदक्षिणा, नैवेद्यादि, तथा योग्यब्राह्मणैः सह श्राद्धकर्म निर्दिश्यते। तिलधेनुदानविधौ दातृधर्मः, दानशुद्धिः, तथा भयङ्करलोकात् परं निर्भयगमनफलम् उक्तम्; श्रवण-पाठयोः पावनं पुण्यवर्धनं च फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
मार्कण्डेयः नृपं प्रति चण्डादित्य-सम्बद्धस्य परमपावनस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत्र नर्मदातटे शुभे स्थले उग्रौ दैत्यौ चण्ड-मुण्डौ दीर्घं तपः कृत्वा त्रिलोके तमो-नाशकं भास्करं ध्यायन्ति। तेषां तपसा प्रसन्नः सहस्रांशुः वरं ददाति; ते सर्वदेवैः अजेयत्वं सर्वकाले रोग-रहितत्वं च याचन्ते। आदित्यः तदनुगृह्य तस्मिन्नेव स्थाने तेषां भक्त्या स्थाप्यते, तेन तत् तीर्थं चण्डादित्य-तीर्थं प्रसिद्धं भवति। अथ यात्राविधिः फलश्रुतिश्च उच्यते—आत्मसिद्ध्यर्थं तत्र गन्तव्यं, देव-मनुष्य-पितृभ्यः तर्पणं कर्तव्यं, घृतदीपः प्रदेयः, विशेषतः षष्ठ्यां तिथौ। अस्य माहात्म्यश्रवणेन पापक्षयः, आदित्यलोक-प्राप्तिः, चिरं जयः, नित्यं रोग-शान्तिश्च भवतीति चण्डभानोरुत्पत्तिकथायाः फलम्।
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण युधिष्ठिरः मार्कण्डेयमुनिं पृच्छति—रेवातटे ‘यमहास्य’ इति तीर्थस्य कः प्रादुर्भावः? मार्कण्डेयः कथयति यथा धर्मराजो यमः पूर्वमेव रेवायां स्नातुमागत्य एकेनैव निमज्जनेन महापावनत्वं दृष्ट्वा चिन्तयामास—पापभारयुक्ता अपि जनाः मम लोकं प्राप्नुवन्ति, रेवास्नानं तु शुभं वैष्णवपदप्रदं प्रशस्यते इति। ये समर्थाः सन्तोऽपि पवित्रां नदीं न पश्यन्ति तान् प्रति स हसति, तत्र ‘यमहासेश्वर’ नाम देवतां प्रतिष्ठाप्य प्रयाति। ततः व्रतविधानं निर्दिश्यते—आश्विनमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां भक्त्या उपवासः, रात्रौ जागरणं, घृतदीपेन देवताप्रबोधनं च; एतत् नानादोषनाशकं प्रोक्तम्। अमावास्यायां जितक्रोधेन ब्राह्मणपूजनं दानधर्मश्च—हिरण्यभूमितिलदानं, कृष्णाजिनं, तिलधेनुः, विशेषतः महिषीधेनुदानं च विधिविन्याससहितं वर्ण्यते। यमलोके भीषणयातनानां सूची उपदिश्यते, परं तीर्थस्नानदानप्रभावेन ताः शम्यन्ते इति। फलश्रुतौ श्रवणमात्रेणापि दोषक्षयः, यमधामदर्शनाभावश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति रेवातटे प्रसिद्धस्य कल्होडीतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत् तीर्थं भारतवर्षे पापनाशकं, गङ्गासदृशं शुद्धिकरं च; साधारणमानवानां दुर्गमत्वेन तस्य विशेषपावनता प्रकाश्यते। ‘एतत् पुण्यं तीर्थम्’ इति शूलिनः (शिवस्य) वचनरूपेण तस्य प्रमाणं निर्दिश्यते; तथा जाह्नवी (गङ्गा) पशुरूपेण तत्र स्नातुं आगता इति आख्यानं तस्य कीर्तेः कारणत्वेन निवेद्यते। पौर्णमास्यां त्रिरात्रव्रतं विधीयते, रजस्तमसौ, क्रोधं, दम्भं, असूयां च परित्यज्य शुद्धचित्तेन स्थितव्यं इति। त्रिदिनं प्रतिदिनं त्रिकृत्वः देवस्य स्नापनं—वत्सयुक्ताया गोः क्षीरं मधुना मिश्रयित्वा ताम्रपात्रेण—‘ॐ नमः शिवाय’ इति शैवमन्त्रजपपूर्वकं कर्तव्यम्। फलश्रुतौ स्वर्गप्राप्तिः दिव्यस्त्रीसङ्गतिश्च, तथा सम्यक् स्नानदानैः प्रेतानां कृते दत्तदानैश्च पितॄणां तृप्तिः कथ्यते। विशेषदानं—शुक्लां वत्सयुक्तां गोमादाय वस्त्रालङ्कृतां सुवर्णोपविष्टां शुद्धाय गृहधर्मनिष्ठाय ब्राह्मणाय दातव्या—येन शाम्भवलोकप्राप्तिः सिध्यति।
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति नर्मदातटे स्थितस्य नन्दितीर्थस्य यात्राक्रमं विधत्ते। तत् तीर्थं परमं मङ्गलप्रदं सर्वपापहरं च, पूर्वं नन्दिना शैवपरिचरेण निर्मितत्वात् नन्दितीर्थमिति प्रसिद्धम् इति वर्ण्यते। नन्दिनाथे अहोरात्रोषितिः कर्तव्या इति नियमः प्रदर्श्यते; कालपरिमितं वासः साधनस्य प्रभाववर्धकः इति भावः। नन्दिकेश्वरं प्रति पञ्चोपचारपूजा विधीयते, तीर्थसेवायां भक्तिपूर्वकं पूजाविधानं सम्यक् समन्वितम्। ततः दानं विशेषतः ब्राह्मणेभ्यः रत्नदानं प्रशस्यते, यात्रायाः धर्मार्थसमन्वयः सूचितः। फलश्रुतौ पिनाकिनः शिवस्य परमं धाम प्राप्य सर्वसौख्यसम्पन्नः, अप्सरोगणसहितः भोगान् अनुभूय इति मोक्ष-स्वर्गफलयोः पुराणोचितं संयोगरूपं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
मārkaṇḍeyaḥ rājānam upadiśati—śambhunā pūrvam praśastam, sarvatīrthottamaṃ badrikāśramatīrthaṃ gaccha। tatra nara-nārāyaṇayoḥ prabhāvaḥ kathitaḥ; yo janārdane bhaktaḥ sarvabhūteṣu samatāṃ paśyati, sa devānāṃ priyo bhavati। nara-nārāyaṇau āśramaṃ sthāpitavantau, lokahitārthaṃ ca tatra śaṅkaraḥ pratiṣṭhāpitaḥ; trimūrtisaṃbandhī liṅgaḥ svargamārgaṃ mokṣaṃ ca dadāti iti varṇyate। śaucaṃ kṛtvā ekarātra-upavāsaḥ, rajas-tamo-tyāgaḥ sāttvikabhāvaś ca vidhīyate; niśājāgaraṇaṃ viśiṣṭatithīṣu—madhu-māse aṣṭamyāṃ, pakṣadvaye caturdaśyāṃ, viśeṣeṇa āśvine—kartavyam। śivasya abhiṣekaḥ pañcāmṛtaiḥ (kṣīra-madhu-dadhi-śarkarā-ghṛtaiḥ) vistareṇa proktaḥ। phalaṃ—śivasaṃnidhānaṃ, indralokaprāptiś ca; śūlapāṇeḥ apūrṇā api namaskṛtiḥ bandhanaṃ śithilayati, “namaḥ śivāya” iti japaḥ puṇyaṃ sthirīkaroti। punar narmadājalena śrāddhavidhiḥ—pātrabrāhmaṇānāṃ viśeṣaḥ, durācārānām apātrāṇāṃ ca varjanam—nirūpitaḥ। hiraṇya-annavastra-go-vṛṣa-bhūmi-chatra-ādi dānāni praśasyante, svargaprāptiḥ phalaṃ ca ucyate। tīrthe tadāsanne vā maraṇaṃ, jalena api, śivadhāmaprāptiṃ divyaloke dīrghavāsaṃ ca janayati; tataḥ smṛtimān samarthaḥ rājā bhūtvā punar api tat tīrthaṃ prāpnotīti kathitam।
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति—परमं तीर्थं कोटीश्वरं गच्छ। तत्र ऋषिकोṭिः समागता इति प्रसिद्ध्या तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते। ततः श्रेष्ठा ऋषयः शुभवेदपाठकद्विजैः सह मन्त्रविचारं कृत्वा लोकहितरक्षणार्थं तत्र शङ्करं लिङ्गरूपेण प्रतिष्ठापयामासुः; स बन्धमोचकः संसारच्छेदकश्च, प्राणिनां दुःखशमनः इति वर्ण्यते। पूर्णिमायां भक्त्या स्नानं विशेषतः श्रावणपूर्णिमायां परमफलप्रदं कथ्यते। तत्र तर्पणं कृत्वा विधिवत् पिण्डदानात् पितरः कल्पान्तपर्यन्तं अक्षयतृप्तिं प्राप्नुवन्ति। रेवातटे स्थितं एतत् गुह्यं परमं पितृत्यर्थस्थानं ऋषिभिः निर्मितं सर्वभूतानां मोक्षप्रदं च इति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति व्यासतীर्थस्य दुर्लभत्वं महिमानं च कथयति। तद् तीर्थम् ‘अन्तरिक्षे स्थितम्’ इति प्रसिद्धं, रेवाया (नर्मदायाः) अद्भुत-प्रभावेनैव तद्रूपं जातम् इति निरूप्यते। ततः पराशरस्य तपः, नौकायुवत्याः साक्षात् राजकन्याभावः (सत्यवती/योजनगन्धा), पत्रवाहक-शुकद्वारा बीज-प्रेषणम्, शुकस्य मरणं, मत्स्ये बीज-प्रवेशः, कन्यायाः प्रादुर्भावः—इत्यादि कारणकथा विस्तरेणोच्यते, येन व्यासस्य जन्म सिद्ध्यति। अनन्तरं व्यासस्य तीर्थयात्रा नर्मदातटे तपश्च वर्ण्यते। पूजिते शिवे साक्षात् प्रादुर्भावः, तथा नर्मदायाः स्तोत्रेण प्रसादः कथ्यते। दक्षिणतटं न गन्तुं व्रतभङ्गभयात् ऋषयः सत्कारं स्वीकर्तुं न शक्नुवन्ति; व्यासः नर्मदां प्रार्थयते, सा प्रथमं नाङ्गीकरोति, व्यासः मूर्च्छां गच्छति, देवाः चिन्तां कुर्वन्ति, अन्ते नर्मदा प्रसन्ना भवति। ततः स्नान-तर्पण-होमादयः, लिङ्गस्य प्रादुर्भावश्च, तेन तीर्थनाम-प्रतिष्ठा च भवति। अन्ते कार्त्तिकशुक्लचतुर्दश्यां पूर्णिमायां च महाफलव्रतानां विधयः, लिङ्गाभिषेक-द्रव्याणि, पुष्पार्पणम्, मन्त्रजप-विकल्पाः, पात्रब्राह्मण-लक्षणानि, दानवस्तूनि च निर्दिश्यन्ते। फलश्रुतौ यमलोकभय-निवारणम्, दानादिभिः क्रमशः फलवृद्धिः, तथा शुभपरलोक-प्राप्तिः व्यासतীर्थमहिम्ना प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं त्रिलोके प्रसिद्धं प्रभासेश्वरतीर्थं गन्तुं प्रेरयति, यत् ‘स्वर्गसोपानम्’ इति ख्यातम्। युधिष्ठिरः तस्योत्पत्तिं फलञ्च संक्षेपेण पृच्छति। प्रभा नाम रविपत्नी दुर्भाग्यदुःखिता वायुभक्षणेन संवत्सरं ध्याननिष्ठां तपश्चर्यां चकार; तदा शिवः प्रसन्नो वरं ददौ। प्रभा धर्मवचनं ब्रूते—स्त्रीणां देवो भर्तैव गुणदोषातीतः—इति, स्वदुःखं च निवेदयति। शिवः अनुग्रहेण भर्तृप्रसादं प्रतिजानाति; उमा तस्य साध्यतां शङ्कते, तदा भानुः नर्मदायाः उत्तरतीरे आगत्य शिवेन प्रभायाः रक्षणतोषणयोः नियोज्यते। उमा प्रभां पत्नीनां मध्ये श्रेष्ठां कर्तुं याचते; सूर्यः स्वीकुरुते। प्रभा तीर्थोन्मीलनार्थं सूर्यस्य अंशं तत्र स्थातुं याचते; सर्वदेवमयः लिङ्गः प्रतिष्ठाप्य ‘प्रभासेशः’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भवति। अनन्तरं तीर्थयात्रानियमाः कथ्यन्ते—प्रभासेश्वरे स्नानादिना तत्क्षणं काम्यफलप्राप्तिः, विशेषतः माघशुक्लसप्तम्यां। ब्राह्मणानुशासनपूर्वकं अश्वसम्बन्धः, भक्त्या स्नानं, द्विजेभ्यो दानं च विधीयते; गोदानस्य विशेषलक्षणानि निर्दिश्यन्ते। फलश्रुतौ स्नानं विशेषतः कन्यादानं च महापातकान्यपि नाशयति; सूर्यलोक-रुद्रलोकप्राप्तिः, महायज्ञानां तुल्यं फलं, गोदानस्य च नित्यं महत्त्वं, विशेषतः चतुर्दश्यां, प्रशंस्यते।
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
अस्मिन्नध्याये प्रश्नोत्तररूपेण निरूप्यते। युधिष्ठिरः पृच्छति—रेवायाः (नर्मदायाः) दक्षिणतटे वासुकिः कुतः प्रतिष्ठितः? मार्कण्डेय उवाच—शम्भोर्नृत्यकाले शिवशिरसि गङ्गाजलमिश्रः स्वेदः समुत्पन्नः; तं कश्चित् सर्पः पीत्वा माण्डाकिन्याः कोपं जनयामास, ततोऽस्य शापसदृशेन अजगरभावः (हीनावस्था) अभवत्। वासुकिः दीनवाक्यैः रेवायाः पावनशक्तिं स्तुवन् करुणां याचते। गङ्गा तस्मै विन्ध्ये शङ्करं प्रति तपः कर्तुं विधत्ते। दीर्घतपसः फलतः शिवः प्रसन्नो वरं दत्त्वा रेवायाः दक्षिणतटे स्नानं कर्तुं नियुङ्क्ते। वासुकिः नर्मदां प्रविश्य शुद्धिं प्राप्नोति, तत्र च पापहरं प्रसिद्धं नागेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठाप्यते। अथ तीर्थविधिः फलश्रुतिश्च कथ्यते—अष्टम्यां चतुर्दश्यां वा मधुना शिवाभिषेकः कार्यः; सङ्गमे स्नानात् अपुत्राः सत्सन्तानं लभन्ते; उपवासपूर्वकं श्राद्धं कृतं पितॄणां शान्तिदं भवति; नागप्रसादात् वंशः सर्पभयात् परिरक्ष्यते।
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
अध्यायेऽस्मिन् मārkaṇḍeyo महīpālam् “पāṇḍunandana” इति च सम्बोध्य नर्मदायाः दक्षिणतीरे स्थितं परमप्रशस्तं मārkaṇḍeśa-तीर्थं याथार्थ्येन गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं देवैरपि पूज्यं, शैवोपासनायाः रहस्यस्थानं च इति वर्ण्यते। स्वयम् अपि तत्र पवित्रं लिङ्गादि प्रतिष्ठापितवान्, शङ्करानुग्रहेण च तस्मै मोक्षप्रदा विद्या प्रादुरभवत् इति साक्ष्यरूपेण निवेदयति। जलप्रवेशसमये जपः कृतः सञ्छितपापक्षयकरः; मनसा वाचा कर्मणा च कृतदोषाः सर्वेऽपि शुद्ध्यन्ते इति निर्दिश्यते। दक्षिणदिशं प्रति स्थित्वा पिण्डिकां धृत्वा, शूलिनः शिवस्य नानारूपेषु एकाग्रभक्तियोगेन पूजनं कर्तव्यम्; देहान्ते स शिवलोकं प्राप्नोति इति फलश्रुतिः। अष्टम्यां रात्रौ घृतदीपप्रदीपनं स्वर्गप्राप्तये, तत्र श्राद्धकर्म च पितॄणां तृप्तये यावत् प्रलयम् इति कथ्यते। इङ्गुद-बदर-बिल्व-अक्षत-तोयादिभिः तर्पणं कुलस्य ‘जन्मफल’प्रदं भवति इति, नर्मदातटस्थस्य अस्य तीर्थस्य नियम-फलसमुच्चयः संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
अध्यायः १०१। मार्कण्डेयः राजानं प्रति कथयति—नर्मदायाः उत्तरतीरे यज्ञवाटस्य मध्यतः परमपुण्यं तीर्थं विद्यते, यत् ‘संकर्षण’ इति नाम्ना प्रसिद्धं पापनाशनं च। तस्य माहात्म्यं बलभद्रस्य पूर्वं तत्र तपश्चीर्णत्वात्, तथा च तत्र शम्भोः उमया सह, केशवस्य, देवगणानां (गीर्वाणानां) च नित्यसन्निधानेन प्रवर्तते। प्राणिनामुपकारतः बलभद्रः परया भक्त्या तत्र शङ्करं प्रतिष्ठाप्य तीर्थं यज्ञकर्मणां केन्द्रत्वेन व्यवस्थितवान्। ततो विधिः—जितक्रोधो जितेन्द्रियश्च भक्तः तत्र स्नात्वा शुक्लपक्षस्य एकादश्यां मधुना शिवं स्नापयित्वा पूजयेत्। तत्र श्राद्धदानमपि पितृणां कर्तुं विधीयते; तेन बलभद्रवचनानुसारं परमं स्थानं प्राप्यते।
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo राजश्रवणाय उपदिशति यत् देवैः पूजिते शैवे मन्मथेश्वर-तीर्थे गमनस्य स्नानस्य च विधिः फल-क्रमश्च। केवलं स्नानं रक्षाकरं पुण्यप्रदं च कथ्यते; मनःशुद्ध्या सह स्नानं रात्र्येक-उपवासश्च महत्फलदः; त्रिरात्र-व्रतादयः क्रमशः अधिकतरं पुण्यम् आवहन्ति इति निरूप्यते। रात्रौ देवस्य पुरतः जागरणं, गीत-वाद्य-नृत्यादि भक्तिकर्माणि परमेś्वरं तुष्यन्ति इति निर्दिश्यते। मन्मथेश्वरः स्वर्गारोहणस्य सोपानमिव वर्ण्यते, कामोऽपि अत्र शुद्ध-भक्तिमार्गे नियोज्यते। सायाह्ने श्राद्धं दानं च, विशेषतः अन्नदानस्य प्रशंसा, तथा चैत्र-शुक्ल-त्रयोदश्यां गोदान-विधिः, रात्रि-जागरणे घृतदीप-प्रदीपनं च निर्दिष्टम्। अन्ते स्त्रीणां पुरुषाणां च समानं पुण्यफलम् इति समाप्यते।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
अध्यायः १०३ संवादपरम्परया प्रवर्तते। मार्कण्डेयः राजानं एरण्डी–रेवयोः सङ्गमं प्रति निर्देशयति, यत् पूर्वं शिवेन पार्वत्यै “गुह्यातिगुह्यं” रहस्यं निरूपितम्। शिवः अत्रेः अनसूयायाश्च अपत्याभावं, तथा सन्तानस्य कुलधर्माधारत्वं परलोकहितकारित्वं च वर्णयति। अनसूया रेवाया उत्तरतीरे सङ्गमे दीर्घं तपः करोति—ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधनम्, वर्षासु चान्द्रायणव्रतम्, हेमन्ते जलवासः; नित्यं स्नान-सन्ध्या-देवर्षितर्पण-होम-पूजा च। ततः ब्रह्मा-विष्णु-रुद्राः गूढद्विजरूपेण आगत्य स्वस्व ऋतु-तत्त्वपरिचयं प्रकाशयन्ति—वर्षा बीजस्वरूपा, हेमन्तः पालनम्, ग्रीष्मः शोषणम्—वरान् ददति च, तीर्थस्य नित्यपावनत्वं काम्यफलप्रदत्वं च स्थापयन्ति। ततः विशेषतः चैत्रमासे सङ्गमे स्नानं, रात्रिजागरणं, द्विजभोजनं, पिण्डदानं, प्रदक्षिणा, दानविधयश्च विधीयन्ते, महत्फलवृद्ध्या। अपरं दृष्टान्तं—गृहस्थो गोविन्दः काष्ठसंग्रहेण बालवधं अनवधानात् कृत्वा कर्मफलरूपां व्याधिं प्राप्नोति; सङ्गमस्नान-पूजा-दानैः स शमं याति इति प्रायश्चित्ततीर्थयात्राधर्मः दर्श्यते। श्रवण-पठनयोः, तत्र वास-उपवासयोः, तथा जल-मृदादिस्पर्शमात्रेणापि पुण्यवृद्धिः इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
मार्कण्डेयः नृपं उपदिशति—रेवायाः उत्तरतीरे सङ्गमसमीपे प्रसिद्धं सौवर्णशिला-नाम तीर्थं गच्छेत्। तत् सर्वपापहरं, पूर्वं ऋषिगणैः प्रतिष्ठापितं, दुर्लभं च; अल्पपरिमाणेऽपि महापुण्यक्षेत्रत्वेन मर्यादितं वर्ण्यते। क्रमेण विधिः—सौवर्णशिलायां स्नानं कृत्वा महेश्वरं पूजयेत्, भास्करं नमस्कुर्यात्, ततः बिल्वं घृतमिश्रं बिल्वपत्राणि वा पावके जुहुयात्। संक्षिप्ता प्रार्थना प्रदत्ता—भगवन् प्रसीद, व्याधिनिवृत्तिं कुरु इति। अनन्तरं दानप्रशंसा—योग्यब्राह्मणाय सुवर्णदानं बहुसुवर्णदानस्य महायागस्य च श्रेष्ठफलसमं कथ्यते। तेन मरणानन्तरं स्वर्गारोहणं, रुद्रेण सह दीर्घसङ्गतिः, पुनरवतरणे शुद्धसमृद्धकुले शुभजन्म च; तथा तस्य तीर्थजलस्य स्मरणं निरन्तरं भवतीति।
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
अस्मिन्नध्याये मुनिः मार्कण्डेयः राजेन्द्रं प्रति करञ्जातीर्थगमनस्य विधिं फलञ्च संक्षेपेण कथयति। उपवासं कृत्वा जितेन्द्रियः सन् साधकः करञ्जां गच्छेत्; तत्र स्नानमात्रेण सर्वपापविनिर्मुक्तो भवतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं महादेवस्य पूजनं भक्त्या कर्तव्यं, तथा दानं च श्रद्धया प्रदेयम् इति क्रमः निर्दिश्यते। सुवर्णरजतादि, मणिमुक्ताप्रवालादि, तथा पादुका-छत्र-शय्या-आच्छादनादीनि दानद्रव्याणि निर्दिष्टानि। एतत्सर्वं कोटि-कोटि-गुणफलप्रदं, शैवपूजा-तीर्थसेवा-दानधर्माणां एकीकृतं मोक्षोपायत्वेन प्रशंसितम्।
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नृपं प्रति महīपालतीर्थस्य माहात्म्यं विधिपूर्वकं निरूपयति। नर्मदातटे स्थितं तत् तीर्थं परमशोभनं सौभाग्यकरं च, स्त्रीपुरुषयोः विशेषतः दुर्भाग्यचिह्नितानां हितकरम् इति कथ्यते। तत्र उमायाः रुद्रस्य च लक्षितं पूजनं कर्तव्यम्—इन्द्रियनिग्रहयुक्तं शीलं, तृतीयातिथौ उपवासः, तथा योग्यब्राह्मणदम्पत्योः भक्त्या आवाहनं च। आतिथ्यविधौ गन्धानुलेपनं माल्यभूषणं सुगन्धवस्त्रप्रदानं, पायसकृसरादिभिः भोजनं, ततः प्रदक्षिणा, तथा ‘महादेवः सह गौऱ्या मम प्रसन्नो भवतु, अवियोगः सदा भवतु’ इत्यादि भक्तिवाक्यप्रयोगः निर्दिश्यते। एतद्विधेः अवमाननं दीर्घदुःखदरिद्र्यवन्ध्यत्वादिदुर्भाग्यहेतुः, सम्यगनुष्ठानं तु विशेषतः ज्येष्ठशुक्लपक्षे तृतीयायां पापनाशकं दानैश्च पुण्यवृद्धिकरम्। गौरीशिवस्वरूपत्वेन ब्राह्मणीब्राह्मणयोः पूजनं, सिन्दूरकुङ्कुमादिभिः मङ्गलद्रव्यैः अलङ्कारः, आभरणधान्यभोजनादिदानं च उक्तम्। फलश्रुतौ—पुण्यवृद्धिः, शङ्करानुगुणं भोगसौभाग्यं, अपुत्रस्य पुत्रलाभः, दरिद्रस्य धनलाभः, तथा नर्मदायां कामदं महīपालतीर्थम् इति निष्कर्षः।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयेन राजानं प्रति रेवाखण्डान्तर्गतं संक्षिप्तं तीर्थोपदेशं प्रदर्श्यते। स तं भण्डारीतीर्थं गन्तुं नियोजयति, यत्र दर्शनमात्रेणापि दीर्घकालपर्यन्तं—एकोनविंशतियुगपर्यन्तं—दारिद्र्यच्छेदः स्यात् इति तीर्थस्य प्रभावो वर्ण्यते। तस्य माहात्म्यस्य कारणकथनं चोच्यते—कुबेरो धनदः तपश्चचार; पद्मसम्भवो ब्रह्मा तेन तुष्टः सन्, तस्मिन्नेव स्थाने अल्पदानादपि धनरक्षणं लब्धवान् इति वरं ददौ। अतः नियमः प्रतिपाद्यते—यो भक्त्या तत्र गत्वा स्नात्वा दानं करोति, तस्य वित्तपरिच्छेदो न भवति; संचयः लोभेन न, किं तु तीर्थयात्रा-भक्ति-नियतदानैः स्थिरीभवतीति।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं रोहिणीतीर्थं प्रति उपदिशति—त्रैलोक्यप्रसिद्धं पापदोषशोधकं च। युधिष्ठिरः तस्य प्रभावं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति; तदा प्रलयसमये जलनिधौ शयितस्य पद्मनाभस्य विष्णोर्नाभेः प्रभास्वरं पद्मं समुत्पद्यते, तस्माद् ब्रह्मा जायते। ब्रह्मा शिक्षां याचते; विष्णुना सृष्टिकर्मणि नियुज्यते, ततः ऋषयः, दक्षवंशः, दक्षकन्याश्च क्रमशः प्रादुर्भवन्ति। दक्षकन्यासु चन्द्रपत्नीषु रोहिणी विशेषतः प्रियत्वेन निर्दिश्यते; तथापि सम्बन्धविषमत्वात् सा वैराग्यं समाश्रित्य नर्मदातटे तपश्चर्यां करोति। क्रमशः उपवासव्रतानि, पुनःपुनः स्नानानि, तथा नारायणी-भवानीदेव्याः शरणागति-भक्तिं च आचरति, या रक्षिका दुःखनाशिनी च वर्ण्यते। देवी व्रतनियमैः प्रसन्ना रोहिण्याः प्रार्थनां दत्त्वा तत्तीर्थस्य नामकरणं करोति; तत्र स्नाताः स्वपतिभ्यः रोहिणीवत् प्रियाः भवन्ति, तत्र मरणं च सप्तजन्मसु दाम्पत्यवियोगाभावं ददाति।
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
अस्याध्याये मार्कण्डेयेन सेनापुरे स्थितस्य चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं कथ्यते। तत् तीर्थं पापप्रशमनं, दोषशुद्धिकरं, सर्वतीर्थेष्वतिशयेन पावनमिति निर्दिश्यते। महासनस्य सेनापत्याभिषेकसमये इन्द्रप्रमुखा देवाः दानवानां निग्रहाय देवसेनाविजयाय च समागताः; तत्र रुरुनाम दानवः विघ्नं कृत्वा महायुद्धं प्रवर्तयति, शस्त्रास्त्रव्यूहवर्णनैः पुराणोक्तरीत्या संग्रामः प्रदर्श्यते। युद्धे निर्णायकक्षणे विष्णोः सुदर्शनचक्रं प्रेषितं रुरोः शिरश्छित्त्वा विघ्नं नाशयति। ततः मुक्तं चक्रं दानवं विदार्य शुद्धसलिले पतति; तेन तस्य तीर्थस्य ‘चक्रतीर्थ’ इति नाम, पावनकार्यं च प्रतिष्ठितं भवति। उत्तरार्धे फलश्रुतिः—तत्र स्नानं अच्युतपूजनं च पुण्डरीकयज्ञफलप्रदं; स्नात्वा नियमिनः ब्राह्मणान् पूजयतः कोटिगुणं पुण्यं; भक्त्या तत्र देहत्यागे विष्णुलोकप्राप्तिः, ततः शुभभोगानन्तरं श्रेष्ठकुले पुनर्जन्म च। अन्ते तीर्थं धन्यं दुःखनाशनं पापनिवारकं चेति निरूप्य, परोपदेशानुक्रमः सूचितः।
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
मārkaṇḍeyaḥ शुद्धिकरं तीर्थयात्राक्रमं वर्णयति, यः अन्ते चक्रतीर्थस्य समीपे स्थिते वैष्णवतीर्थे समाप्यते; तत् प्राचीनकाले विष्णुना (जनार्दनेन) प्रतिष्ठापितमिति प्रसिद्धम्। दानवैः सह महायुद्धे दारुणान् दानवान् निहत्य, तेषां सङ्घर्षजन्यदोषशेषं तथा पापफलान्यपाकर्तुं भगवान् तत्र तीर्थं संस्थापयामास—इति तस्य प्रभावस्य कारणकथा। तत्र जितक्रोधता, घोरतपः, मौनव्रतं च विशेषतः प्रशस्यते; एतादृशं संयमं देवाः अपि दानवाश्च सुलभं नानुकरणीयं मन्यन्ते। ततः संक्षेपेण विधिनिर्देशः—स्नानं, द्विजातिभ्यः पात्रेभ्यः दानं, विधिपूर्वकं जपश्च—एते क्षणेनापि महापातकान् विमोचयन्ति, साधकं च वैष्णवपदं नयन्तीति।
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः स्कन्दस्य जीवनप्रसङ्गं तथा नर्मदातटे स्थितस्य स्कन्दतीर्थस्य विधिं फलञ्च विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। मार्कण्डेय उवाच—देवाः सेनापतिविहीनाः सन्तः शिवं प्रार्थयन्ति। ततो देवकार्यनिमित्तं शिवस्य उमायां सङ्कल्पः, देवैः अग्निं प्रेष्य तेजोहरणम्, उमायाः क्रोधजः शापः येन देवानां सन्ततिः पीड्यते, तथा दिव्यतेजसः परम्परया सञ्चरणं वर्ण्यते। अग्निः तेजो धर्तुमशक्तः तद्गङ्गायां निक्षिपति; गङ्गापि शरस्तम्बे निवेशयति। कृतिका बालं पालयन्ति; स बालः षण्मुखः प्रादुर्भवति, कार्त्तिकेयः कुमारो गङ्गागर्भोऽग्निज इत्यादि नामभिः स्तूयते। दीर्घं तपः कृत्वा तीर्थानि परिभ्रम्य स्कन्दः नर्मदायाः दक्षिणतटे घोरं तपश्चरति। शिव-उमयोः प्रसादात् स नित्यः सेनापतिः नियुक्तः, मयूरवाहनं च लभते। तत्स्थानं स्कन्दतीर्थमिति प्रसिद्धं, दुर्लभं पापहारी च कीर्त्यते। अत्र स्नानं शिवपूजा च यज्ञसमं पुण्यं ददाति; तिलमिश्रितोदकेन पितृतर्पणं तथा एकेन विधिवत् पिण्डदानेन पितरः द्वादशवर्षाणि तृप्यन्ति। अत्र कृतं कर्माक्षयं भवति; शास्त्रोक्तविधिना देहत्यागः कृतः शिवलोकप्राप्तिं, ततः शुभजन्म वेदविद्या-आरोग्य-दीर्घायुः कुलवृद्धिसहितं च जनयति।
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
मārkaṇḍeyaḥ rājānaṃ narmadāyāḥ uttarataṭe sthitaṃ Āṅgirasatīrthaṃ prati nirdiśati, yat sarvapāpavināśanaṃ sarvalokapāvanaṃ ca iti varṇayati। atha tasya tīrthasya kāraṇākhyānaṃ kathayati—vedavid brāhmaṇarṣiḥ aṅgirāḥ yugasya prārambhe putraprāptyarthaṃ dīrghāṃ tapasāṃ cakāra। sa triṣavaṇasnānaiḥ, nityadevatājapena, mahādevasya pūjanena, kṛcchra-cāndrāyaṇādibhiḥ niyamaiś ca samyag ārādhayāmāsa। dvādaśavarṣāṇi tapasyāṃ kṛtāyāṃ śivaḥ prasanno bhūtvā varaṃ dadau। aṅgirāḥ vedavidyāyuktaṃ, vinayācārasaṃpannaṃ, bahuśāstraviśāradaṃ, devānāṃ mantritulyam, sarvaiḥ pūjitaṃ ca putraṃ yācate। śaṅkaraḥ tathāstu iti dattvā bṛhaspatiṃ janayāmāsa। kṛtajñatāyāṃ aṅgirāḥ tatra śaṅkaraṃ sthāpayāmāsa। phalaśrutyā ucyate—tīrthe snānaṃ śivapūjanaṃ ca pāpān nāśayati, daridrāṇāṃ dhanaṃ, niḥsantānānāṃ santānaṃ dadāti, iṣṭakāmān pūrayati, bhaktaṃ ca rudralokaṃ nayati।
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍेयेन राजानं प्रति यात्राविधानरूपेण उपदेशः क्रियते। कोṭितीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तरं पवित्रं तीर्थं निरूप्यते, यत्र पूर्वं बहवो मुनयः परमां सिद्धिं प्रापुः—तस्मात् तद् ‘ऋषिकोṭि’ इति ख्यातम्। ततः तत्र त्रिविधं स्थाननिबद्धं पुण्यकारणं कथ्यते—(१) तीर्थस्नानं कृत्वा ब्राह्मणभोजनं; एकस्यापि ब्राह्मणस्य तृप्तिः ‘कोṭि’ब्राह्मणतृप्तिसमं फलम् इति पुण्यवृद्ध्या प्रशस्यते। (२) स्नानानन्तरं पितृदेवताः पूजयित्वा श्राद्धधर्मस्य तीर्थयात्रायां समन्वयः प्रदर्श्यते। (३) तत्र महादेवपूजनं कृत्वा वाजपेययागफलप्राप्तिः प्रतिज्ञायते। एवं कोṭितीर्थस्य माहात्म्यं—स्थानम्, कृत्यं, फलश्रुतिः—संक्षेपेण प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः राजानं प्रति संक्षेपेण यात्राविधिं कथयति। अयोनिजाख्यं परमपुण्यं तीर्थं वर्ण्यते—अतिसुन्दरं, महाफलप्रदं, सर्वपापहरं च। तत्र न्यूनतमो विधिः प्रदर्श्यते—अयोनिजतीर्थे स्नानं कृत्वा परमेश्वरस्य पूजनं, ततः पितृदेवयोः श्रद्धापूर्वकं तर्पणादिकं कर्तव्यम्। अन्ते दृढं फलश्रुतिः—यो विधिना तत्र प्राणत्यागं करोति स ‘योनि-द्वारं’ न प्रविशति, पुनर्जन्ममार्गात् विमुक्तिं प्राप्नोतीति; तीर्थसेवा च शील-नियमयुक्ता मोक्षमार्गत्वेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
मार्कण्डेयः राजानं प्रति नर्मदातटे परमं अङ्गारकतीर्थं निर्दिशति, यत् रूपप्रदं लोके प्रसिद्धं च। तत्र भूमिजोऽङ्गारकः दीर्घकालं महतीं तपस्यां चकार। तस्य तपसा प्रसन्नो महादेवः साक्षात् प्रादुर्भूय देवैरपि दुर्लभं वरं दातुं प्राह। अङ्गारकः अविनाशि-स्थैर्यं याचते—ग्रहलोकेषु नित्यं विचरणं, तथा पर्वत-सूर्य-चन्द्र-नदी-सागर-स्थितिपर्यन्तं वरस्य स्थायित्वम्। शिवः वरं दत्त्वा देवासुरैः स्तूयमानः प्रययौ। ततः अङ्गारकः तस्मिन् स्थाने शङ्करं प्रतिष्ठाप्य, अनन्तरं ग्रहक्रमे स्वस्थानं जगाम। विधिः—यः अत्र स्नात्वा परमेेश्वरं पूजयति, जितक्रोधः हवनादि-दानोपहारान् करोति, स अश्वमेधयज्ञफलम् आप्नोति। अङ्गारकचतुर्थ्यां च विधिवत् स्नानं कृत्वा ग्रहपूजनात् शुभफलानि, रूपवृद्धिं च लभते; अत्र मरणं स्वेच्छया वा अनिच्छया वा रुद्रसाहचर्यं ददाति, तस्य सन्निधौ मोदते च।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyena राजानं प्रति पाण्डुतीर्थस्य संक्षिप्तं तीर्थमाहात्म्यं कथ्यते। पाण्डुतीर्थं सर्वपावनं निर्दिश्यते; तत्र स्नानमात्रेण नरः सर्वकिल्बिषेभ्यः प्रमुच्यते इति विधीयते। स्नानानन्तरं शुद्धः पुरुषः काञ्चनदानं कुर्यात् इति धर्म्यः नियमः प्रदर्श्यते; तेन भ्रूणहत्यादिसदृशानि महापापानि अपि नश्यन्तीति दृढं फलश्रुतिः। पुनश्च पिण्डोदकप्रदानेन वाजपेययज्ञसमं फलं लभ्यते, पितरः पितामहाश्च हृष्टाः भवन्तीति वर्ण्यते। एवं तीर्थयात्रा–दान–पितृकर्माणि एकस्मिन् मोक्षोपायक्रमे पाण्डुतीर्थे प्रतिष्ठाप्य उपदिश्यन्ते।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयः राजेन्द्रं प्रति त्रिलोचनतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत् तीर्थं परमं पुण्यं, सर्वलोकनमस्कृतदेवेशस्य सन्निधिस्थानं च इति निर्दिश्यते। तत्र स्नानं कृत्वा भक्त्या शङ्करस्य पूजनं कर्तव्यमिति सरलः विधिः प्रदर्श्यते। एवं कृत्वा यः भक्तः देहं त्यजति स निःसन्देहं रुद्रलोकं प्राप्नोति इति फलश्रुतिः। अपि च कल्पक्षये स पुनरागत्य अवियोगेन तिष्ठति, शतवर्षपर्यन्तं सम्मानितो भवतीति पुराणोक्तकालतत्त्वेन तीर्थस्य प्रभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
अस्मिन्नध्याये युधिष्ठिरः नर्मदायाः दक्षिणतीरे स्थितस्य इन्द्रतीर्थस्य उत्पत्तिं पृच्छति, तदा मर्कण्डेयऋषिः प्राचीनमितिहासं प्रश्नोत्तररूपेण कथयति। वृत्रवधोत्तरं इन्द्रं ब्रह्महत्यादोषः अनुवर्तते; स तीर्थेषु सरित्सु च परिभ्रमन् अपि शान्तिं न लभते, यतः महापातकस्य भारः साधारणतीर्थपरिक्रमया न निवर्तते इति दर्श्यते। इन्द्रः उपवासैः, तपोभिः, दीर्घव्रतैश्च कठोरं तपः करोति; अन्ते देवसभा समायाता, ब्रह्मा तस्य पापं चतुर्धा विभज्य जल-भूमि-स्त्री-व्यवसायादिषु भागान् नियोजयति, येन विधिनिषेधानां लोकव्यवहारस्य च कारणकथा प्रदर्श्यते। ततः नर्मदातीरे महादेवः पूजितः; प्रसन्नः शिवः वरं ददाति। इन्द्रः तत्र नित्यं देवसन्निधिं याचते, तेन इन्द्रतीर्थं प्रतिष्ठितं भवति—यत्र स्नानं, तर्पणं, परमेेश्वरपूजा च महायज्ञफलदं पावनं च। अन्ते फलश्रुतिः—इन्द्रतीर्थे स्नानपूजाभ्यां महापापिनोऽपि पापमुक्ता भवन्ति; अस्य माहात्म्यस्य श्रवणमपि शुद्धिकरं पुण्यप्रदं च इति।
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
मार्कण्डेयः नृपं उपदिशति—रेवायाः उत्तरतीरे स्थितं सर्वपापप्रणाशकं श्रेष्ठं कल्होडीतीर्थं गच्छेत्। तत् तीर्थं प्राचीनैर्मुनिभिः सर्वभूतहिताय प्रतिष्ठापितं, नर्मदामहाजलसम्बन्धेन तपोबलात् महिम्ना समुन्नतमिति वर्ण्यते। अनन्तरं कपिलातीर्थस्य माहात्म्यं प्राधान्येनोच्यते, तथा कपिलागोदानं विधीयते—विशेषतः प्रसूतां शुभलक्षणां कपिलां, उपवासेन, संयतचित्तेन, क्रोधजयेन च समर्पयेत्। भूमिदान-धन-धान्य-गज-अश्व-हिरण्यादिदानेभ्यः कपिलादानं श्रेष्ठतमं इति दानानां तारतम्यं प्रतिपाद्यते। फलश्रुतौ—अस्मिन् तीर्थे दानं कृत्वा दाता वाङ्मनःकायिकपापानि सप्तजन्मसञ्चितानि नाशयति; अप्सरोगीतं विष्णुलोकं प्राप्नोति; गोरोमसंख्याप्रमाणं दीर्घं स्वर्गवासं भुङ्क्ते; ततः पुनर्मनुष्यलोके समृद्धकुले जातः वेदविद्याशास्त्रकौशल-आरोग्य-दीर्घायुषः समन्वितो भवति। अन्ते कल्होडीतीर्थस्य पापमोचनाय अनुपमप्रभावः पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये कम्बुकेश्वरस्य कम्बुतीर्थस्य च नामकरण-कारणं पुण्यफलञ्च वर्ण्यते। श्रीमार्कण्डेयः हिरण्यकशिपोः प्रह्लादं, ततो विरोचनं बलिं बाणं शम्बरं च, अन्ते कम्बुं यावत् वंशपरम्परां कथयति। कम्बुरसुरः विष्णोः विश्वव्यापिनीं शक्तिं स्मरन् तद्भयमवगच्छति, नर्मदातटे मौनं कृत्वा नियमस्नानं काषायवसनादि-तपश्चर्यां च समाचरन् दीर्घकालं महादेवमर्चयति। शिवः प्रसन्नः वरं ददाति, किन्तु धर्मनियमं प्रकाशयति—जगति विष्णोः परत्वं कोऽपि न निराकर्तुं शक्नोति; हरिद्वेषः स्थिरं कल्याणं न जनयति। ततः शिवे गते कम्बुः तत्र शान्तं निरामयं शिवरूपं स्थापयति; तदेव स्थानं ‘कम्बुतीर्थम्’ इति प्रसिद्धं महापातकनाशकं प्रशस्यते। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र स्नानपूजादिभिः, विशेषतः ऋग्यजुःसाम-स्तोत्रैः सूर्यपूजनात्, वैदिककर्मसदृशं फलम्; पितृतर्पणैः ईशानपूजनैश्च अग्निष्टोमसमं फलम्; तत्र मरणं रुद्रलोकप्राप्तिकरम् इति।
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
अध्याये युधिष्ठिरस्य प्रश्नानां प्रत्युत्तररूपेण मार्कण्डेयः कन्द्रहासाख्यं परं तीर्थं निर्दिशति, यत्र सोमदेवः परां सिद्धिं प्राप्तवानिति स्मारयति। दक्षशापात् सोमस्य क्लेशः समुत्पन्न इति कथ्यते; गृहस्थधर्मे दाम्पत्यकर्तव्यस्य अवमाननं कर्मफलजनकं भवतीति नीत्युपदेशोऽपि तत्र निबद्धः। ततः सोमः तीर्थानि विचरन् पापनाशिनीं नर्मदां (रेवां) प्राप्य द्वादशवर्षाणि उपवासदानव्रतनियमैः शुद्धिं लभते। अन्ते महादेवस्य स्नापनं कृत्वा शिवलिङ्गप्रतिष्ठां पूजनं च अकरोत्; तेन अक्षयपुण्यं परमा गतिश्च सिध्यति। सोमतीर्थे कन्द्रहासे च स्नानं, विशेषतः चन्द्रसूर्यग्रहणे, सङ्क्रान्तौ, व्यतीपाते, अयने, विषुवे च, महाशुद्धिदं दीर्घकालिकपुण्यप्रदं सोमसदृशतेजःकरं च प्रोक्तम्। रेवातटे कन्द्रहासस्य महिमानं ये जानन्ति ते फलवन्तो भवन्ति; अजानन्तस्तु वञ्च्यन्ते। तत्र कृतसंन्यासोऽपि सोमलोकसम्बद्धां अव्यावर्त्यां शुभगतिं प्राप्नोतीति उपसंहारः।
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
अध्यायः १२२ द्विधा प्रवर्तते। प्रथमं मार्कण्डेयः ‘कोहनस्व’ इति तीर्थं निर्दिशति—यत् पापहरं मृत्युनाशकं च, मोक्षप्रदत्वेन प्रशंसितम्। ततः युधिष्ठिरस्य प्रश्नात् चतुर्णां वर्णानां कर्मोत्पत्तिधर्माश्च निरूप्यन्ते—ब्रह्मा कारणं, देह-रूपकानुसारं ब्राह्मणो मुखात्, क्षत्रियो बाहुभ्याम्, वैश्यो ऊरुभ्याम्, शूद्रो पादाभ्याम् इति। ब्राह्मणस्य स्वाध्यायाध्यापनयजनयाजनाग्निहोत्रपञ्चयज्ञगृहस्थधर्माः, उत्तरकाले वानप्रस्थ-संन्यासलक्षणं च; क्षत्रियस्य प्रजारक्षण-शासन-दान-युद्धधर्माः; वैश्यस्य कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यादि; शूद्रस्य सेवावृत्तिः इत्यादि, मन्त्र-संस्काराधिकारविषये ग्रन्थवाक्येन नियमनं च दर्श्यते। द्वितीयं दृष्टान्तकथायां विद्वान् ब्राह्मणः ‘हनस्व’ इति भीषणं वचनं श्रुत्वा यमं सपरिकरं दृष्ट्वा पलायते, शतरुद्रीय-रुद्रस्तुतिं जपन् लिङ्गशरणं गच्छति। तत्र पतिते तस्मिन् शिवः रक्षावचनं उच्चार्य यमबलं विद्रावयति। तस्मात् स्थानं ‘को-हनस्व’ इति ख्यातिं याति। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र स्नानपूजाभ्यां अग्निष्टोमसदृशं पुण्यं, तत्र मरणे यमदर्शनाभावः; अग्नौ वा जले वा मरणस्य विशेषफलानि, अनन्तरं समृद्ध्या पुनरागमनं च कथ्यते।
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo मुनिः राजानं प्रति संक्षेपेण तीर्थमाहात्म्यं कथयति। स श्रोतारं कर्मदीतीर्थं गन्तुं निर्देशयति, यत्र महाबलः गणनाथो विघ्नेशः सन्निहित इति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानं कृत्वा, चतुर्थ्यां वा उपवासेन सह, सप्तजन्मसु जातान् विघ्नान् शमयतीति प्रतिपाद्यते। तस्मिन्नेव स्थाने दानं कृतं अक्षयफलप्रदं भवतीति निःसन्देहं धर्मनिश्चयः प्रदर्श्यते; एवं तीर्थयात्रा, चतुर्थीव्रतं, दानं च विघ्नेशानुग्रहेण विघ्ननाशतत्त्वे संयोज्यते।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थोपदेशरूपः संवादः संक्षेपेण निरूप्यते। श्रीमार्कण्डेयः महिपालं नृपं प्रति नर्मदेश्वरं नाम परमं पुण्यतीर्थं गन्तुमादेशयति, तस्य महिमानं च प्रकाशयति। अस्य मुख्योऽर्थः मोक्षप्रायश्चित्तात्मकः—यः कश्चित् तस्मिन् तीर्थे स्नानं करोति स सर्वकिल्बिषेभ्यः प्रमुच्यते। अनन्तरं फलनिर्णयविषये विशेषोक्तिः—अग्निप्रवेशेन वा जलेन वा, अथवा ‘अननाशकेन’ मरणेनापि, तस्य ‘अनिवर्तिका गतिः’ भवतीति; एषा शङ्करस्य पूर्वोपदेश इति निर्दिश्यते। एवम् शिवप्रणीताधिकारपरम्परया तीर्थस्य तारकत्वं स्थिरीक्रियते।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः पृच्छति—लोकदृश्यः सर्वदेवपूज्यश्च सूर्यः कथं तपस्वी कथ्यते, कथं च आदित्य-भास्करनाम्ना प्रतिष्ठां प्राप। मार्कण्डेयः आदौ सृष्टिक्रमं वर्णयति—प्रथमं तमोऽवस्था, ततः दिव्यतेजोमयस्य तत्त्वस्य प्रादुर्भावः, तस्मात् व्यक्तस्वरूपस्योत्पत्तिः, अनन्तरं जगत्कर्मविभागस्य निरूपणम्। ततः नर्मदातटे रवीतीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते—तत्र स्नानं, पूजा, मन्त्रजपः, प्रदक्षिणा च सूर्योपासनायाः साधनानि। मन्त्रस्यैव क्रियासिद्धिहेतुत्वं विशेषेणोक्तम्; मन्त्रविहीनं कर्म निष्फलमिति दृष्टान्तैः प्रतिपाद्यते। अन्ते संक्रान्ति-व्यतीपात-अयन-विषुव-ग्रहण-माघसप्तमीप्रभृतिषु कालेषु विधयः, सूर्यस्य द्वादशनामस्तोत्रं, तथा शुद्धि-आरोग्य-कल्याण-शुभसमाजफलप्रदं फलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः ‘अयोनिज’ नाम परमं तीर्थं वर्णयति—योनिसङ्कटेन पीडितानां शमनं पावनं च। तत्र गत्वा स्नानं कृत्वा योनिदुःखबुद्धेः भारस्य च नाशः कथ्यते। ततः ईश्वरस्य/महादेवस्य पूजा कर्तव्या, ‘सम्भवात् योनिसङ्कटाच्च मां मोचय’ इति याचकवाक्येन सह; गन्ध-पुष्प-धूपाद्युपहारैः पापक्शयः। भक्त्या लिङ्गपूरणं कृत्वा देवदेवसमीपे दीर्घवासफलम् ‘सिक्थसङ्ख्या’ इव अतिशयोक्त्या निर्दिश्यते। सुगन्धितोदकेन मधु-दुग्ध-दधिभिश्च महादेवाभिषेकः ‘विपुलां श्रीम्’ ददाति। शुक्लपक्षे विशेषतः चतुर्दश्यां गीत-वाद्यसहितं पूजनं प्रशस्यते; प्रदक्षिणा च निरन्तरं तेनैव प्रार्थनापदेन सह। अन्ते षडक्षरस्य ‘नमः शिवाय’ इत्यस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते—बहुमन्त्रविस्तारात् परं, तस्य जप एव अध्ययन-श्रवण-क्रियासमाप्तिरूपः। शिवयोगिनां सेवा, दान्त-जितेन्द्रिय-तपस्विनां भोजनं, दानं जलप्रदानं च स्नानपूजयोः पूरकं; तेषां पुण्यं मेरु-सागरप्रमाणमिव उपमीयते।
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
अस्मिन्नध्याये रेवाखण्डस्य यात्रानिर्देशरूपेण मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति—अग्नितीर्थं गच्छ, यत् सर्वतीर्थेष्वनुत्तमं पवित्रं च। पक्षादौ तत्र तीर्थस्नानं कर्तव्यमिति विधीयते; तेन सर्वं किल्बिषं पापं च नश्यतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं कन्यादानधर्मः प्रशंस्यते—यथाशक्त्या अलङ्कृतां कन्यां दत्त्वा महत्फलं लभ्यते। तस्य फलश्रुतिः अग्नीष्टोमातिरात्रादिसोमयागानां फलैः तुल्यं, बहुगुणितं च इति कथ्यते। अथ दानिनः पुण्यं वंशपरम्परया विस्तार्यते—सन्तानानां निरन्तरसम्बन्धानुसारं (केशसंख्योपमया) दाता शिवलोकं यातीति शैवभावेन मोक्षप्रत्याशा दर्श्यते; एवं सामाजिक-धर्मः, दानकर्तव्यं, परलोकसिद्धिश्च एकत्र संयोज्यते।
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं प्रति भृकुटेश्वरं प्रति गमनं विधत्ते। भृकुटेश्वरतीर्थं परमं पुण्यस्थानं, “श्रेष्ठं” च इति वर्ण्यते। तस्य माहात्म्यं महर्षेर्भृगोः तपोचरितेन प्रतिष्ठाप्यते—स महातेजाः, तीव्रस्वभावश्च, सन्तानप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं घोरं तपश्चकार। तदा ‘अन्धकघातिन्’ इति नाम्ना प्रसिद्धः परमेश्वरः प्रसन्नो भूत्वा वरं ददौ, तेन तीर्थस्य शैवाधिष्ठानं सूचितम्। ततः कर्मफलानि निर्दिश्यन्ते—तीर्थे स्नात्वा परमेश्वरपूजनं कृत्वा अग्निष्टोमयज्ञफलस्य अष्टगुणं फलम् अवाप्यते। पुत्रार्थी घृतमधुभ्यां भृकुटेशं स्नापयेत् चेत् इष्टं पुत्रं लभते। दानमाहात्म्यं च कथ्यते—ब्राह्मणाय सुवर्णदानं, अथवा गोभूमिदानं, समुद्रगुहापर्वतवनोपवनैः सह सर्वपृथिवीदानतुल्यं पुण्यं जनयति। अन्ते दाता स्वर्गे दिव्यभोगान् अनुभूय, पुनः पृथिव्यां राजत्वं वा महाब्राह्मणसम्मानं वा प्राप्नोति—स्थलसम्बद्धा भक्तिः, दानधर्मश्च, लोक-दैविकफलप्रदः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयेन नृपाय तीर्थमाहात्म्योपदेशः कृतः। स ब्रह्मतीर्थं नर्मदातटे स्थितं सर्वतीर्थोत्तमं, अन्यतीर्थेभ्योऽपि श्रेष्ठं च निरूप्यते; तत्र ब्रह्मा देवोऽधिष्ठाता इति प्रसिद्धिः। दर्शनमात्रेणापि शुद्धिः स्यादिति प्रतिपाद्य, पापं वाङ्मनःकायजभेदेन क्रमशः परिशोध्यं इति कथ्यते। ये स्नात्वा श्रुतिस्मृत्युक्तविधीननुतिष्ठन्ति ते प्रायश्चित्तं कृत्वा स्वर्गवासं लभन्ते; ये तु कामलोभवशात् शास्त्रं परित्यजन्ति ते निन्द्याः, सम्यक्प्रायश्चित्तमार्गात् पतिता इति दर्श्यते। स्नानानन्तरं पितृदेवपूजनं कृतं अग्निष्टोमसमं पुण्यं जनयतीति, ब्रह्मणे दत्तं दानं अक्षयमिति चोच्यते; संक्षिप्तोऽपि गायत्रीजपः ऋग्यजुःसामफलसम्पन्न इति महिम्ना वर्ण्यते। अन्ते तीर्थे मरणं ब्रह्मलोकगमनं पुनरावृत्तिरहितं भवतीति, तत्र देहावशेषसम्बन्धोऽपि पुण्यकर इति च फलश्रुतिः। तदनुग्रहेण ब्रह्मविद्या-सम्पन्नः, विद्वान्, मान्यः, निरामयः, दीर्घायुष्मान् च भवतीति, महात्मानः आगताः ‘अमृतत्वम्’ इव परमं पदं प्राप्नुवन्तीति निष्कर्षः।
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
अस्मिन्नध्याये मुनिना मार्कण्डेयेन रेवायाः (नर्मदायाः) दक्षिणतीरे स्थितं देवतीर्थं नाम अनुपमं पुण्यतीर्थं निरूप्यते। तत्र देवाः समागच्छन्ति, परमेेश्वरश्च तस्मिन् स्थाने प्रसन्न इति दैवीपूर्ववृत्तान्तेन तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते। ततः यात्रिकस्य योग्यतां निर्दिशति—तीर्थस्नानं कामक्रोधवर्जितेन शुद्धान्तःकरणेन कर्तव्यम्। एवं यः स्नाति, तस्य पुण्यं गोसहस्रदानफलतुल्यं भवतीति स्पष्टा फलश्रुतिः कथ्यते; बाह्यकर्मणः अन्तःसंयमेन सह एकत्वं दर्शयन् अयं अध्यायः तीर्थयात्रां धर्मनिष्ठां साधनां मन्यते।
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
अध्यायः १३१ मārkaṇḍेय-मुनिना युधिष्ठिरं प्रति संवादरूपेण प्रवर्तते। नर्मदाया दक्षिणतीरे ‘अनुत्तमं’ नागतीर्थं निर्दिश्य, महाभुजङ्गाः किमर्थं तीव्रभयात् तपः समाचरन् इति प्रश्नः प्रस्थाप्यते। ततः मुनिः पुरातनमितिहासं कथयति—कश्यपस्य भार्ये विनता कद्रू च उच्चैःश्रवसं दिव्याश्वं दृष्ट्वा पणं कृत्वा प्रवृत्ते; कद्रू कपटोपायेन स्वसुतान् नागान् वञ्चनाय नियोजयति। केचित् मातृशापभयात् तदनुवर्तन्ते, अन्ये तु शरणान्तरं मृगयन्तः दीर्घकालं तपः कुर्वन्ति। तपसि प्रसन्नो महादेवः वरं ददौ—वासुकिः शिवसमीपे नित्यरक्षकत्वेन प्रतिष्ठापितः, नागाश्च विशेषतः नर्मदाजले निमज्जनेन अभयत्वं प्राप्नुवन्ति। अन्ते विधिः फलश्रुतिश्च—पञ्चम्यां तस्मिन् तीर्थे शिवपूजनात् अष्टनागकुलानि पूजकं न हिंसन्ति, मृतश्च यथाभिलषितकालं शिवगणत्वं (शिवानुचरत्वं) प्राप्नोति।
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति—नर्मदायाः उत्तरतीरे ‘वाराह’ इति तीर्थं गच्छेत्, यत् सर्वपापहरं प्रसिद्धम्। तत्र लोकहिताय जगद्धाता सृष्टिकर्ता वाराहः स्थितः, संसारसागरात् तारकः पथप्रदर्शकश्च इति प्रतिपाद्यते। तत्र स्नानं कृत्वा धारणीधर-वाराहस्य गन्धमाल्यादिभिः पूजनं, मङ्गलघोषैः स्तुतिः, उपवासव्रतपालनं—विशेषतः द्वादश्यां—ततः रात्रौ जागरणं कृत्वा पवित्रकथाश्रवणं/कथनं च विधीयते। पापाचाररतैः सह संसर्गभोजनवर्जनं निर्दिश्यते; वाक्-स्पर्श-श्वास-सहभोजनैः अशौचसङ्क्रमणं भवतीति। यथाशक्ति यथाविधि ब्राह्मणानां सत्कारोऽपि विहितः। फलश्रुतौ वाराहमुखदर्शनमात्रेणापि दुरितानां शीघ्रनाशः कथ्यते—गरुडदर्शनात् सर्पाणां पलायनवत्, सूर्येण तमोनाशवत्। मन्त्रेषु ‘नमो नारायणाय’ इति सर्वार्थसाधकं प्रोक्तम्; कृष्णाय एकवारं प्रणामः अपि महायज्ञफलतुल्यः, पुनर्जन्मात् परं नयतीति। नियमपरायणाः भक्ताः तत्र देहं त्यक्त्वा क्षराक्षरभेदातीतं विष्णोः परमं निर्मलं पदं प्राप्नुवन्तीति निष्कर्षः।
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
मार्कण्डेयः पापहरं परमं तीर्थचतुष्टयं निर्दिशति—कुबेर-वरुण-यम-वायुसम्बद्धानि स्थानानि, येषां केवलदर्शनमपि पापनाशनम् इति। युधिष्ठिरः पृच्छति—किमर्थं लोकपालाः नर्मदातटे तपः कृतवन्तः? स ऋषिः कथयति—अस्थिरे लोके स्थिराधारान्वेषणाय ते तपस्यां प्रवृत्ताः; सर्वभूतधारणं धर्म एव इति च प्रतिपादयति। ते घोरं तपः कृत्वा शिवात् वरान् प्राप्नुवन्ति—कुबेरो यक्षाधिपतिः धनाधिपश्च, यमो नियम-न्यायाधिकारसम्पन्नः, वरुणो जलराज्ये सार्वभौमः, वायुः सर्वव्यापी भवति। स्वस्वनाम्ना पृथक् देवालयान् स्थापयित्वा पूजां बलिं च कुर्वन्ति। अनन्तरं धर्मनियमः—विद्वद्भ्राह्मणान् आहूय दानैः, विशेषतः भूमिदानैः, सम्मानयेत्; तेषां हरणे महादोषः इति चेतयति। भूमिदानभङ्गकर्तॄणां दण्डविधानं कथ्यते, दानरक्षणं तु दानात् अपि श्रेष्ठम् इति प्रशंस्यते। कुबेरशे पूजया अश्वमेधसदृशं पुण्यं, यमेश्वरे जन्मजन्मार्जितपापविमोचनं, वरुणेशे वाजपेयसदृशं फलम्, वातेश्वरे पुरुषार्थपरिपूर्तिः इति तीर्थफलानि निर्दिश्यन्ते। श्रवण-पठनयोः पापनाशः, मङ्गलवृद्धिश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन संक्षेपेण तीर्थमाहात्म्यं कथ्यते। रेवा-नर्मदायाः दक्षिणतटे स्थितं ‘रामेश्वर’नाम परमं तीर्थं निरुपमं पावनं च इति निर्दिश्यते; तत् पापहरं पुण्यप्रदं सर्वदुःखघ्नं च इति प्रशंस्यते। यः कश्चित् तस्मिन् तीर्थे स्नात्वा महेश्वरं महादेवं महात्मानं च पूजयति, स सर्वकिल्बिषेभ्यः प्रमुच्यते इति फलश्रुतिः। एवं देशविशेषः, स्नानपूर्वकपूजाविधिः, तथा मलक्षय-फलम्—एतेषां संयोगेन यात्राधर्मस्य संक्षिप्तो नियमः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कण्डेयः सिद्धेश्वरनाम तीर्थं वर्णयति—सर्वलोकेषु पूजितं परमसिद्धिप्रदं च। अस्योपदेशसारः संक्षेपेण—तीर्थे स्नानं कृत्वा उमामहेश्वरयोः पूजनं विधिवत् कार्यम्। एवं कृतं चेत् वाजपेययज्ञफलसमं पुण्यं लभ्यते इति फलसमता प्रतिपाद्यते। ततः फलश्रुतौ—मृत्योरनन्तरं संचितपुण्येन स्वर्गारोहणं, अप्सरोभिः सह मङ्गलघोषैः सत्कारश्च; दीर्घकालं स्वर्गे भुक्त्वा पुनः समृद्धे महाकुले जन्म, धनधान्यसम्पन्नता, वेदवेदाङ्गविद्या, लोकसम्मानः, रोगशोकवर्जितता, शतशरदायुः च इति शैवभक्त्या कर्मफलपरम्परा निरूप्यते।
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
मārkaṇḍeyaḥ अहल्येश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। गौतमो नाम ब्राह्मणतपस्वी धर्मनिष्ठः, अहल्या च रूपयौवनसम्पन्ना प्रसिद्धा। शक्रः कामवशात् गौतमवेषं धृत्वा आश्रमसमीपे अहल्यामुपसर्पति। गौतम आगत्य अपराधं ज्ञात्वा इन्द्रं शशाप; तस्य शरीरे बहुभगप्रादुर्भावचिह्नं जातम्, स च राज्यं त्यक्त्वा तपश्चर्यां चकार। अहल्यापि शापेन शिलाभूता, सहस्रवर्षपर्यन्तं स्थित्वा, विश्वामित्रसहितेन तीर्थयात्रायां आगतेन रामेण दर्शनमात्रेण शुद्धा विमुक्ता चाभवत्। ततः सा नर्मदातीरे तीर्थे स्नानं कृत्वा चान्द्रायणादिकृच्छ्रैः तपः समाचरत्। महादेवः प्रसन्नः वरं ददौ; अहल्या ‘अहल्येश्वर’नाम्ना शिवं प्रतिष्ठापयामास। अन्ते फलश्रुतिः—यः तत्र तीर्थे स्नात्वा परमेेश्वरं पूजयति, स स्वर्गं प्राप्नोति, पुनर्मनुष्यत्वे धनविद्याआरोग्यदीर्घायुः कुलसन्ततिं च लभते।
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं प्रति तीर्थोपदेशं करोति। स नर्मदाया उत्तरतीरे स्थितं पापहरं परमं शैवं तीर्थं कर्कटेश्वरं दर्शयति। विधिपूर्वकस्नानं कृत्वा शिवपूजनं यः करोति, स मृत्योः परं रुद्रलोकं प्रति अनिवर्तनीं गतिं प्राप्नोति। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं संक्षेपेण वक्तुं न शक्यमिति कथयन् स मुख्यं सिद्धान्तं प्रकाशयति—तत्र कृतं शुभाशुभं कर्म “अक्षयं” भवति, पवित्रदेशे कर्मफलस्य दृढता विशेषेण वर्धते। वलखिल्यऋषयः, मरीचिसम्बद्धा तपस्विनश्च स्वेच्छया तत्र रमन्ते; देवी नारायणी च तत्र घोरं तपः निरन्तरं चरति। अन्ते पितृतर्पणविधानं निर्दिश्यते—यः स्नात्वा तर्पणं करोति, स द्वादशवर्षपर्यन्तं पितॄन् तृप्यति। एवं स्वात्मकल्याणं, धर्माचरणं, कुलकर्तव्यं च एकस्मिन् तीर्थकर्मणि समन्वितं भवति।
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
मार्कण्डेयः उपदिशति—यात्री अनुत्तमं शक्रतीर्थं गच्छेत्। तस्य माहात्म्यं पुरावृत्तेन प्रकाश्यते—गौतमशापेन शक्रस्य (इन्द्रस्य) राजश्रीर्नष्टा, तेन देवाः सिद्धतपस्विनश्च व्याकुलाः सन्तः गौतमं मृदुवचोभिः प्रार्थयन्ति। इन्द्रविहीनं जगद् देवमानुषधर्मव्यवस्थायै न शोभते; स्वदोषात् लज्जया निवृत्तं दुःखितं देवं प्रति करुणा क्रियतामिति ते याचन्ते। वेदविदां श्रेष्ठो गौतमः प्रसन्नः वरं ददाति—यत् ‘सहस्रचिह्न’ इति आसीत् तत् मुनिप्रसादात् ‘सहस्राक्ष’ इति परिवर्त्यते, इन्द्रस्य मानः पुनरुद्ध्रियते। ततः शक्रो नर्मदां गत्वा निर्मले जले स्नात्वा त्रिपुरान्तकं शिवं स्थापयित्वा पूजयति, अप्सरोभिः सत्कृतः स्वधाम प्रत्यावर्तते। अन्ते फलश्रुतिः—योऽत्र तीर्थे स्नात्वा परमेश्वरं पूजयति, स परदारगमनजन्यपापात् प्रमुच्यते; शैवधर्मेण एतत् तीर्थं शुद्ध्युपायत्वेन प्रशस्यते।
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
अध्यायः १३९ मārkaṇḍeyena कथ्यते। स सोमतीर्थं प्रति यात्रारूपेणोपदेशं ददाति—एतत् तीर्थं अनुपमं पुण्यस्थानं, यत्र सोमः तपः कृत्वा दिव्यं नक्षत्रमार्गं प्राप्तवान्। तत्र स्नानं कृत्वा यथाविधि आचमनं जपं च समाप्य रवौ (सूर्ये) ध्यानं कर्तव्यमिति क्रमः प्रदर्श्यते। अत्र कृतस्य साधनस्य फलं ऋग्यजुःसामत्रयपाठस्य तथा गायत्रीजपस्य फलैः तुल्यं इति महिमा वर्ण्यते। बह्वृचाध्वर्युच्छान्दोगादिवेदविदां, अध्ययनसमाप्तानां ब्राह्मणानां च भोजनं, अग्र्यब्राह्मणेभ्यः पादुका-छत्र-वस्त्र-कम्बल-अश्वादिदानं च ‘कोटि’प्रमाणपुण्येन प्रशंस्यते। यत्र मुनिः इन्द्रियाणि निगृह्णाति तत् स्थानं कुरुक्षेत्र-नैमिष-पुष्करसमं इति वैराग्यधर्मः प्रतिपाद्यते; ग्रहणे, सङ्क्रान्तौ, व्यतीपाते च योगिनां विशेषपूजनं विधीयते। अन्ते फलश्रुतिः—योऽस्मिन् तीर्थे संन्यासं गृह्णाति स विमानमारुह्य स्वर्गं याति, सोमस्य परिचरः सन् तेन सह दिव्यसौख्यं भुङ्क्ते।
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
अस्मिन्नध्याये रेवाखण्डे मार्गनिर्देशरूपेण उपदेशः क्रियते। मार्कण्डेयः राजानं नन्दाह्रदं गन्तुं प्रेरयति—अतुलं पुण्यसरः, यत्र सिद्धाः सन्निधिं कुर्वन्ति, तथा देवी नन्दा वरप्रदा इति कीर्त्यते। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुरावृत्तेन प्रतिष्ठाप्यते—देवैर्भीतः महिषासुरो देवीशूलिनीस्वरूपया त्रिशूलेन विद्धः निहतः। ततः विशाललोचना देवी तत्र स्नातवतीति कारणेन सरः “नन्दाह्रद” इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अनन्तरं विधिः—नन्दां मनसि निधाय तत्र स्नानं कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दानं दद्यात्; तेन अश्वमेधसमं पुण्यं लभ्यते। भैरव-केदार-रुद्रमहालयादिभिः सह दुर्लभेषु महातीर्थेषु अस्य गणना, कामासक्त्या बहवोऽस्य महिमानं न जानन्तीति च। फलश्रुतौ च—समुद्रपर्यन्तायां पृथिव्यां सर्वत्र स्नानदानयोः यत्फलं, तत्सर्वं नन्दाह्रदे स्नानेनैव समवाप्यते इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
मार्कण्डेयः तापेश्वरतीर्थस्य उत्पत्तिकथां कथयति। कश्चिद् व्याधः हरिणीं भयात् जलं प्रविश्य ततः स्वर्गं प्रति उत्थितां दृष्ट्वा विस्मितः संन्यासभावं प्राप्य धनुः निक्षिप्य दीर्घं तपः चकार—देववर्षसहस्रपर्यन्तम्। तेन तपसा प्रसन्नो महेश्वरः प्रादुरभवत् वरं च ददौ; व्याधः शिवसमीपवासं याचते, तदनुज्ञाय देवोऽन्तर्हितः। ततः स व्याधः महेश्वरं स्थापयित्वा विधिवत् पूजां कृत्वा स्वर्गं जगाम। तस्मात्कालात् त्रिलोके प्रसिद्धं तीर्थं “तापेश्वर” इति ख्यातिं जगाम, व्याधस्य अनुत्तापेन तपसा च सम्बद्धम्। अत्र स्नात्वा शङ्करं पूजयन् शिवलोकं प्राप्नोति; नर्मदाजलेषु तापेश्वरे स्नानात् तापत्रयात् विमुच्यते। विशेषतः अष्टमी-चतुर्दशी-तृतीया-दिने स्नानव्रतं सर्वपापशमनाय प्रशस्यते।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति रुक्मिणीतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत्र स्नानमात्रेण सौन्दर्यं सौभाग्यं च लभ्यते; विशेषतः अष्टमी-चतुर्दशी-तृतीया-तिथिषु स्नानपूजादीनां महत्फलं निर्दिश्यते। अनन्तरं तीर्थस्य प्रामाण्याय इतिहासः—कुण्डिनाधिपस्य भीष्मकस्य दुहिता रुक्मिणी, अशरीरवाण्या चतुर्भुजदेवाय दातव्या इति भविष्यद्वाणी। राजकीयव्यवहारात् सा शिशुपालाय प्रतिज्ञाता; तदा कृष्णः सङ्कर्षणश्च आगत्य, हरिः छन्नरूपेण रुक्मिणीं समागत्य, कृष्णेन सा हृता। अनुवर्तनयुद्धे बलदेवस्य पराक्रमवर्णनं, रुक्मिणा सह सङ्ग्रामः; रुक्मिण्याः प्रार्थनया सुदर्शनस्य निग्रहः, ततः स्वदिव्यरूपप्रकाशः सन्धिश्च भवति। पश्चात् कृष्णः सप्तर्षिसदृशान् मानसमुनीन् पूजयित्वा ग्रामदानं करोति; दानभूमेः अपहरणं मा कर्तव्यमिति तीव्रनिषेधः, तस्य कर्मफलदोषाश्च प्रतिपाद्यन्ते। अन्ते स्नानं बलदेव-केशवपूजा, प्रदक्षिणा, कपिलादानं, सुवर्णरजतपादत्राणवस्त्रादिदानं च निर्दिश्य, अन्यतीर्थसमफलतुलना तथा तीर्थक्षेत्रे अग्निजलोपवासमरणादीनां परलोकगतिफलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयेन राज्ञे तीर्थमाहात्म्यं कथ्यते। योजनेश्वरं नाम परमं पुण्यतीर्थं निर्दिश्यते, यत्र नरनारायणौ ऋषी तपः कृत्वा देवदानवयुद्धे देवतानां जयम् अजनयताम्। युगानुक्रमेण तस्यैव देवतत्त्वस्य प्रभावः संक्षेपेण निरूप्यते—त्रेतायां रामलक्ष्मणयोः रूपेण, तत्र तीर्थस्नानानन्तरं रावणवधेन धर्मस्य प्रतिष्ठा जाता। कलौ तु वासुदेवकुले जातौ बलकेशवौ (बलरामकृष्णौ) दुष्कराणि कर्माणि कृत्वा कंसचाणूरमुष्टिकशिशुपालजरासन्धादीन् निहन्ति, तथा धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे युद्धेऽपि दिव्यशक्त्या प्रमुखवीराणां पतनं निर्णायकं भवतीति सूच्यते। ततः विधयः प्रदर्श्यन्ते—तीर्थे स्नानं, बलकेशवयोः पूजनं, उपवासः, प्रजागरः, भक्तिगीतकीर्तनं, ब्राह्मणानां सत्कारश्च। फलश्रुतौ पापनाशः, महापातकक्षयः, तत्र कृतदानपूजादीनामक्षयत्वं, तथा धर्मिष्ठानां श्रवणपठनपारायणैः पापविमोचनं मोक्षप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयः राजानं प्रति संक्षिप्तं यात्राविधानरूपं उपदेशं करोति। श्रोतारं स उत्कृष्टं द्वादशीतीर्थं गन्तुं प्रेरयति, तथा सामान्यकर्मणां फलक्षयधर्मं चक्रतीर्थस्य विशेषमहिम्ना सह विरोधयति। सामान्यतः दान-जप-होम-बलीनां फलानि कालेन क्षीयन्ते वा परिक्षीयन्ते इति निगद्यते; किन्तु चक्रतीर्थे कृतानि कर्माणि अक्षयाणि, न कदापि हीयन्ते इति प्रतिपाद्यते। अन्ते अस्य तीर्थस्य परमं माहात्म्यं भूत-भविष्ययोः सहितं विशेषतः सम्यक् सम्पूर्णं च व्याख्यातम् इति निगमनवाक्येन स्तुत्येकस्य विभागस्य समाप्तिः क्रियते।
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyena देशपालकं प्रति संक्षिप्ता तत्त्वोपदेशरूपा वाणी प्रदीयते। स अनुत्तरं शिवातीर्थं प्रति साधकं नयति, यत्र देवदर्शनमात्रेणैव सर्वकिल्बिषनाशः कथ्यते। ततः क्रोधजयेन इन्द्रियनिग्रहेण च तीर्थस्नानं कृत्वा महादेवस्य पूजनं विधीयते; एतत् अग्निष्टोमयज्ञसमं पुण्यं ददाति इति श्रूयते। पुनश्च भक्त्या सहोपवासेन शिवपूजां कृत्वा साधकस्य मार्गोऽप्रतिहतो भवति, अन्ते च रुद्रलोकप्राप्तिः फलरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः अस्माहकनाम्नः परमस्य पितृतीर्थस्य माहात्म्यं पप्रच्छ। मार्कण्डेयः पूर्वं ऋषि–देवसभायां कृतं प्रश्नोत्तरं प्रमाणीकृत्य तस्य तीर्थस्य श्रेष्ठतां वर्णयति। अस्माहके एकेनैव पिण्डेनोदकदानैश्च पितरः प्रेतदुःखात् प्रमुच्यन्ते, दीर्घकालं तृप्तिं यान्ति, स्थिरं पुण्यं च लभ्यते इति प्रतिपाद्यते। श्रुति–स्मृत्यनुसारिणी मर्यादा, कर्मफलनियमः, देहिनः वायुवद्गमनं चोक्त्वा स्नान–दान–जप–होम–स्वाध्याय–देवार्चन–अतिथिपूजन–पिण्डोदकप्रदानादीनि नित्यकर्माणि विशेषतः प्रशंस्यन्ते। अमावास्या, व्यतीपातः, मन्वादि–युगादि, अयन–विषुव, सूर्यसंक्रमणादिषु कालेषु तत्र श्राद्धादिकं महाफलप्रदं भवतीति विधिः। देवकृतां ब्रह्मशिलां गजकुम्भनिभां वर्णयति, कलियुगे वैशाख्यामावास्यायां विशेषप्रकाशं च कथयति। स्नानानन्तरं नारायण–केशवस्तुतिमन्त्रैः स्तवनं, ब्राह्मणभोजनं, दर्भ–दक्षिणायुक्तं श्राद्धं, क्षीर–मधु–दधि–शीतोदकाद्यैः विकल्पदानं च पितॄणां प्रत्यक्षपोषणरूपेण निरूप्यते। देवाः पितरः सरितः समुद्राश्च बहवो ऋषयः साक्षिणो निर्दिश्यन्ते। फलश्रुतौ महापातकशुद्धिः, महायज्ञानां तुल्यफलप्राप्तिः, नरकस्थितपितृणामुद्धारः, ऐहिकसमृद्धिश्च प्रतिज्ञायते; ब्रह्मा–विष्णु–महेश्वराणां कार्यैक्यं समन्वयेन दर्श्यते।
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः महীপाले नृपसत्तमे चोपदिशति—रेवाया (नर्मदाया) दक्षिणतटे स्थितं सिद्धेश्वरं तीर्थं परमं पुण्यतमं च; तत्र गत्वा स्नानं कृत्वा वृषभध्वजं शिवं भक्त्या समर्चयेत्। तत्र स्नानानन्तरं शिवपूजनं सर्वपापप्रशमनं भवति, अश्वमेधयाजिनां तुल्यं पुण्यं च प्रददाति इति कथ्यते। यत्नेन स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा पितॄणां तृप्तिः पूर्णतया सिध्यति इति तीर्थफलश्रुतिः। यः कश्चित् प्राणी अस्मिन् तीर्थे तदनुबन्धेन वा म्रियते, स गर्भवासस्य स्वभावदुःखरूपस्य पुनरावृत्तेः विमुच्यते इति प्रतिज्ञा। अन्ते तीर्थोदकस्नानं पुनर्भवविनिवृत्तिहेतुः इति शैवभक्तिसहितं मोक्षोपायत्वेन निरूप्यते।
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
मार्कण्डेयः राजानं नर्मदाया उत्तरतीरे स्थितं अङ्गारकसम्बद्धं शिवतीर्थं गन्तुं उपदिशति, यत् पापक्शयकरं प्रसिद्धम्। तत्र चतुर्थी–अङ्गारकदिने नियतकालव्रतं विधीयते—सङ्कल्पः, सायंकाले स्नानम्, तथा निरन्तरा सन्ध्योपासना च। अनन्तरं स्थण्डिले स्थापना, रक्तचन्दनलेपनम्, पद्म/मण्डलविधिना पूजनम्, कुजस्य/अङ्गारकस्य “भूमिपुत्रः, स्वेदजः” इत्यादिनामभिः स्तवनं च निर्दिश्यते। ताम्रपात्रे रक्तचन्दनजलैः, रक्तपुष्पैः, तिलैः, तण्डुलैश्च अर्घ्यदानं कर्तव्यम्। आहारनियमः—अम्ललवणवर्जनं, मृदुहितरसानां सेवनं च। विधिः विस्तरं गच्छति—यथाशक्ति सुवर्णप्रतिमा, दिग्विन्यासेन बहवः करकाः, शङ्खतूर्यनिनादः, तथा वेदाध्ययनव्रतशीलदयालुभिः गुणैः युक्तं ब्राह्मणं पूजयेत्। दाने रक्तगवां रक्तवृषभस्य च प्रदानं, प्रदक्षिणा, कुटुम्बसहितभागः, क्षमापन-समापनकर्म, विसर्जनं च। फलश्रुतिः—बहुजन्मसु सौन्दर्य-श्रीसम्पत्तिः, मरणानन्तरं “अङ्गारकपुर”प्राप्तिः, दिव्यभोगाः, अन्ते धर्म्यं राज्यं, आरोग्यं दीर्घायुष्यम् च।
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
मार्कण्डेयः लिङ्गेश्वरनाम तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। तत्र देवदेवस्य दर्शनमात्रेण पापक्षयः स्यात् इति प्रसिद्धम्। विष्णोः रक्षणशक्तिः, वराहावतारस्य स्मरणं च कृत्वा, तीर्थे स्नानं, देवतापूजनं, ब्राह्मणानां सत्कारः—दानैः, नमस्कारैः, भोजनेन च—इति तीर्थयात्राविधिं निर्दिशति। अनन्तरं द्वादश्यां व्रत-नियमयुक्तः सुगन्ध-पुष्पमालाभिः भगवन्तं पूजयेत्, पितृदेवताभ्यः तर्पणं कुर्यात्, द्वादश दिव्यनामानि कीर्तयेत् इति विधानम्। चान्द्रमासानुसारं केशवादिदामोदरान्तं विष्णोर्नामानि नियोज्य, नामकीर्तनं वाङ्मनःकायिकदोषनाशकं पावनं कर्म इति प्रतिपाद्यते। भक्तानां सौभाग्यं, अभक्तजीवनस्य आध्यात्मिकहानिः च निगद्यते। ग्रहणेऽष्टकासु च तिलमिश्रितोदकेन पितृतर्पणस्य निर्देशः, अन्ते वराहरूपिणो हरेः शान्त्यर्थं मङ्गलदर्शनरूपा स्तुतिः च समापयति।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
मārkaṇḍeyaḥ rājānaṃ narmadāyāḥ dakṣiṇa-tīre kusumeśvara-nāma paramapuṇya-kṣetraṃ darśayati, yat upapātaka-nāśakaṃ kāmena pratiṣṭhitaṃ ca triloke prasiddham। tataḥ yudhiṣṭhiraḥ pṛcchati—kathaṃ anangaḥ kāmaḥ punar aṅgitvaṃ prāpa? kṛtayuge mahādevaḥ gaṅgāsāgare ghoraṃ tapaḥ cakāra, yena lokāḥ pīḍitāḥ; devā indraṃ gatvā apsarasaḥ, vasantaṃ, kokilaṃ, dakṣiṇa-vātaṃ ca kāmaṃ ca śivasya tapo-bhaṅgārthaṃ preṣayanti। vasanta-ramaṇīya-vidhānenāpi śivasya trividha-bhāvaḥ varṇyate; ante tṛtīya-netra-jvālāyāṃ kāmaḥ bhasmībhūtaḥ, lokāś ca niṣkāma-bhāvam āpannāḥ। devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yānti; brahmā vedastotrair īśvaraṃ stauti। śivaḥ prasannaḥ san kāmasya deha-pratyāhārasya duṣkaratāṃ cintayati, tathāpi anangaḥ prāṇa-pradaḥ punar udayati। atha kāmaḥ narmadā-tīre tapaḥ kṛtvā kuṇḍaleśvaraṃ rakṣārthaṃ smarati; labhate varaṃ—tasmin tīrthe śivasya nitya-sannidhiḥ। sa kusumeśvara-nāma liṅgaṃ pratiṣṭhāpayati। atra snāna-upavāsa-vidhiḥ, viśeṣataḥ caitra-caturdaśyāṃ madana-dine, prātaḥ sūrya-pūjā, tila-miśra-jala-tarpaṇaṃ, piṇḍa-dānaṃ ca vihitam। phalaśrutau—atra piṇḍa-dānaṃ dvādaśa-varṣa-sattra-samānaṃ, pitṝṇāṃ dīrgha-tṛpti-pradaṃ, alpa-jantūnām api atra maraṇe mokṣa-pradaṃ ca। kusumeśvare bhakti-vairāgya-dama-yuktasya śiva-loke bhogaḥ, ante ca satkṛtaḥ svasthaḥ vākpaṭuḥ rājā bhavitum punar āgamanam iti।
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण मार्कण्डेयः नर्मदाया उत्तरतीरे ‘जयवाराह’ इति नाम्ना विख्यातं परमप्रशस्तं तीर्थं निर्दिशति। तत्र स्नानं मधुसूदनस्य दर्शनं च पापनाशकं, विशेषतः भगवतः दशजन्मस्मरण-पाठयोः महती शुद्धिकरशक्तिरिति प्रतिपाद्यते। युधिष्ठिरः पुनः पृच्छति—मत्स्यादि-कल्क्यन्तेषु दशावतारेषु भगवता किम् कृतम् इति। मार्कण्डेयः संक्षेपेण कथयति—मत्स्यः निमग्नान् वेदान् उद्धरति; कूर्मः मन्थनकार्ये आधारो भूत्वा पृथिवीं स्थिरीकरोति; वराहः पातालात् भूमिमुद्धरति; नरसिंहः हिरण्यकशिपुं निहन्ति; वामनः बलिं त्रिभिः पदैः निगृह्य सार्वभौम्यं दर्शयति; परशुरामः दुष्टक्षत्रियान् दण्डयित्वा भूमिं कश्यपाय ददाति; रामः रावणं हत्वा धर्मराज्यं स्थापयति; कृष्णः अत्याचारीन् नृपान् निवारयन् युधिष्ठिरस्य जयमपि सूचयति; बुद्धः कलियुगे मोहं जनयति; कल्किः दशमो जन्म भवितेति। अन्ते दशजन्मस्मरणं पापनाशहेतुरिति पुनः प्रतिज्ञाय, तीर्थमाहात्म्यं अवतारतत्त्वं च समाजधर्मक्षयस्य चेतनया सह संयोज्यते।
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
अस्मिन् संक्षिप्ते धर्मोपदेशे मार्कण्डेयः यात्रिकं भार्गलेश्वरं परमं शिवालयं प्रति गन्तुं निर्देशयति। स शङ्करं “जगतः प्राणः” इति निर्दिश्य, तस्य स्मरणमात्रेणापि पापनाशो भवतीति प्रतिपादयति (स्मृतमात्राघनाशन)। ततः तीर्थस्य द्वौ फलौ निर्दिश्येते—(१) यः तत्र स्नात्वा परमेश्वरं पूजयति, स अश्वमेधयज्ञफलम् आप्नोति; (२) यः तस्मिन् तीर्थे प्राणत्यागं करोति, स अनिवर्तिकां गतिं प्राप्य निःसन्देहं रुद्रलोकं गच्छति। एवं भक्तिः, देशः, स्मरणं च शैवमोक्षमार्गे महती शक्तिरिति पुराणार्थः प्रकाश्यते।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
अध्याय आरभ्यते—मार्कण्डेयः ‘अनुत्तरं’ रवितीर्थं वर्णयति, यस्य दर्शनमात्रेणापि पापक्षयः कथ्यते। रवितीर्थे स्नानं भास्करदर्शनं च विशिष्टफलप्रदं; रवये समर्प्य योग्यब्राह्मणे विधिवद्दत्तं दानं अपरिमितफलम्, विशेषतः अयन-विषुव-सङ्क्रान्तिषु, सूर्य-चन्द्रग्रहणे, व्यतीपाते च। अत्र सिद्धान्तः—सूर्यः ‘प्रतिदाता’ इव, दत्तं दानं कालान्तरं बहुजन्मपर्यन्तं प्रतिफलयति; कालेन भेदात् पुण्यस्य तारतम्यं प्रतिपाद्यते। युधिष्ठिरः पृच्छति—किमर्थं रवितीर्थं परमपुण्यं? मार्कण्डेयः कृतयुगे जाबालिनाम्नः विदुषो ब्राह्मणस्य आख्यानं कथयति—स पत्न्याः ऋतुकाले व्रतानुरोधात् सहवासं पुनःपुनः नाङ्गीकरोति; सा दुःखिता उपवासेन मृता, तदनन्तरं जाबालिः पापेन कुष्ठादिरोग-देहक्षयैः पीड्यते। स नर्मदाया उत्तरे तटे भास्करतिथं, आदित्येश्वरसम्बद्धं सर्वरोगनाशनं श्रुत्वा गन्तुमशक्तः, आदित्येश्वरं स्वस्थानं नेतुं घोरतपः करोति; शतवर्षानन्तरं सूर्यः वरं दत्त्वा तत्रैव प्रादुर्भवति, तत् स्थानं पाप-शोकहरं तीर्थं घोषितम्। विधिः निर्दिश्यते—संवत्सरपर्यन्तं रविवासरे स्नात्वा सप्तप्रदक्षिणाः कृत्वा, अर्घ्यादिदानं दत्त्वा, भास्करं दृष्ट्वा; तेन शीघ्रं त्वग्दोष-रोगोपशमः तथा ऐहिकसमृद्धिः सिध्यति। सङ्क्रान्तौ तत्र कृतं श्राद्धं पितॄन् तर्पयति, यतः भास्करः पितृदेवताभिः सम्बद्ध इति। अन्ते आदित्येश्वरस्य शुद्धिकर-चिकित्सक-माहात्म्यं पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन नर्मदायाः दक्षिणतीरे प्रसिद्धं तीर्थं कलकलेश्वरनाम निर्दिश्यते, यत् स्वयं देवेन निर्मितमिति कीर्त्यते। अन्धकवधोत्तरं महादेवः देवादिभिः गन्धर्वकिन्नरमहोरगैश्च शङ्खतूर्यमृदङ्गपणववीणावेणुनिनादैः तथा सामयजुश्छन्दोऽृग्भिः स्तुतिभिः पूजित इति शैवकथाप्रसङ्गः वर्ण्यते। प्रमथानां सूतवन्दिनां च कलकलशब्दसम्भवेन तत्र लिङ्गप्रतिष्ठा जाता, तस्मात् कलकलेश्वर इति नाम्ना प्रसिद्धिरिति नामव्युत्पत्तिः कथ्यते। तत्र स्नानं कृत्वा कलकलेश्वरदर्शनात् वाजपेययज्ञात् अधिकं पुण्यं भवतीति विधिः। फलश्रुतौ पापशुद्धिः, दिव्यविमानेन स्वर्गारोहणं, अप्सरोभिः स्तुतिः, दिव्यभोगानुभवः, अन्ते च शुद्धकुले दीर्घायुः आरोग्यवान् विद्वान् ब्राह्मणो भूत्वा पुनर्जन्मेति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नर्मदायाः उत्तरतीरे स्थितं शुक्लतीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं निरूपयति। तीर्थानां क्रमः प्रतिपाद्यते—अन्यानि पवित्रस्थानानि शुक्लतीर्थस्य प्रभावस्य लेशमपि न समं, इति निश्चयः। नर्मदाया अपि सर्वपापप्रशमनी सर्वलोकपावनी च स्तुतिः क्रियते। ततः उत्पत्तिकथा—शुक्लतीर्थे विष्णुना दीर्घं तपः कृतम्; तत्र शिवः प्रादुर्भूय क्षेत्रं प्रतिष्ठापयामास, यत् भोगमोक्षप्रदं लोककल्याणकरं च। अनन्तरं चाणक्यराजकथायां शापग्रस्तौ काकरूपधारिणौ यमलोकं नीतौ; यमः वदति—शुक्लतीर्थे ये म्रियन्ते ते मम अधिकारातीताः, विनिर्णयमन्तरेणैव परां गतिं यान्ति। काकौ यमपुरदर्शनं, नरकभेदानां पापकर्मानुसारफलप्रदर्शनं, दानिनां दानफलभोगं च वर्णयतः। अन्ते चाणक्यः रागादीन् परित्यज्य धनं दत्त्वा तीर्थस्नानेन वैष्णवीं गतिं प्राप्नोति; एवं धर्माचारः मोक्षोपायश्च दृढीकृतः।
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
मार्कण्डेयः रेवातटे नर्मदायां स्थितं शुक्लतीर्थं सर्वतीर्थोत्तमं वर्णयति। दिग्विनतभूमौ मुनिसेवितेऽस्मिन् तीर्थे स्नानमात्रेण पापक्षयः स्यात्; यथा रजकः वस्त्रं शुद्धयति तथा दोषाः शम्यन्तीति प्रतिपाद्यते। वैशाखे विशेषतः (कार्त्तिकेऽपि) कृष्णपक्षचतुर्दश्यां कैलासात् शिवः उमया सह आगच्छति, स्नानानन्तरं दर्शनयोग्यः कथ्यते। तत्र ब्रह्मा-विष्णु-इन्द्रादयः, गन्धर्वाप्सरसः, यक्ष-सिद्ध-विद्याधर-नागाश्च दिव्यपरिवारैः सह समागत्य तीर्थस्य पावनप्रभावं वर्धयन्ति। पितृतर्पणं रेवाजलेन दानं च दीर्घकालं पितॄणां तृप्तिं जनयतीति, तथा घृतसिक्तकम्बलदानं, यथाशक्ति सुवर्णदानं, पादुका-छत्र-शय्या-आसन-भोजन-जल-धान्यादिदानानि च निर्दिश्यन्ते; एतेन शिवलोके रुद्रलोके च गतिः, अन्यस्मिन् तपोव्रतप्रसङ्गे वरुणपुरप्राप्तिश्च कथ्यते। मासोपवासः, प्रदक्षिणा (भू-प्रदक्षिणासमा), वृषमोक्षः, यथाशक्ति अलङ्कृतकन्यादानं, तथा रुद्राय समर्पितस्य ‘सुन्दरयुगलस्य’ पूजनं जन्मजन्मान्तरवियोगनिवारणायोक्तम्। अन्ते फलश्रुतिः—भक्त्या श्रवणेन पुत्र-धन-मोक्षादि इष्टसिद्धिः, इति परम्पराप्राप्तं माहात्म्यं समाप्यते।
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
अस्मिन्नध्याये शुक्लतीर्थसमीपे राजानं प्रति मार्कण्डेयस्योपदेशः प्रवर्तते। स रेवातटे नर्मदायां प्रसिद्धं वासुदेवतीर्थं वर्णयति। “हूङ्कार” इत्युच्चारणमात्रेण नदी क्रोशमात्रं चलिता इति पौराणिकी कथा कथ्यते; तस्मात् तत्स्थानं विद्वद्भिः “हूङ्कार” इति, स्नानस्थानं च “हूङ्कारतीर्थम्” इति ख्यातम्। हूङ्कारतीर्थे स्नात्वा अक्षयम् अच्युतं दृष्ट्वा बहुजन्मसंचितं पापं विनश्यतीति वैष्णवभक्त्या तीर्थयात्राविधिः प्रतिपाद्यते। संसारमग्नानां न नारायणात् परो रक्षकः; हरौ नियोजिता जिह्वा मनश्च हस्ताश्च प्रशस्यन्ते, हृदि हरिं निधाय ये वसन्ति तेषां सर्वमङ्गलमिति चोच्यते। अन्यदेवताराधनया यत्फलं प्रार्थ्यते तत् हरये अष्टाङ्गनमस्कारमात्रेणापि लभ्यते इति निगद्यते। देवालयरजःस्पर्शः, मार्जन-प्रोक्षण-लेपनादिकं वा पापक्षयकरं; असत्यश्रद्धया कृतोऽपि नमस्कारः शीघ्रं दोषान् विलापयित्वा विष्णुलोकप्राप्तिं ददातीत्यपि फलश्रुतिरुच्यते। अन्ते हूङ्कारतीर्थे कृतानि कर्माणि शुभान्यशुभानि वा स्थिरफलानि भवन्तीति तस्य तीर्थस्य तीव्रमोरल-याज्ञिकप्रभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
अध्यायः १५८ मārkaṇḍेयेन प्रोक्तं साङ्गमेश्वर-तीर्थस्य माहात्म्यं निरूपयति। नर्मदायाः दक्षिणतीरे स्थितं तत् तीर्थं पापभयहरं, श्रेष्ठतमं च कथ्यते। विन्ध्यपर्वतात् निर्गता पुण्या नदीधारा यत्र नर्मदायां प्रविशति, तत्र सङ्गमः; तस्य प्रमाणरूपेण कृष्णशिलाः स्फटिकप्रभायुक्ताः इत्यादयः चिह्नाः अद्यापि दृश्यन्ते इति स्थलप्रामाण्यं स्थाप्यते। ततः क्रियाभेदेन फलश्रुतिः कथ्यते—सङ्गमे स्नानं कृत्वा साङ्गमेश्वरस्य पूजनं अश्वमेधयज्ञफलप्रदं; घण्टापटाकाच्छत्रादि-दानं दिव्ययानप्राप्तिं रुद्रसामीप्यं च ददाति। दधि-नारिकेलादिभिः लिङ्गपूरणं तथा दधि-मधु-घृतादिभिः विहिताभिषेकः शिवलोके दीर्घवासं, स्वर्ग्यफलानि, ‘सप्तजन्म’पर्यन्तं पुण्यपरम्परां च जनयति। नीतिशिक्षापि सहिता—महादेवः परमः महापात्रः, ब्रह्मचर्येण सह पूजनं प्रशस्यते, शिवयोगिनां सत्कारः परमं पुण्यं; एकस्यापि योगिनः भोजनदानं वेदविदां बहूनां ब्राह्मणानां भोजनेनापि अधिकं फलदं इति। अन्ते स्पष्टं मोक्षवचनं—साङ्गमेश्वरे देहत्यागः कृतः चेत् शिवलोकात् पुनरावृत्तिर्न भवति, पुनर्जन्म न लभ्यते।
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
अध्याय आरभ्यते यत्र मार्कण्डेयः राजानं दुर्लभं परमपावनं नर्मदातीर्थं ‘नरकेश्वर’ इति निर्दिशति, यत् भीषणस्य नरकद्वारस्य भयात् रक्षाकरं कथ्यते। ततः युधिष्ठिरः पृच्छति—शुभाशुभकर्मफलानुभवात् परं प्राणिनः कथं चिह्नैः सह पुनरुपजायन्ते? मार्कण्डेयः कर्मविभागं निरूपयति; विशिष्टापराधाः, धर्मभ्रंशाः च देहदोषैः, दारिद्र्यैः, सामाजिकवञ्चनैः, तिर्यग्योन्यादिभिः च संबध्यन्ते इति शिक्षार्थं सूचीवत् प्रतिपाद्यते। अनन्तरं गर्भोत्पत्तेः मासानुसारं विकासः, पञ्चमहाभूतसंयोगः, इन्द्रियाणां बुद्धेः च प्रादुर्भावः—ईश्वराधीनं देहधर्मशास्त्रवत् वर्ण्यते। उत्तरार्धे यमद्वारे वैतरणीनद्याः भीषणं स्वरूपं वर्ण्यते—मलिनता, क्रूरजलचराः, तथा मातृगुर्वाचार्याद्यवमानः, आश्रितहिंसा, दानप्रतिज्ञावञ्चना, कामसामाजिकदोषाः इत्यादिषु पापेषु दुःखवृद्धिः। तस्योपायः ‘वैतरणीधेनू’ दानविधानं—अलङ्कृतां धेनुं विधिपूर्वकं निर्माय मन्त्रैः प्रदाय, प्रदक्षिणां कृत्वा, नदीं ‘सुखवाहिनी’ कर्तुं निर्दिश्यते। अन्ते कालनिर्देशः—विशेषतः आश्वयुजकृष्णचतुर्दश्यां नर्मदास्नानं, श्राद्धं, रात्रिजागरणं, तर्पणं, दीपदानं, ब्राह्मणभोजनं, शिवपूजा च; एतेन नरकनिवृत्तिः, परलोके उत्तमगतिḥ, पुनश्च शुभमानुषफलप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
मार्कण्डेयः पाण्डुवंशजं प्रति उपदिशति—अतिशयेन श्रेष्ठं मोक्षतीर्थं यत् देवैः गन्धर्वैः तपस्विभिः च सेवितम्। विष्णोर्मायया जनाः मोहिता इदं तीर्थं न प्रजानन्ति; सिद्धर्षयस्तु अत्र मोक्षं प्राप्तवन्त इति कथ्यते। पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः प्राचेतसः वसिष्ठः दक्षः नारदः इत्यादीनां महर्षीणां नामानि निर्दिश्य, सप्तसहस्राणि महात्मानः पुत्रैः सह अत्र मोक्षं गताः इति प्रतिपाद्य, तस्य मोक्षप्रदत्वं प्रतिष्ठाप्यते। ततः संगमः निर्दिश्यते—प्रवाहस्य मध्ये तमहा नाम नदी पतति; तस्य संगमः सर्वपापप्रणाशकः इति प्रशस्यते। अत्र विधिवत् गायत्रीजपः ऋग्यजुःसामाध्ययनफलसमः; दानहोमजपपाठादयः अत्र कृताः अक्षयाः भवन्ति, मोक्षसाधनत्वेन च श्रेष्ठाः। अन्ते द्विजसंन्यासिनः अस्मिन् तीर्थे देहं त्यक्त्वा अनिवर्तिकां गतिं प्राप्नुवन्ति इति, संक्षेपेण विधिः उक्तः, विस्तरः पुराणे निरूपितः इति उपसंहरति।
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
अध्यायः १६१ मध्ये मर्कण्डेयः युधिष्ठिरं सर्पतीर्थस्य दर्शनविधिं कथयति। एतत् तीर्थं परमविशिष्टं, यत्र महान्तो नागाः घोरतपसा सिद्धिं प्राप्तवन्तः। वासुकि-तक्षक-ऐरावत-कालिय-कर्कोटक-धनञ्जय-शङ्खचूड-धृतराष्ट्र-कुलिक-वामनादयः तथा तेषां वंशपरम्पराश्च निर्दिश्यन्ते; तपःसिद्ध्या भोगः सम्मानश्च लभ्यते इति तीर्थस्य माहात्म्यं प्रकाश्यते। ततः कर्मधर्मोपदेशः—सर्पतीर्थे स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं दत्त्वा, शङ्करस्य पूर्वोक्त्या, वाजपेययज्ञसमं पुण्यं भवतीति। अत्र स्नातानां सर्प-वृश्चिकादिभयाभावोऽपि रक्षणधर्मरूपेण वर्ण्यते। मार्गशीर्षकृष्णाष्टम्यां विशेषव्रतम्—उपवासः शौचं च कृत्वा तिलैः लिङ्गं पूरयित्वा गन्धपुष्पैः पूजनं, ततः प्रणामः क्षमाप्रार्थना च। फलश्रुतौ तिलदानपूजाद्यनुसारं स्वर्गभोगः, अनन्तरं शुद्धकुले पुनर्जन्म, सौन्दर्य-श्री-धनसमृद्धिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
अध्यायः १६२ अवन्तीखण्डे गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्यं संक्षेपेण निरूपयति। मार्कण्डेयः सर्पक्षेत्रानन्तरं गोपेश्वरं तीर्थं गन्तव्यं वदति, तथा कर्मानुष्ठानसम्बद्धां क्रमिकां मोक्षमार्गव्यवस्थां प्रकाशयति। एकवारं तीर्थस्नानमात्रेण मनुष्याणां पातकविमोचनं कथ्यते। किन्तु स्नात्वा स्वेच्छया देहत्यागं कृत्वा शिवालयं प्राप्यापि ‘पापसम्बद्धः’ एव भवतीति निन्दया निरूप्यते—तीर्थशक्तेर्दुरुपयोगनिषेधार्थं धर्मसीमा दर्श्यते। स्नानानन्तरं ईश्वरपूजनं कृत्वा सर्वपापविनिर्मुक्तिः रुद्रलोकप्राप्तिश्च फलम्। रुद्रलोके भोगानन्तरं धर्मिष्ठराजत्वेन पुनर्जन्म, तथा लौकिकफलरूपेण गजाश्वरथसमृद्धिः, परिचारकसम्पत्तिः, अन्यनृपैः सत्कारः, दीर्घं सुखमयञ्च जीवनं इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
मार्कण्डेयः राजश्रवणकर्तारं प्रति उपदिशति—रेवातटे परमं नागतीर्थं गत्वा आश्विनस्य शुक्लपक्षे शुक्लपञ्चम्यां नियतकालं व्रतमाचरेत्। शौचसंयमपरः सन् रात्रौ जागरणं कुर्यात्, गन्धधूपादिभिरुपहारैः देवपूजनं च विधिवत् समाचरेत्। प्रातः शुद्धचित्तः शुद्धदेहश्च तीर्थे स्नात्वा यथाविधि श्राद्धं कुर्यात्। एतदनुष्ठानात् सर्वपापविनाशः कथ्यते; तथा तस्मिन्तीर्थे देहत्यागं कृत्वा शिववचनात् अनिवर्तिकां गतिं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
श्रीमर्कण्डेयः सांवाौरनामकं परमं तीर्थं वर्णयति, यत्र भानुः (सूर्यः) देवासुरैः सह विशेषतया पूज्यते। एतत् तीर्थं महादुःखसमुद्रे निमग्नानां—अङ्गवैकल्यपीडितानां, रोगग्रस्तानां, परित्यक्तानां, समाजात् पृथक्कृतानां च—शरणं इति प्रतिपाद्यते। नर्मदातटे स्थितः सांवाौरनाथः तेषां रक्षकः, आर्तिहा दुःखनाशकश्च कथ्यते। मासपर्यन्तं निरन्तरं स्नानं कृत्वा भास्करस्य पूजनं विधीयते। अस्य फलम् दिग्भ्यः समुद्रेषु स्नानतुल्यं इति प्रशंस्यते, तथा यौवने, मध्यवयसे, वार्धक्ये च सञ्चिताः पापराशयः स्नानमात्रेण नश्यन्तीति निगद्यते। रोगदरिद्र्यवियोगनिवृत्तिः, सप्तजन्मपर्यन्तं इष्टवियोगाभावश्च फलरूपेण कथ्यते। सप्तम्यां उपवासः, रक्तचन्दनयुक्तार्घ्यदानं च विशेषपुण्यकरं मन्यते। नर्मदाजलं सर्वपापनाशकं स्तूयते; ये स्नात्वा सांवाौरेश्वरं पश्यन्ति ते धन्याः, प्रलयपर्यन्तं सूर्यलोके वासं प्राप्नुवन्तीति उपसंहारः।
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
मार्कण्डेयः नर्मदाया दक्षिणतीरे स्थितं सिद्धेश्वरनाम तीर्थं वर्णयति। तत् सर्वतीर्थेषु परमं पावनं मन्यते। तत्र स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं दत्त्वा पितृनुद्दिश्य श्राद्धं कर्तव्यमिति विधिः प्रदर्श्यते; तत्र कृतश्राद्धेन द्वादशवर्षपर्यन्तं पितरः तृप्तिं लभन्त इति फलश्रुतिः कथ्यते। अनन्तरं शैवभक्तिव्रतक्रमः निरूप्यते—भक्त्या स्नानं, शिवपूजनं, रात्रौ जागरणं, पुराणकथाश्रवणं वा पाठः, ततः प्रातः शुचौ काले विधिवत् पुनः स्नानम्। एतस्य फलरूपेण भक्तो गिरिजाकान्तं शिवं साक्षात् पश्यति, परां गतिं च प्राप्नोतीति मोक्षप्रदं वचनं दत्तम्। अन्ते कपिलादीनां प्राचीनसिद्धमहर्षीणां स्मरणेन तीर्थस्य प्रमाणं स्थाप्यते; नर्मदामाहात्म्यबलात् ते योगसिद्धाः परमां सिद्धिं प्राप्ता इति कथनं प्रसङ्गतः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
मार्कण्डेयः सिद्धेश्वरी-वैष्णवीति प्रसिद्धां पापनाशिनीं देवीं यत्र तीर्थे प्रतिष्ठितां वर्णयति। तत्र दर्शनं मङ्गलप्रदं, स्नानं च विधिपूर्वकं कर्तव्यमिति कथ्यते। स्नात्वा पितृदेवताभ्यः क्रियाः समर्प्य, श्रद्धया देवीं समुपगम्य पूजनं कुर्यात्—एषा व्यवहार्यः क्रमः प्रदर्श्यते। ततः फलश्रुतिः—भक्त्या दर्शनमात्रेणापि पापविमोचनं भवति; पुत्रशोकाकुलानां वा वन्ध्यानां स्त्रीणां सन्तानप्राप्तिः स्यात्; सङ्गमे स्नानात् स्त्रीपुरुषयोः पुत्रधनलाभः। देवी गोत्ररक्षां करोति, यथाविधि पूजिता सती सन्ततिं जनसमुदायं च नित्यं पालयति। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च विशेषव्रतविधानं, नवम्यां स्नानं, उपोषणं, श्रद्धापूतचित्तेन पूजनं निर्दिश्यते। अन्ते देवैरपि दुर्लभं परमं लोकं प्राप्यते इति प्रतिज्ञाय, एतत् तीर्थं धर्मकर्ममोक्षप्रदं निरूप्यते।
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थप्रश्नोत्तररूपेण युधिष्ठिरः मर्कण्डेयात् नर्मदाया दक्षिणतीरे लक्षणयुक्तं तीर्थं तस्य चोत्पत्तिं पृच्छति। मर्कण्डेयः पूर्वं विन्ध्य-दण्डकारण्यप्रदेशे तपोविहारं कृत्वा पुनर्नर्मदातटे आगत्य ब्रह्मचारि-गृहस्थ-वानप्रस्थ-यतिभिः संयतैः सह आश्रमं स्थापयति। दीर्घतपसा वासुदेवभक्त्या च प्रसन्नौ कृष्ण-शङ्करौ साक्षात् प्रादुर्भूतौ; स तयोः नित्यनिवासं यौवनं निरामयत्वं च सपरिवारं याचते। तौ अनुमत्य तिरोभूतौ; मर्कण्डेयः तौ शङ्करं कृष्णं च प्रतिष्ठाप्य तत्र पूजाविधानं व्यवस्थितं करोति। ततः स्नान-पूजाविधिः प्रदर्श्यते—तीर्थस्नानानन्तरं परमेेश्वरस्य मर्कण्डेश्वरनाम्ना विशेषपूजा, विष्णोः त्रैलोक्याधिपतित्वेन स्तुतिः च। घृत-दुग्ध-दधि-मधु-नर्मदाजल-गन्ध-धूप-पुष्प-नैवेद्याद्युपहाराः, रात्रौ जागरणं, ज्येष्ठशुक्लपक्षे व्रतं उपवासः देवपूजा च निर्दिश्यते। श्राद्ध-तर्पण-सन्ध्योपासन-ऋग्यजुःसाममन्त्रजपाः, तथा लिङ्गस्य दक्षिणभागे कलशस्थापनपूर्वकं रुद्रैकादशमन्त्रैः स्नानविधिः कथ्यते, येन सन्तानदीर्घायुषी फलति। फलश्रुतौ श्रवण-पठनयोः पापशुद्धिः, वैष्णव-शैवभावेन मोक्षाभिमुखं फलम् इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नर्मदाया दक्षिणतीरे त्रिलोके प्रसिद्धं अङ्कूरेश्वरं नाम परमं तीर्थं निर्दिशति। युधिष्ठिरस्य प्रश्नात् तत्र सम्बन्धिनो राक्षसस्य वंशानुक्रमः कथ्यते—पुलस्त्याद् विश्रवाः, ततो वैश्रवणः (कुबेरः), कैकसीपुत्राः रावणकुम्भकर्णविभीषणाः, कुम्भकर्णस्य कुम्भविकुम्भौ, तयोः कुम्भस्य पुत्रोऽङ्कूर इति। स स्ववंशं ज्ञात्वा विभीषणस्य धर्मनिष्ठां दृष्ट्वा दिग्दिगन्तरेषु तपश्चर्यां कृत्वा अन्ते नर्मदातटे घोरं तपः समाचरति। तदा शिवः प्रादुर्भूय वरं ददाति; अङ्कूरः प्रथमं दुर्लभं वरम्—अमरत्वं—याचते, द्वितीयं च स्वनाम्ना तीर्थे शिवस्य नित्यसन्निधिं प्रार्थयते। शिवः धर्मानुगुणाचारपर्यन्तं (विभीषणधर्मसमं यावत्) सन्निधिं प्रतिजानाति। ततः अङ्कूरः विधिवत् अङ्कूरेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ध्वजच्छत्रादिभिः, मङ्गलघोषैः, बहुविधोपहारैश्च महापूजां करोति। अथ तीर्थविधिः प्रतिपाद्यते—स्नानं, सन्ध्योपासनं, जपः, पितृदेवमनुष्यतर्पणं, अष्टम्यां चतुर्दश्यां वा उपवासः, मौननियमश्च। अत्र पूजाफलं अश्वमेधसमं, सम्यग्दत्तदानस्य अक्षयपुण्यं, होमजपोपवासस्नानानां च बहुगुणितफलम् उच्यते; तत्र मरणं प्राप्नुवन्ति येऽपि तिर्यगादयः, तेऽपि उद्धारं लभन्ते। अन्ते फलंश्रुतिः—श्रद्धया शृण्वतां शिवलोकप्राप्तिः इति।
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
अध्याय आरभ्यते यत्र मार्कण्डेयः परमपुण्यं तीर्थं पापप्रणाशनं माण्डव्यऋषिसम्बद्धं नारायणसमाश्रितं च निर्दिशति। शूलस्थः सन् नारायणस्य प्रति कृतां शुश्रूषां स्मारयति; तदाकर्ण्य युधिष्ठिरः विस्मितः सन् विस्तरेण वृत्तान्तं श्रोतुम् याचते। ततः मार्कण्डेयः त्रेतायुगस्य पुरावृत्तं कथयति—देवपन्नो नाम धर्मशीलो दानशीलो रक्षापरः राजा समृद्धोऽपि पुत्राभावेन दुःखितः। स दात्यायनीसहिता द्वादशवर्षाणि स्नानहोमोपवासव्रतादिभिः तपश्चर्यां कृत्वा स्तोत्रैः चामुण्डां तोषयामास। देवी प्रत्यक्षीभूय ब्रूते—यज्ञपुरुषपूजनं विना सन्तानं न भवति; ततो राजा विधिवत् यजनं कृत्वा तेजस्विनीं कन्यां प्राप, सा कामप्रमोदिनीति नाम्ना प्रसिद्धा। सा वर्धमाना रूपलावण्यसम्पन्ना वर्ण्यते। देवीपूजार्थं गता सखीभिः सह सरसि क्रीडन्ती, शम्बरः राक्षसः पक्षिरूपेण तां हृत्वा भूषणान्यपि जग्राह; गच्छतः किञ्चिद्भूषणं नर्मदातटे जले पतति, यत्र माण्डव्यऋषिः नारायणपरमस्थानानुगुणे माहेश्वरस्थाने गाढसमाधौ स्थितः। अन्ते तस्य भ्राता/परिचरः जनार्दनध्यानपरः शुश्रूषारतः इति निर्दिश्य तीर्थमहिम्नः परवृत्तान्ताय भूमिका क्रियते।
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
मārkaṇḍeyaḥ पवित्रे तीर्थे जातां विपत्तिं कथयति। देवसन्निधौ सरसि क्रीडन्तीं कामप्रमोदिनीं श्येनाख्यः पक्षी सहसा गृहीत्वा निनाय। तस्याḥ सख्यः राजानं समुपेत्य वृत्तान्तं निवेदयन्ति, अन्वेषणं च याचन्ति; ततः राजा चतुरङ्गबलं महत् समाहूय नगरं युद्धसज्जं करोति। अथ नगररक्षकोऽपि तस्या भूषणानि समर्प्य, तपस्विमाण्डव्यस्याश्रमसमीपे तानि दृष्टानीति निवेदयति, यत्र बहवो तपस्विनः समासते। क्रोधाविष्टो राजा प्रमाणविचारं विना माण्डव्यं छन्नचौरमिव मन्यते—पक्षिरूपं धृत्वा पलायितुमिच्छतीति—कāryākāryavivekam् अतिक्रम्य ब्राह्मणतपस्विनं शूले आरोपयितुमाज्ञापयति। नगरजनाः ग्रामजनाश्च विलपन्ति—तपोनिष्ठस्य ब्राह्मणस्य वधो न युक्तः; दोषशङ्कायामपि देशनिर्वासनमेव युक्तमिति। अयं अध्यायः तीर्थप्रदेशे राजधर्मस्य गुरुत्वं दर्शयति—अप्रमादेन दण्डविधानम्, प्रमाणसन्देहः, तपस्विसंरक्षणस्य च परमधर्मता।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयवचनप्रस्तावेण बहवो मुनयः—नारदवसिष्ठजमदग्नियाज्ञवल्क्यबृहस्पतिकाśyपात्रिभरद्वाजविश्वामित्रादयः—शूलारूढं तपस्विनं माण्डव्यं दृष्ट्वा नारायणं शरणं यान्ति। राज्ञः प्रति दण्डप्रवृत्तिं नारायणस्य मनसि जातामपि माण्डव्यः शमयति, कर्मविपाकस्यैव निर्णायकत्वं प्रतिपादयन्—यथा वत्सो बहुषु धेनुषु स्वमातरं प्राप्नोति तथा कर्ता स्वकर्मफलमेव भुङ्क्ते इति। स च स्वयौवने कृतं लघुकर्म—यूका-कण्टकाग्रे (सूच्यग्रे) निक्षेपः—इदानीं शूलवेदनायाः बीजमिति निर्दिश्य, सूक्ष्मेऽपि कर्मणि उत्तरदायित्वधर्मं दृढीकुरुते। ततः दानस्नानजपहोमातिथिसत्कारदेवार्चनपितृश्राद्धादीनां परित्यागः पतनहेतुरिति, दमदयाशौचाचारपालनं च उन्नतिगतिकारकमिति नीत्युपदेशः प्रसार्यते। उत्तरभागे शाण्डिली नाम पतिव्रता स्वपतिं वहन्ती शूलस्थं मुनिं अनायासेन स्पृशति; तिरस्कृता सती स्वपातिव्रत्यं अतिथिधर्मं च प्रतिजानीते, यत् यदि पतिः म्रियेत तर्हि सूर्यो न उदेति इति संकल्पं करोति। तेन जगति स्थैर्यं जातं—स्वाहा-स्वधा, पञ्चयज्ञाः, स्नानदानजपाः, श्राद्धोपहाराश्च व्यवहिता इव वर्ण्यन्ते; एवं कर्मनियमः पतिव्रत-प्रतिज्ञाशक्त्या च सह नीत्या-ऋतव्यवस्थया च समन्वितः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
अस्मिन्नध्याये द्विधा विषयविन्यासः। प्रथमं नर्मदातटे माण्डव्यस्य पुण्याश्रमे देवाः ऋषयश्च समागत्य तस्य तपःप्रभावजनितां सिद्धिं प्रशंसन्ति, वरान् ददति च। ततः शाप-राक्षससम्बद्धो वृत्तान्तः प्रवर्तते; कन्यादानं माण्डव्याय क्रियते, विवाहः सम्पन्नो भवति, राजाश्रयः सत्कारः दानानि च परस्परं विनिमीयन्ते। द्वितीयं माण्डव्येश्वर/माण्डव्य-नारायणस्य तथा देवखातादि-सम्बद्धतीर्थानां माहात्म्यं विधिवत् कथ्यते। स्नान-अभ्यङ्ग-पूजा-दीपप्रदीपन-प्रदक्षिणा-ब्राह्मणभोजन-श्राद्धकाल-नियम-व्रतानि, विशेषतः चतुर्दश्यां रात्रौ जागरणं, फलश्रुत्या सह निर्दिश्यन्ते। महायज्ञानां प्रसिद्धतीर्थानां च तुल्यफलप्रदत्वं प्रतिपाद्य, श्रोतॄणां साधकानां च पापनाशः शुभलोकप्राप्तिश्च निश्चयेनोक्ते।
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
मार्कण्डेयः राजानं नर्मदाया दक्षिणतीरे स्थितं परमपुण्यं तीर्थं बोधयति, यत् सर्वपापप्रणाशकं महापातकहरं च। तत्र कारणकथा—ब्रह्मणोऽसत्यवचननिमित्ते शिवः (त्रिशूलधृक्) ब्रह्मशिरश्छेदेन ब्रह्महत्यादोषं प्राप; कपालं तस्य हस्ते लीनं नापतत्। स वाराणसीं, सर्वदिग्भ्यः समुद्रं, बहूनि तीर्थानि च परिभ्रम्यापि न विमुक्तः, यावत् कुलकोटिसमीपे नर्मदातीरेऽस्मिन् तीर्थे प्रायश्चित्तं कृत्वा मलात् प्रमुक्तोऽभवत्। ततः प्रभृति तत्स्थानं ‘शुद्धरुद्र’ इति त्रैलोक्ये विख्यातं ब्रह्महत्यापहारकं परमं तीर्थमिति। अत्र विधिः—शुक्लपक्षस्य अमावास्यायां नियमेन स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यस्तर्पणं दद्यात्, अन्तःसंस्कारयुक्तेन भावेन पिण्डं च निवेदयेत्। परमेेश्वरस्य गन्धधूपदीपैः पूजनं कार्यम्; देवः ‘शुद्धेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धः, शिवलोकेऽपि पूज्य इति कथ्यते। अस्य तीर्थस्य स्मरणानुष्ठानेन सर्वपापविमोक्षः, रुद्रलोकप्राप्तिश्च फलमिति।
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयेन राज्ञे उपदिश्यते यत् अवन्तीखण्डे नर्मदाया उत्तरतीरे गोपेश्वरतीर्थं गन्तव्यम्। तत्रैकवारं स्नानमात्रेणापि पापकर्मदोषविमोचनं मोक्षप्रदं च भवतीति प्रतिपाद्यते। ततः पुण्यक्रमः कथ्यते—प्रथमं तीर्थस्नानम्; ततः इच्छया प्राणसंक्षयः (स्वेच्छामरणम्) कृतः सन् दिव्यविमानेन शिवधाम प्रापयतीति; शिवलोके चिरं भोगाननुभूय पुनः शुभजन्म, दीर्घायुः, श्रीसम्पन्नः प्रतापवान् राजा भवतीति। कार्त्तिकमासे शुक्लनवम्यां व्रतविधानं निर्दिश्यते—उपवासः, शौचाचारः, दीपदानम्, गन्धपुष्पैः पूजनम्, रात्रौ जागरणं च। दीपसंख्यानुसारं सहस्रयुगपर्यन्तं शिवलोके सम्मानः फलमिति गणनात्मकं फलश्रुतिः। लिङ्गपूरणविधिः, कमलार्पणम्, दध्यन्नदानं च निर्दिश्य तिलबीज- कमलसंख्यानुसारं पुण्यवृद्धिः कथ्यते। अन्ते अस्मिन् तीर्थे कृतं दानं कोटिगुणितं, अगणितफलप्रदं भवतीति, सर्वतीर्थेषु अस्य अनुत्तमत्वं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कण्डेयः भृगुक्षेत्रमध्ये नर्मदाया उत्तरतीरे स्थितं कपिलेश्वरं पापनाशनाय विशिष्टं तीर्थं निर्दिशति। स कपिलः वासुदेव-जगन्नाथस्यैव अंशावतार इति कथ्यते, तथा अधोलोकानां क्रमावरोहणेन महति सप्तमे पाताले यत्र प्राचीनः परमेश्वरः वसति तत्र देवता प्रतिष्ठिता इति वर्ण्यते। सागरपुत्राणां कपिलसन्निधौ सहसा विनाशं स्मृत्वा कपिलः शोकाकुलः सन् वैराग्यबुद्ध्या तादृशं बहुजनक्षयं “अनुचितम्” इति मन्यते, प्रायश्चित्तार्थं कपिलतीर्थं शरणं याचते। ततः स नर्मदातटे घोरं तपः कृत्वा अक्षयरुद्रं समर्चयन् परमं निर्वाणसदृशं पदं प्राप्नोति। अत्र स्नानपूजयोः सहस्रगोदानफलप्राप्तिः, ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां योग्यब्राह्मणाय दत्तं दानं अक्षयत्वं, निर्दिष्टतिथिषु उपवास-स्नानादिभिः सौन्दर्य-समृद्धि-कुलवृद्धयः बहुजन्मसु इति फलश्रुतिः। पौर्णमासी-अमावास्ययोः पितृतर्पणं द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति स्वर्गगमनं च; दीपदानात् देहकान्तिः; तीर्थे मरणं च शिवधामप्राप्त्यै पुनरावृत्तिरहितमार्गप्रदं इति।
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
मार्कण्डेयः राजानं शिक्षयति—भूमौ दुर्लभे पुण्ये तीर्थे पिङ्गलावर्ते गत्वा पिङ्गलेश्वरस्य सन्निधौ वाङ्मनःकायजाः पापराशयः प्रलीयन्ते। देवखाते स्नानं दानं च कृतं अक्षयफलप्रदं भवतीति स कथयित्वा युधिष्ठिरस्य प्रश्नानुसारं तस्य खातस्य उत्पत्तिं निवेदयति। अन्तराख्याने रुद्रः कमण्डलुधरः देवैः सह त्रिशूलशुद्ध्यर्थं विचरति; देवाः नानातीर्थेषु स्नात्वा जलानि घटे संगृह्यन्ति। त्रिशूलशुद्धौ सति ते भृगुकच्छं प्राप्य अग्निं च रोगपीडितं पिङ्गलं पिङ्गलनेत्रं महेश्वरध्यानपरं तपस्यन्तं च ददृशुः। देवाः शिवं याचन्ते—पिङ्गलस्य आरोग्यं देहि, यथा स हविर्ग्रहणसमर्थो भवेत्; शिवः वरान् दत्त्वा आदित्यसदृशरूपेण तस्य व्याधिं निवार्य देहं नवयति। पिङ्गलः प्राणिनां हिताय शिवस्य नित्यसन्निधिं याचते—व्याधिशमनं, पापनाशनं, कल्याणवृद्धिं च। ततः शिवो देवांश्चादेशयति—मम उत्तरतः दिव्यं खातं खनत, तत्र संगृहीतानि तीर्थजलानि निक्षिपत; तानि सर्वशुद्धिकराणि रोगनाशकानि च भवन्ति। रविवासरे स्नानं, नर्मदाजलेन स्नानं, श्राद्धदानं, पिङ्गेशपूजनं च विधीयते; ज्वरकुष्ठादिरोगप्रशमनं, प्रायश्चित्तं, तथा पुनःपुनः रविवासरस्नानं कृत्वा द्विजाय तिलपात्रदानं इत्यादि फलश्रुतयः कथ्यन्ते। अन्ते देवखातस्नानस्य श्रेष्ठता प्रतिपाद्यते, तथा पितृतर्पणानन्तरं पिङ्गलेश्वरपूजनं अश्वमेध-वाजपेयादिसोमयागसमं पुण्यं ददातीति निगद्यते।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति भूतीश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। अस्य तीर्थस्य केवलदर्शनमपि पापनाशकरं, तथा शूलिना शिवेन तत्र उद्धूलनकर्म कृतमिति नामनिर्वचनं प्रदर्श्यते। पुष्यनक्षत्रसम्बद्धजन्मदिने, अमावास्यायां च तत्र स्नानं कृत्वा पितॄणां महदुद्धारः स्यात् इति विशेषफलश्रुतिः। ततः अङ्गगुण्ठन-भस्मलेपनस्य फलक्रमः—शरीरे यावद् भस्मकणाः लीयन्ते तावद् ईश्वरलोकस्य दीर्घमान-सत्कारलाभः—इति निरूप्यते। भस्मस्नानं श्रेष्ठं शोधनकर्मेति प्रतिपाद्य स्नानानां वर्गीकरणं क्रियते—आग्नेयं, वारुणं, ब्राह्म्यं, वायव्यं, दिव्यं च। आग्नेयं भस्मस्नानम्, वारुणं जलावगाहनम्, ब्राह्म्यं ‘आपो हि ष्ठा’ इति मन्त्रेण, वायव्यं गोरेणुना, दिव्यं सूर्यदर्शनसमये स्नानं—गङ्गाजलस्नानतुल्यपुण्यप्रदम्। अन्ते स्नानं च ईशानपूजा च बाह्याभ्यन्तरशुद्धिदे इति, जपः पापशोधकः, ध्यानं अनन्तपदप्रापकं च इति उपदिश्यते। शिवस्तोत्रेण निराकार-परतत्त्वस्वरूपं संक्षेपेण स्तूयते, तथा भूतीश्वरे स्नातानां फलम् अश्वमेधयज्ञपुण्यसमं इति निष्कर्षः।
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
मार्कण्डेयः नर्मदायां (रेवायां) भृगुतीर्थसमीपे स्थितं गङ्गावाहकं नाम परमं तीर्थं निर्दिशति। अत्र गङ्गा दीर्घं तपः कृत्वा जनार्दनं नारायणं च उपगम्य स्वावतरणकथां निवेदयति; बहवो महापापभारिताः जनाः मम जलैः शुद्धिं याचन्ति, तेषां पापसञ्चयेनाहं प्रतीकात्मकतया ‘तप्तेव’ भवामीति सा खेदं प्रकाशयति। विष्णुः तस्याः शोकं शमयन् तत्र स्वसन्निधिं स्थापयति, गङ्गाधरं सहायं च निर्दिशति। गङ्गां रेवायां देहधारिणीं प्रविश्य मिश्रजलपावनत्वं कर्तुं आज्ञापयति। वर्षाकाले जलवृद्धिसम्बन्धेन शङ्खचिह्नेन च विशेषः पर्वनिर्णयः क्रियते, यत् सामान्यसङ्क्रान्त्यादिभ्यः श्रेष्ठं कथ्यते। मिश्रजले स्नानं, तीर्थे तर्पण-श्राद्धं, बालकेशवपूजनं, रात्रौ जागरणं च विधीयते। एतेन पापराशेः क्षयः, पितॄणां दीर्घतृप्तिः, तथा तत्र देहत्यागिनां भक्तानां अविनाशिनी शुभा परलोकगतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति गौतमेश्वरतीर्थं गन्तुं विधत्ते। तत् तीर्थं लोकप्रसिद्धं पापनाशनं च; गौतमस्य दीर्घतपसा महेश्वरः प्रसन्नोऽभवत्, तत्र प्रतिष्ठितश्च, तस्मात् स देवो गौतमेश्वर इति ख्यातः। देवा गन्धर्वा ऋषयः पितृदेवताश्च अस्मिन् स्थाने परमेश्वरं पूजयित्वा परां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति कथ्यते। ततः आचारविधिः प्रदर्श्यते—तीर्थस्नानं, पितृदेवतापूजनं, शिवपूजा च पापविमोचनहेतवः। केचन विष्णुमायया मोहिताः अस्य माहात्म्यं न जानन्ति, तथापि शिवः तत्र सन्निहित इति प्रतिपाद्यते। ब्रह्मचर्येण सह स्नानार्चनं कृतं चेत् अश्वमेधसमं पुण्यं भवति; द्विजातये दत्तं दानं अक्षयफलप्रदम्। आश्वयुजकृष्णचतुर्दश्यां शतदीपदानं, कार्त्तिकाष्टम्यां चतुर्दश्यां च उपवासः, घृत-पञ्चगव्य-मधु-दधि-शीतलजलैः अभिषेकश्च निर्दिश्यते। पुष्पपत्रार्पणेषु अखण्डबिल्वपत्राणि विशेषतः प्रशस्यन्ते। षण्मासपर्यन्तं निरन्तरपूजया कामाः सिद्ध्यन्ति, अन्ते शिवलोकप्राप्तिश्च भवतीति।
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
अस्मिन्नध्याये राजर्षि-संवादरूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। मार्कण्डेयः नर्मदातटे स्थितं दशाश्वमेधिकं तीर्थं निर्दिशति, यत्र नियमयुक्तानुष्ठानेन दशाश्वमेधयज्ञानां तुल्यं पुण्यं लभ्यते। युधिष्ठिरः प्रश्नं करोति—अश्वमेधः बहुव्ययः, सर्वसाधारणानां दुर्लभः; कथं तस्य फलम् अल्पसाधनैः प्राप्यते इति। ततः दृष्टान्तकथायां शिवः पार्वत्या सह तं तीर्थप्रदेशं गत्वा क्षुधित-तपस्वि-ब्राह्मणरूपेण स्वशक्तिं परीक्षार्थं प्रादुर्भवति। बहवः तं नाभ्यनन्दन्, न च पुराणार्थं बुबुधिरे; किन्तु विद्वान् ब्राह्मणः वेद-स्मृति-पुराणप्रमाणे श्रद्धां कृत्वा स्नानं जपं श्राद्धं दानं कपिलादानं च विधिवत् अकरोत्, तथा छन्नं शिवं सत्कार्य अतिथिधर्मं पालयामास। प्रसन्नः शिवः वरं ददौ; स ब्राह्मणः तीर्थे शिवस्य नित्यसन्निधिं याचते, तेन तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं आश्विनशुक्लदशम्यां विधिः प्रदर्श्यते—उपवासः, त्रिपुरान्तकशिवपूजनम्, तीर्थे सरस्वत्याः सन्निधेः सम्मानः, प्रदक्षिणाः, गोदानं (कपिला), दीपैः सह रात्रिजागरः, पाठ-गीत-वाद्यादि, ब्राह्मण-शिवभक्तभोजनं च। फलश्रुतौ शुद्धिः, रुद्रलोकप्राप्तिः, शुभजन्म, तथा तत्र मरणेऽपि आस्तिक्येन यथाविध्यनुष्ठानेन भिन्नाः परलोकगतयः कथ्यन्ते।
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः नर्मदातटे प्रसिद्धं तीर्थं वृषखात-नामधेयं च भृगुकच्छे भृगोः निवासं च वर्णयति। स भृगोः घोरं तपः कथयन् शिवोमयोः दिव्यदर्शनं प्रस्तौति; उमा पृच्छति—किमर्थं न वरः प्रदीयते? शिवः प्रत्युवाच—क्रोधः तपो नाशयति, साधनं च विघ्नयति इति नीतिशिक्षां ददाति। तदर्थं शिवः वृषरूपं दूतं प्रादुर्भाव्य भृगुं रोषयितुं नियोजयति; स वृषः भृगुं नर्मदायां क्षिपति, ततो भृगुः तीव्रक्रोधेन अनुधावति। पलायमानो वृषः द्वीपान् पातालान् ऊर्ध्वलोकांश्च सञ्चरन् क्रोधस्य व्यापकं परिणामं दर्शयति। अन्ते स शिवशरणं याचते; उमा च भृगोः रोषशमनात् पूर्वं वरदानं प्रार्थयति। शिवः तं देशं ‘क्रोधस्थानम्’ इति प्रख्यापयति। ततः भृगुः विस्तीर्णं स्तोत्रं (करुणाभ्युदय-नामकं स्तवं सहितम्) कृत्वा शिवं स्तौति; शिवः वरान् ददाति। भृगुः स्वनाम्ना सिद्धिक्षेत्रत्वं तत्र देवसन्निधिं च याचते; अन्ते श्रीलक्ष्म्या सह शुभस्थानप्रतिष्ठाविषये परामर्शः कृत्वा तीर्थस्य भक्तिप्रयोगे स्थाननिर्माणतत्त्वे च प्रतिष्ठा निरूप्यते।
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
अध्यायः १८२ मārkaṇḍेयवचनप्रसङ्गेन रेवायाः उत्तरतीरे भृगुकच्छस्य उत्पत्तिं वर्णयति। भृगुः श्रीया (लक्ष्म्या/रमया) सह कूर्मावतारं कच्छपं समुपगम्य चातुर्विद्याधारितं निवासस्थानं स्थापयितुं अनुमतिं याचते; कूर्मः अनुमन्यते, स्वनाम्ना दीर्घकालस्थायिनीं पुरीं भविष्यतीति च व्याहरति। ततः माघकाले शुभतिथिनक्षत्रयोगैः, उत्तरतीर-गभीरजल-कोटितीर्थसम्बन्धैश्च क्षेत्रस्य निर्देशः, नवस्थापिते ग्रामे वर्णानां कर्तव्यव्यवस्था च निरूप्यते। लक्ष्मी देवलोकं गत्वा भृगवे कूञ्चिका-ट्टालं न्यस्य पुनरागत्य स्वाम्यविवादं करोति। निर्णायकान् ब्राह्मणान् पृष्ट्वा ते भृगोः कोपभयात् मौनं कुर्वन्ति, यः कूञ्चिकां धारयति तस्य पक्षः इति नियमं प्रकल्पयन्ति। तदा लक्ष्मी लोभ-सत्यत्यागयोः कारणेन द्विजेषु विद्यास्थैर्य-धर्मविवेकनाशकरं शापं ददाति। भृगुः शोकाकुलः शङ्करं प्रपूजयति; शिवः स्थानं ‘क्रोधस्थानम्’ इति व्याचष्टे, तथापि अनुग्रहेण भविष्यद्ब्राह्मणानां विद्यां स्थिरीकरोति, कोटितीर्थत्वेन च पापक्षयकरत्वं प्रतिष्ठापयति। शिवः स्नानपूजयोः महायज्ञतुल्यफलम्, तर्पणेन पितृणां तृप्तिम्, क्षीर-दधि-घृत-मध्वभिषेकैः स्वर्गवासप्राप्तिं, ग्रहणादिषु दानव्रतानां महिमानं च कथयति; व्रत-त्याग-संन्यासाः, क्षेत्रे मरणमपि शुभगतिदं इति प्रतिपादयति। स अम्बिकया (सौभाग्यसुन्दरी) सह तत्र नित्यनिवासं घोषयति; भृगुः अन्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति। श्रवणमात्रेणापि पावनत्वं फलश्रुतिश्च उपसंह्रियते।
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
अध्यायः १८३ संवादरूपेण प्रवर्तते। मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति केदारसंज्ञे तीर्थे यात्राक्रमं विधिं च कथयति—केदारं गत्वा श्राद्धं कुर्यात्, तीर्थवारि पिबेत्, देवदेवेशं पूजयेत्; एवं केदारसमुद्भवं पुण्यं लभते। ततः युधिष्ठिरः नर्मदाया उत्तरतीरे केदारस्य प्रतिष्ठाकथां विस्तरेण पृच्छति। मार्कण्डेयः कृतयुगादौ पद्मा/श्रीसम्बद्धशापेन भृगुक्षेत्रं मलिनं वेदविहीनं च जातमिति निवेदयति। भृगुः सहस्रवर्षपर्यन्तं तपः कृत्वा शिवं प्रसादयति; शिवः पातालस्तरभेदेन उद्भूतलिङ्गरूपेण प्रादुर्भवति। भृगुः स्थाणुं त्र्यम्बकं च स्तुत्वा क्षेत्रशुद्धिं याचते। शिवः ‘आदिलिङ्ग’रूपेण केदारनाम्ना प्रतिष्ठां करोति, ततो दशान्यलिङ्गानि, मध्ये चैकादशं अदृश्यं सन्निधिं क्षेत्रशोधकं निर्दिशति। तत्र द्वादशादित्याः, अष्टादश दुर्गाः, षोडश क्षेत्रपालाः, वीरभद्रसम्बद्धा मातरश्च रक्षासंरक्षणजालरूपेण वसन्तीति कथ्यते। अन्ते फलश्रुतिः—नाघमासे नियमेन प्रातःस्नानं, केदारपूजनं, तीर्थे विधिवत् श्राद्धं च पितॄन् तर्पयति; पापक्षयकरं शोकनाशकं च महत्फलं ददाति।
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् धौतपापाख्यस्य (विधौतपापस्य) तीर्थस्य माहात्म्यं निरूप्यते। नर्मदाया उत्तरतीरे भृगुतीर्थसमीपे स्थितं तत् पापप्रक्षालनप्रसिद्धं, यत्र भृगुमुनिं सम्मानयितुं महादेवः नित्यं सन्निहित इति मार्कण्डेयः कथयति। अस्मिन् तीर्थे स्नानमात्रेणापि, यद्यपि संकल्पदोषो भवेत्, पापविमोचनं भवति; विधिवत् स्नानं कृत्वा शिवपूजनं, देवपितृभ्यः तर्पणदानादि च कृतं चेत् सर्वतोमुखी शुद्धिः सिध्यति। युधिष्ठिरः पृच्छति—कथं ब्रह्महत्यादोषः अत्र न प्रविशति वा कथं नश्यति? तदा मार्कण्डेयः पुरावृत्तं कथयति—शिवेन ब्रह्मणः शिरश्छेदे कृते ब्रह्महत्या अन्वगच्छत्; धर्मः वृषरूपेण तां कम्पयित्वा अपाकरोत्, तथा धौतेश्वरी देवी ब्रह्महत्याविनाशिनी शक्तिरूपेण प्रतिष्ठिता। ब्रह्महत्या भयङ्करी व्यक्तिरूपेण वर्ण्यते, या तस्मात् तीर्थात् दूरं तिष्ठति। अथ कालविधानं—आश्वयुजशुक्लनवम्यां, सप्तम्याः आरभ्य त्रिरात्रपर्यन्तं, उपवासः, ऋग्यजुःसामपाठः, गायत्रीजपश्च प्रायश्चित्तसाधनानि। फलश्रुतौ महापातकविमोचनं, सन्तानसम्बन्धिनो वराः, परलोकगमनं च कथ्यते; तथा तत्र स्वेच्छामरणमपि दिव्यलोकप्राप्तिकरमिति तीर्थतत्त्वे शास्त्रवाक्यरूपेण निर्दिश्यते।
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयः संक्षेपेण धर्मानुष्ठानविधिं कथयति। स महिपालं प्रति वदति—पूज्ये एरण्डीतीर्थे गत्वा स्नानं कुर्यात्; तत्र स्नानमात्रेणापि महापापक्षयः, परमदोषनिवृत्तिश्च भवतीति। पुनश्च निर्दिशति—आश्वयुजमासे शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां उपोष्य, प्रयतः स्नात्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं कुर्यात्। फलश्रुतौ पुत्रलाभः श्रीरूपसमन्वितः, आयुष्यवृद्धिः, तथा देहान्ते शिवलोके वास इति; एतत्फलेषु संशयो न कर्तव्य इति दृढं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
मārkaṇḍeyaḥ तीर्थमाहात्म्यसम्बद्धं वृत्तान्तं कथयति। तत्र गरुडः श्रेष्ठे तीर्थे महेश्वरं प्रति घोरं तपः कृत्वा पूजनं चकार; ततो भगवान् शिवः प्रादुर्भूय वरसंवादं कृतवान्। गरुडः द्वौ दुर्लभौ वरौ याचते—विष्णोर्वाहनत्वं तथा पक्षिणां मध्ये द्विजेन्द्रत्वम्/इन्द्रत्वम्। शिवः नारायणस्य सर्वाधारत्वं तथा इन्द्रपदस्य वैशिष्ट्यं स्मारयन् याचनायाः तात्त्विकदुर्लभतां दर्शयति, तथापि सविशेषं वरं ददाति—गरुडः शङ्खचक्रगदाधरस्य प्रभोः वाहकः भविष्यति, पक्षिणां च अधिपतिः। शिवे तिरोभूते गरुडः श्मशानचिह्नयुक्तां योगिनीसम्बद्धां उग्रां देवीम् चामुण्डां प्रसादयति, विस्तरेण स्तुतिं च करोति। सा एव तेजोमयी रक्षिका कनकेश्वर्याख्या पराशक्तिरूपेण सृष्टिस्थितिसंहारकर्त्री इति स्तुतौ प्रतिपाद्यते। देवी गरुडाय अभेद्यत्वं, सुरासुरजयम्, तथा तीर्थसमीपे निवासं च वरं ददाति। अन्ते तीर्थफलम्—स्नानपूजनाभ्यां यज्ञपुण्यं, योगसिद्धिः, तथा योगिनीगणैः सह शुभं परलोकगमनं लभ्यते।
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं प्रति तीर्थयात्राक्रमं तथा प्रसिद्धस्य लिङ्गस्य तत्त्वमहिमानं च उपदिशति। भृगुकच्छे स्थितं जालेश्वरं नाम प्राचीनं स्वयम्भूलिङ्गं ‘कालाग्निरुद्र’ इति विख्यातं निर्दिश्यते। तत्क्षेत्रं क्षेत्रपापनिवृत्त्यर्थं करुणया प्रादुर्भूतं, पापशमनं दुःखनाशनं च परमं पावनकेन्द्रमिति वर्ण्यते। पूर्वकल्पे असुरैस्त्रैलोक्ये आक्रान्ते वेदकर्मधर्मयोः क्षये च कालाग्निरुद्रात् आद्यः धूमः प्रादुरभवत्; तस्माद्धूमात् लिङ्गं प्रकट्य सप्तपातालानि भित्त्वा दक्षिणावटयुक्ते पिटे प्रतिष्ठितमिति आख्यानम्। तत्र ज्वालाजन्यं कुण्डं शिवेन पुरदाहसम्बद्धं, तथा धूमावर्त इव भ्रमराकारः प्रदेशश्च निर्दिश्यते। विधिः—तीर्थे नर्मदाजले च स्नानं, पितृणां श्राद्धं, त्रिलोचनस्य पूजनं, कालाग्निरुद्रनामजपश्च; एतेन ‘परमा गतिः’ लभ्यते इति फलश्रुतिः। तथा काम्यकर्माणि, शान्त्यपायनिवारणकर्माणि, शत्रुक्षयहेतवः प्रयत्नाः, वंशसम्बद्धाश्च संकल्पाः अत्र शीघ्रं सिद्धिं यान्तीत्यपि तीर्थप्रभावरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
मार्कण्डेयः राजानं उपदिशति—रेवातटे स्थितं शालग्रामनाम तीर्थं गच्छेत्। तत् सर्वदेवैः पूजितं, यत्र त्रिविक्रमो जनार्दनश्च वासुदेवो भगवानेव भूतहिताय नित्यं निवसतीति प्रसिद्धम्। तत्र द्विजानां साधकानां च यज्ञभूमिः प्रतिष्ठापिता, तपोवृत्तान्तैश्च तस्य माहात्म्यं प्रवर्धते। मार्गशीर्षशुक्लैकादश्यां रेवायां स्नात्वा उपवासं कुर्यात्, रात्रौ जागरणं कृत्वा जनार्दनं सम्यगर्चयेत्। अनन्तरं द्वादश्यां पुनः स्नानं कृत्वा देवान् पितॄंश्च तर्पयेत्, विधिवत् श्राद्धं समापयेत्। यथाशक्ति ब्राह्मणान् पूजयेत्—हिरण्यवस्त्रान्नादिदानैः, क्षमां याचेत्, खगध्वजादिनाम्ना देवमभक्त्या स्मरेत्। फलश्रुतिः—एवं कृतं दुःखशोकविनाशकं, ब्रह्महत्यादिदारुणपापमोचकं च। शालग्रामदर्शनस्य पुनःपुनः करणेन नारायणस्मरणेन च मोक्षाभिमुखी स्थितिः लभ्यते; ध्याननिष्ठा यतयः अपि तत्र मुरारेश्च परमं पदं प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं परमशोभने तीर्थे नयति, यत्र वराहो हरिः धरणीधरत्वेन स्मर्यते। क्षीरसागरे शेषशय्यायां योगनिद्रां गतः सन् स देवैः प्रार्थितः—भूमेर्भाराक्रान्ताया निमज्जनं निवारयितुम्। ततः स दंष्ट्राभिरुग्रः वराहरूपं धृत्वा धरणीं दंष्ट्राग्रे समुद्धृत्य लोकानां स्थैर्यं स्थापयति। अथ नर्मदाया उत्तरतीरे पञ्चधा वराहस्य प्रादुर्भावः कथ्यते—प्रथमादि पञ्चमपर्यन्तं निर्दिष्टेषु स्थानेषु दर्शनपूजा च, पञ्चमः ‘उदीर्ण-वराहः’ भृगुकच्छसम्बद्धः। ज्येष्ठे शुक्लपक्षे विशेषतः एकादश्यां हविष्याहारः, जागरणं, नदीस्नानं, तिलयवैरपि पितृदेवतार्चनं, तथा गो-अश्व-हिरण्य-भूमिदानादि योग्यब्राह्मणेभ्यः क्रमेण दानं विधीयते। पञ्चवराहदर्शनं नर्मदाकर्माणि नारायणस्मरणं च महापापान्यपि नाशयित्वा मोक्षं ददाति; शङ्करवचनानुसारं लोṭाणेश्वरदर्शनं काले कृतं देहबन्धविमोचनं करोति।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण युधिष्ठिरो मार्कण्डेयमृषिं पृच्छति—देवैः सर्वैः पूजिते सोमतीर्थे, चन्द्रहासाख्ये, सोमः कथं परमां सिद्धिं प्राप। मार्कण्डेयः कारणकथां वदति—दाक्षेण सोमो गृहधर्मपरित्यागात् शप्तः, तेन क्षयरोगेण पीडितः। ततः गृहस्थधर्मस्य नीत्युपदेशः, कर्तव्याकर्तव्यविवेकश्च कर्मफलसहितः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं तीर्थयात्राविधानं वर्ण्यते। सोमो बहूनि तीर्थानि परिभ्रम्य नर्मदां प्राप्य द्वादशवर्षाणि उपवासदानव्रतनियमसंयमैः तपश्चरति, ततो रोगविमुक्तो भवति। स महादेवं पापनाशकं प्रतिष्ठाप्य पूजयति, पुण्यं चिरस्थायि भवतीति दर्श्यते; अन्ते चन्द्रहास/सोमतीर्थे स्नानपूजयोः विधयः, तिथिषु सोमवारेषु ग्रहणे च विशेषव्रतानि, शुद्धिः आरोग्यं दोषमोचनं च फलरूपेण कथ्यते।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
अध्याय आरभ्यते यत्र मार्कण्डेयः तीर्थयात्रिकं सिद्धेश्वरं प्रति निर्देशयति, तत्रैव समीपे स्वायम्भुवं ‘अमृतस्राविणं’ लिङ्गं वर्णयन् तत्क्षणदर्शनमात्रेण महत्पुण्यप्रदत्वं प्रतिपादयति। ततः युधिष्ठिरः पृच्छति—कथं देवाः सिद्धेश्वरे सिद्धिं प्रापुः, विशेषतः ‘द्वादशादित्याः’ इति श्रुतेः। मार्कण्डेयः द्वादशादित्यान् गणयति—इन्द्रं धातारं भगं त्वष्टारं मित्रं वरुणं अर्यमणं विवस्वन्तं सवितारं पूषणं अंशुमन्तं विष्णुं च—ते सूर्यत्वकामाः नर्मदातटे सिद्धेश्वरे घोरं तपः चक्रुः। तपःफलतः तस्मिन् तीर्थे दिवाकरस्य प्रतिष्ठा सूर्यांशविभागेन जाता, ततोऽस्य स्थानस्य कीर्तिः प्रववृते। पुनश्च प्रलयकाले तेषां आदित्यानां विश्वव्यापारः, दिशासु च सूर्यशक्तीनां विन्यासः (दिक्व्यवस्था) कथ्यते। अन्ते तीर्थाचारः फलश्रुतिश्च—प्रातःस्नानानन्तरं द्वादशादित्यदर्शनं वाङ्मनःकायजदोषान् नाशयति; प्रदक्षिणा भूमिपर्यटनसमा; सप्तम्यां उपवासः परमफलदः; पुनःपुनः प्रदक्षिणया रोगनिवृत्तिः, आरोग्यं, समृद्धिः, सन्तानलाभश्च नियतभक्त्या लभ्यते।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
अध्यायः १९२ आरभ्यते—मार्कण्डेयः पापहरं परमं देवतीर्थं निर्दिशति, यस्य दर्शनमात्रेण पापक्षयः स्यात्। ततः युधिष्ठिरः पृच्छति—“श्रीपतिः कः? केशवः कथं भृगुवंशेन संबध्यते?” इति। मार्कण्डेयः संक्षेपेण वदति—नारायणात् ब्रह्मा, तस्मात् दक्षः, ततो धर्मः; धर्मस्य दश धर्मपत्नीः कथ्यन्ते, ताभ्यः साध्याः पुत्रान् जनयन्ति—नरं नारायणं हरिं कृष्णं च, ये विष्णोः अंशा इति प्रतिपाद्यन्ते। नरनारायणौ गन्धमादने घोरं तपः कुर्वन्तौ लोकान् कम्पयतः। तयोस्तपःशक्त्या शङ्कितः इन्द्रः कामं वसन्तां च सहाप्सरोगणैः प्रेषयति—नृत्यगीतवाद्यैः सौन्दर्येण च मनोहरैः विषयैः तपोभङ्गाय। किन्तु तौ मुनिवरौ न चलतः—निर्वातदीपवत्, अक्षोभ्यसागरवत् च स्थिरौ वर्ण्येते। अथ नारायणः स्वोरुतः अतुलां स्त्रीं प्रादुर्भावयति—सा उर्वशीति ख्याता, अप्सरसां सौन्दर्यं अतिशेते। देवदूताः नरनारायणौ स्तुवन्ति। नारायणः तत्त्वोपदेशं करोति—परमात्मा सर्वभूतेषु व्याप्तः; अतः रागद्वेषादयः भेदकारिणो भावाः सम्यग्दर्शिनां नाधारं लभन्ते। उर्वशीं इन्द्राय नेतुं आदेशयति, स्वतपः च लोकमार्गप्रदर्शनाय लोकसंरक्षणाय च, न विषयभोगाय न देवैः स्पर्धायै इति प्रतिपादयति।
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयवचनप्रसङ्गे दिव्यः तत्त्वोपदेशः प्रवर्तते। वसन्तकामाद्याः उर्वशीप्रमुखाश्चाप्सरसः पुनःपुनर्नारायणं प्रणम्य प्रत्यक्षं विश्वरूपदर्शनं याचन्ते, पूर्वोपदेशेन स्वेष्टसिद्धान्तो निश्चयित इति च निवेदयन्ति। तदा नारायणः स्वदेहे सर्वलोकान् सर्वभूतानि च स्थितानीति दर्शयति; तत्र ब्रह्मेन्द्ररुद्रादित्यवसवः, यक्षगन्धर्वसिद्धादयः, मनुष्यपशुपक्षिवृक्षलतादयः, नद्यः पर्वताः समुद्राः द्वीपाः तथा नभोमण्डलं च दृश्यते। अप्सरसस्तु स्तुतिभिः नारायणं भूततन्मात्रेन्द्रियाधारं, एकमेव ज्ञातारं द्रष्टारं, यस्मिन् सर्वे भावा अंशतया प्रविशन्ति तं वासुदेवं केशवं च वर्णयन्ति। दर्शनस्य महिम्ना व्याकुलाः सन्तः तद्विश्वरूपं संहर्तुं प्रार्थयन्ति; स च तद्रूपं पुनः स्वात्मनि लीनयति, सर्वभूतानि ममांशा इति बोधयन् देवमनुष्यतिर्यगादिषु समदृष्टिं (समतां) उपदिशति। अन्ते मार्कण्डेयः राजानं प्रति उपदिशति—सर्वभूतेषु स्थितं केशवं ध्यायतो मोक्षसाधनं भवति; जगद्वासुदेवमयं ज्ञात्वा वैरादिद्वेषविभेदाः क्षीयन्ते।
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति कथयति—देवाः वैष्णवं विश्वरूपं द्रष्टुमिच्छन्ति, उर्वश्याः प्रादुर्भावे च विस्मयं यान्ति। भृगुवंशसमुद्भवा श्रीर्लक्ष्मीर्नारायणं पतिं कर्तुमुद्दिश्य व्रत-दान-नियम-सेवाः परिगणयित्वा समुद्रतीरे सहस्रं दिव्यवर्षाणि घोरं तपः करोति। देवाः स्वयम् विश्वरूपं प्रकाशयितुमशक्ताः सन्तो नारायणं निवेदयन्ति; विष्णुः श्रीं समीपं गत्वा तस्या वरं दत्त्वा विश्वरूपं दर्शयति। स च पाञ्चरात्रभक्त्यनुगुणं पूजोपदेशं वदति—नित्यपूजया श्री-यशः-मानवृद्धिः, ब्रह्मचर्यं मूलतपः, देवस्य “मूलश्रीपति” इति नाम च। रेवाजले स्नानं संयमयुक्तं फलप्रदं, दाने च पुण्यवृद्धिकरमिति निर्दिशति। श्रीः गृहस्थाश्रमधर्मस्य प्रतिष्ठां याचते; नारायणः “नारायणगिरि” इति नाम स्थापयति, तस्य स्मरणं मोक्षप्रदं इति व्याचष्टे। अनन्तरं दिव्यविवाहयज्ञः वर्ण्यते—ब्रह्मा ऋषयश्च ऋत्विजो भवन्ति, समुद्राः रत्नादीनि ददति, कुबेरो धनं प्रयच्छति, विश्वकर्मा मणिमयानि वासगृहाणि निर्माति। अनुशासितब्राह्मणानां निवासः स्थापितः। अन्ते अवभृथस्नानार्थं तीर्थं सृज्यते—विष्णोः पादोदकात् जह्नवीसदृशः शुद्धः प्रवाहः रेवां प्राप्य “देवतीर्थ” इति ख्यातः, परमपावनं बह्वश्वमेधावभृथफलात् अपि श्रेष्ठमिति प्रशंसितम्।
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
अस्मिन्नध्याये युधिष्ठिरः देवतीर्थस्य नाम, माहात्म्यं, तत्र स्नानदानयोः फलञ्च पृच्छति। तदा मार्कण्डेयः कथयति—देवैर्मुनिभिश्च पूजितानि सर्वाणि तीर्थानि विष्णुना चिन्त्यन्ते, तानि च देवतीर्थे एकीभवन्ति; अतः तत् वैष्णवं परमं तीर्थं, सर्वतीर्थस्नानसमं च। ग्रहणे कृतानि कर्माणि ‘अनन्तफलानि’ भवन्ति इति, सुवर्ण-भूमि-गो-आदि दानानां देवतासम्बद्धा महिमा निरूप्यते; देवतीर्थे श्रद्धया कृतं यत्किञ्चिद्दानं अक्षयफलप्रदं भवतीति निष्कर्षः। ततः एकादशीव्रतविधानं प्रदिश्यते—स्नानं (नर्मदाजलेनापि), उपवासः, श्रीपतिपूजनम्, रात्रौ जागरणं, घृतदीपेन नीराजनं च। द्वादश्यां प्रातः ब्राह्मणान् दम्पतींश्च वस्त्राभरण-ताम्बूल-पुष्प-धूप-गन्धानुलेपनैः सत्कृत्य दानं कर्तव्यम्। क्षीरादिद्रव्यैः, तीर्थोदकेन, सूक्ष्मवस्त्रेण, सुगन्धैः, नैवेद्यैः, दीपैश्च पूजोपकरणानि निर्दिश्यन्ते; एवं कर्ता वैष्णवचिह्नसमन्वितो विष्णुलोकं प्राप्नोतीति। अन्ते नित्यनीराजनस्य रक्षाकरत्वं आरोग्यप्रदत्वं च, दीपशेषस्य नेत्रेषु प्रयोगः, तथा माहात्म्यश्रवण-पाठयोः पुण्यं—श्राद्धकाले पठिते पितॄणां तृप्तिश्च—फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
अध्यायः १९६ मārkaṇḍेयेन श्रोतारं हंसतीर्थं प्रति यात्रानिर्देशेन आरभ्यते। तत् तीर्थं सर्वतीर्थेष्वतिशयेन पवित्रं, अनुपमं च कथ्यते। अस्य माहात्म्यं कारणकथया प्रतिष्ठाप्यते—अत्र हंसः तपः कृत्वा ब्रह्मणो वाहनत्वं (ब्रह्मवाहनता) प्राप्तवान्; तेन अस्य स्थले महाशक्तिः प्रादुर्भूता इति। ततः विधि-नीतिसंयुक्तः क्रमः प्रदर्श्यते—यो हंसतीर्थे स्नात्वा काञ्चनदानं करोति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते ब्रह्मलोकं च गच्छति। तस्य फलम् दिव्यदर्शनरूपेण वर्ण्यते—हंसयुक्तेन विमाननेन, नवसूर्यप्रभया दीप्तेन, सर्वकामसमृद्ध्या युक्तेन, अप्सरसां गणैः सेव्यमानः स याति। इच्छानुसारं भोगान् अनुभूय, जातिस्मरणयुक्तः पुनर्मनुष्यजन्म प्राप्नोति इति कर्मसन्ततिः सूच्यते। अन्ते मोक्षोपसंहारः—यः संन्यासेन देहं परित्यजति स मोक्षं लभते। अस्य तीर्थस्य फलम् पापनाशनं, पुण्यवर्धनं, शोकनिवारणं च इति संक्षेपेण निगद्यते।
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः नर्मदातटे स्थितं मূलस्थानं नाम परमं सूर्यतीर्थं वर्णयति। तत् शुभं ‘मूल-स्थानम्’ इति ख्यातं, पद्मजेन (ब्रह्मणा) सह सम्बन्धितं, यत्र भास्करस्य प्रतिष्ठा कृताऽभवत्; तत्र दर्शनमात्रेण पुण्यवृद्धिः कथ्यते। व्रती यात्री नियमितचित्तः स्नात्वा पिण्डोदकादिभिः पितृदेवताभ्यः तर्पणं कृत्वा, ततः मূलस्थानदेवालयं पश्येत्। विशेषविधानं—शुक्लसप्तम्यां यदा आदित्यवासरः स्यात्, तदा रेवाजले स्नानं, तर्पणं, यथाशक्ति दानं, करवीरपुष्पैः रक्तचन्दनोदकेन च भास्करस्य स्थापना-पूजनं, कुन्दापुष्पयुक्तधूपार्पणं, सर्वदिक् दीपप्रदीपनं, उपवासः, रात्रौ जागरणं भक्तिगीतवाद्यैः सह कर्तव्यम्। फलश्रुतिः—तीव्रदुःखपरिहारः, दीर्घकालं सूर्यलोकवासः, गन्धर्वाप्सरसां सेवितत्वं च इति।
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
मārkaṇḍeyaḥ श्रोतारं भद्रकाली-सङ्गमं प्रति निर्देशयति, यत् देवैः नित्यं सेवितं दिव्यप्रतिष्ठितं च ‘शूलतीर्थ’ इति प्रसिद्धम्। तत्र केवलं दर्शनमपि, विशेषतः स्नान-दानेन सह, दुरितं दारिद्र्यं दुष्ट-निमित्तं शाप-प्रभावं च विनाशयतीति तीर्थस्य प्रभावः प्रतिपाद्यते। तदा युधिष्ठिरः पृच्छति—नर्मदातटे देवी कथं ‘शूलेश्वरी’ शिवश्च कथं ‘शूलेश्वर’ इति ख्यातौ जातौ? मārkaṇḍeyaḥ माण्डव्य-नाम्नः ब्राह्मणतपस्विनः कथां कथयति। स मौनव्रतेन घोरतपसि लीनः; तस्याश्रमे चौरैः चौर्यद्रव्यं निहितम्। राजपुरुषाः पृष्ट्वापि मौनिनं प्रत्युत्तरं न लभन्ते; तेन शूले आरोप्य दण्डयन्ति। दीर्घं दुःखं सहमानोऽपि माण्डव्यः शिवस्मरणेन धैर्यं धारयति; ततः शिवः प्रादुर्भूय शूलं छित्त्वा कर्मविपाकं व्याचष्टे—पूर्वकृतकर्मभ्यः सुख-दुःखादयः, धर्मनिन्दां विना क्षान्त्या सहनं तप एव। माण्डव्यः शूलस्य अमृततुल्य-प्रभावस्य रहस्यं पृच्छति, तथा शूलस्य मूलाग्रे शिव-उमयोः स्थैर्यं याचते। तत्क्षणात् लिङ्गरूपेण शूलमूले शिवः प्रकटते, वामभागे देवीमूर्तिश्च; एवं शूलेश्वर-शूलेश्वरी-पूजा प्रतिष्ठिता। अनन्तरं देवी विविधतीर्थेषु स्वनामरूपाणि बहूनि निर्दिश्य देवी-रूपभूगोलं प्रकाशयति। अन्ते फलश्रुतिः—पूजा, नैवेद्य, पितृतर्पण, उपवास-जागरादि विधयः शुद्धिं शिवलोकसामीप्यं च ददतीति; तीर्थं ‘शूलेश्वरी-तीर्थ’ इति चिरप्रसिद्धिं याति।
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
मार्कण्डेयः तीर्थानुक्रमणकथां प्रवर्तयन् अश्विनीतीर्थं परमं तीर्थं निरूपयति। तत् “कामिकम्” इति—इष्टसिद्ध्यभिप्रायफलप्रदम्—जीवानां सिद्धिदं च कथ्यते। तत्र नासत्यौ अश्विनीकुमारौ दिव्यवैद्यौ, अस्मिन् तीर्थे महत्तपः कृत्वा यज्ञभागाधिकारं लेभाते, सर्वदेवसम्मतिं च प्राप्नुतः। युधिष्ठिरः तयोः “सूर्यपुत्रौ” इति नाम्नः कारणं पृच्छति। मार्कण्डेयः संक्षेपेण आख्यानं वदति—राज्ञी सूर्यतेजसा असहिष्णुः मेरुप्रदेशे घोरं तपः चकार; सूर्यः कामात् अश्वरूपं धृत्वा तामुपागच्छत्; नासिकामार्गेण गर्भाधानं जातम्, तस्मात् प्रसिद्धौ नासत्यौ अजायताम्। अनन्तरं नर्मदातटे भृगुकच्छसमीपे तयोः दुष्करं तपः कृतं, परां सिद्धिं च प्राप्तम् इति। अन्ते फलश्रुतिः—यः अस्मिन् तीर्थे स्नात्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं ददाति, स सर्वजन्मसु सौन्दर्यं सौभाग्यं च लभते इति।
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण मārkaṇḍeyo युधिष्ठिरं प्रति सावित्रीतीर्थस्य परमपावनत्वं महिमानं च निरूपयति। ततः सāvitrīदेव्याः स्वरूपं वेदमातृत्वं, पद्मचिह्नोपेतां ध्यानमूर्तिं, तथा त्रिषु सन्ध्यासु—प्रातः, माध्याह्न, सायं—कालभेदेन यथाक्रमं ध्येयविधिं पूजाविधानं च विस्तरेण कथयति। तीर्थयात्रिकाणां शुद्ध्यर्थं स्नान-आचमन-प्राणायामादिक्रमः प्रदर्श्यते; प्राणायामेन सञ्चितदोषदाहः, ‘आपो हि ष्ठा’ मन्त्रेण प्रोक्षणम्, अघमर्षणादिवैदिकमन्त्रैः पापापनयनं च विधीयते। सन्ध्यानन्तरं गायत्रीजपस्य नियमयुक्तं आचरणं प्रधानं कृत्वा पापक्शयः, उच्चलोकप्राप्तिः इत्यादि फलश्रुतयः कथ्यन्ते। पितृतर्पणादिश्राद्धकर्मणां तथा अन्त्यव्रतानां च अस्मिन् तीर्थे विशेषफलम्, मृत्योत्तरं श्रेष्ठगतिः पुनश्च शुभजन्म इति प्रतिज्ञाय अध्यायः विधिनिष्ठां धर्माचारं च उपदिशति।
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयः महीपालं प्रति तीर्थोपदेशरूपेण देवतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति, युधिष्ठिरं च धर्मराजत्वस्य दृष्टान्ततया स्मारयति। एतत् तीर्थम् अतुल्यं, सिद्धैर्देवैश्चेन्द्रसहितैः सेवितं, तत्र स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनं च कृतं स्वभावशक्त्या अनन्तफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। भाद्रपदमासे कृष्णपक्षस्य त्रयोदशी विशेषतया प्रधानतमा निर्दिश्यते, यत्र पुरा देवाः निवसन्ति स्म। तस्यां त्रयोदश्यां स्नात्वा विधिवत् श्राद्धं कृत्वा देवैः प्रतिष्ठापितं वृषभध्वजं (शिवं) समर्चयेत्। एतत्कर्मणा सर्वपापविनिर्मुक्तिः, रुद्रलोकप्राप्तिश्च सिध्यतीति मोक्षाश्वासनपूर्वकं तीर्थमार्गदर्शनं समाप्यते।
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
मार्कण्डेयः शिखितीर्थं नाम प्रधानं तीर्थं वर्णयति—यत् श्रेष्ठं पञ्चायतनं, देवपूजासंस्कृतं च। तत्र हव्यवाहनः (अग्निः) तपः कृत्वा ‘शिखा’ं प्राप्य ‘शिखी’ इति प्रसिद्धोऽभवत्, तथा ‘शिखा’सम्बद्धेन नाम्ना शिखाख्यं शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। आश्वयुजमासे निर्दिष्टे चन्द्रकाले यात्री तीर्थं गत्वा नर्मदाजले स्नात्वा, देवर्षिपितृभ्यः तिलतोयेन तर्पणं कुर्यात्; ब्राह्मणाय सुवर्णदानं दद्यात्, अग्निं च सन्तोषयेत्। ततः गन्धमाल्यधूपादिभिः शिवपूजां समाप्य, फलश्रुत्या रुद्रलोकं सूर्यवर्णेन विमानena, अप्सरोभिः सह, गन्धर्वैः स्तूयमानः प्राप्नोति; लोके च शत्रुनाशं तेजःप्राप्तिं च लभते।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
मार्कण्डेयः कोटितीर्थं सर्वतीर्थेष्वतिशयितं, सिद्धगणैर्महर्षिभिश्च बहुभिरावृतं परमं पुण्यक्षेत्रमिति वर्णयति। दीर्घतपसः परं ऋषिभिः शिवः प्रतिष्ठापितः, सह देव्या कोटीश्वर्या च चामुण्डया (महीषार्दिन्या) च, इति शैव-शाक्तयोः संयुक्तं पावनमण्डलं प्रादुर्भवति। भाद्रपदस्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां, हस्तनक्षत्रयुक्तायां, एतत्तीर्थं सर्वपापप्रणाशनं सर्वलोकहितकरं च कथ्यते। तत्र स्नानं, तिलोदकदानं, श्राद्धकर्म च कृत्वा महत्फलं लभ्यते; पितॄणां तृप्तिः, नरकात् शीघ्रं उद्धारश्च निर्दिष्टसंख्यकानां जनानां भवतीति प्रतिपाद्यते। अन्ते सामान्यनियमः प्रदर्श्यते—अस्य तीर्थस्य प्रभावात् स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनं च ‘कोटिगुणं’ फलति; देशविशेषेण धर्मकर्मणां महावृद्धिर्भवतीति तीर्थमहिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः भृगुतीर्थं परमपुण्यं पैतामहं तीर्थं च निरूपयति, यत् पापक्षयकरं महाफलप्रदं च। युधिष्ठिरः पृच्छति—कस्माद् ब्रह्मा पितामहः महेश्वरं तीव्रभक्त्या समाराधयामास? तदा स प्राचीनमितिहासं कथयति—स्वदुहितृगमनाभिलाषेण ब्रह्मा शङ्करेण शप्तः; तस्य वेदविद्या क्षीयते, लोके पूज्यत्वं च हीयते। शोकाकुलः स ब्रह्मा रेवाया उत्तरतीरे त्रिशतवर्षाणि तपः कृत्वा स्नानैः शिवं प्रीतिं निनाय। प्रसन्नः शङ्करः पुनः पर्वसु ब्रह्मणः पूज्यतां स्थापयति, तत्र देवैः पितृभिश्च सह स्वस्य नित्यसन्निधिं च घोषयति; अतः तत् तीर्थं पैतामहं नाम्ना प्रसिद्धं, तीर्थेषु श्रेष्ठं भवति। अथ कालविशेषः फलश्रुतिश्च—भाद्रपदकृष्णपक्षे अमावास्यायां स्नात्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं कृत्वा, अल्पोपहारैः अपि (एकपिण्डेन तिलतोयेन वा) पितॄणां दीर्घतृप्तिः सिध्यति। सूर्ये कन्यास्थे श्राद्धानुष्ठानस्य महत्त्वं कथ्यते, सर्वेषु पितृतीर्थेषु यत् श्राद्धफलं तत् अत्रैव अमावास्यायां लभ्यते इति। अन्ते—यः स्नात्वा शिवं पूजयति स महालघुदोषैः प्रमुच्यते; यश्च नियमितचित्तः अस्मिन् तीर्थे देहं त्यजति स रुद्रलोकं गच्छति, पुनरावृत्तिर्न भवति।
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमार्कण्डेयः राजानं प्रति कुरकुरीनाम महापुण्यतीर्थं गन्तुं उपदिशति। तत् तीर्थं सर्वपापप्रणाशनं, अत्यन्तमङ्गलप्रदं च इति वर्ण्यते। तत्र तीर्थदेवता कुरकुरी इष्टार्थप्रदा कथ्यते—पशून्, पुत्रान्, धनं च भक्तेभ्यः ददाति इति। अपि च तस्याः क्षेत्रपालो Ḍhauṇḍheśa-नाम क्शेत्रपालः निवसति; स्त्रीपुरुषयोः तस्य पूजनं विधेयम् इति निर्दिश्यते। फलश्रुतौ उच्यते—दर्शनमात्रेणापि दारिद्र्यदुःखक्षयः, अपुत्रत्वनिवारणं, अनिष्टशमनं, इष्टसिद्धिश्च भवति। अन्ते च विधिपूर्वकं तीर्थस्पर्शन-दर्शनयोः एव फलप्राप्तेः कारणत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
मārkaṇḍeyaḥ kṣoṇināthaṃ narādhipaṃ ca सम्बोध्य दśakanyā-नामकं परमपुण्यं तीर्थं निर्दिशति—अत्यन्तसुन्दरं सर्वपापहरं च। तस्य माहात्म्यं शैव-कारणकथया प्रतिष्ठाप्यते—अत्र महādevaḥ दśa-शीलवत्यः कन्याः सह सम्बद्धः, तासां ब्रह्मणा सह विवाह-व्यवस्था च कृताऽभवत्; ततोऽयं देशः ‘दśakanyā’ इति प्रसिद्धिं जगाम। अथ विधिनिर्देशः—अस्मिन् तीर्थे अलङ्कृतां कन्यां विवाहे दत्त्वा (कanyādānaṃ) महत् पुण्यं लभ्यते; केशसंख्येयवर्षाणि शिवसमीपे वासः, ततः दुर्लभं मानुषजन्म, अन्ते महाधनसम्पत्तिश्च इति फलश्रुतिः। पुनश्च भक्त्या स्नānaṃ कृत्वा शान्ताय ब्राह्मणाय स्वर्णदानं कर्तव्यम्; अल्पमपि स्वर्णं पूर्वकृत-वाक्-मनः-काय-दोषान् विलापयतीति। अन्ते स्वर्गारोहणं, विद्याधर-सिद्धैः सह सत्कारः, कल्पान्तपर्यन्तं निवासश्च—कर्म, नीतिः, फलम् इति त्रयाणां सङ्गमस्थलत्वेन तीर्थस्य महिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
मार्कण्डेयः स्वर्णबिन्दुनामकं पावनं तीर्थं निर्दिशति, तस्य कर्मविधानं फलश्रुतिं च कथयति। अस्मिन् अध्याये तीर्थे स्नानं कृत्वा ब्राह्मणाय काञ्चनदानं परमपुण्यकरं इति प्रतिपाद्यते। काञ्चनं वह्नितेजसः प्रसूतं श्रेष्ठरत्नं इति निगद्यते, तस्माद् दाने विशेषशक्तिमत्। अल्पमात्रमपि सुवर्णं—केशाग्रपरिमाणमात्रं—यदि अस्मिन् तीर्थे विधिवत् दत्तं, तत्र मरणे सति स्वर्गारोहणं भवतीति वचनम्। दाता विद्यासाधर-सिद्धैः सह पूज्यते, श्रेष्ठे विमानवर्ये कल्पान्तपर्यन्तं वसति, ततः पुनः श्रीमद्गृहे द्विजत्वेन उत्तमं मानुष्यजन्म लभते। एतत्कर्म मनोवाक्कायिकदोषान् शीघ्रं नाशयतीति कर्मशुद्ध्यर्थं उपदिश्यते।
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः नृपं प्रति ‘पितॄणाम् ऋणमोचनम्’ इति त्रैलोक्यप्रसिद्धस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। विधानेन स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यः तर्पणं दत्त्वा दानं च कृत्वा जनोऽनृणः, ऋणबन्धात् मुक्तः, भवतीति क्रमो निरूप्यते। पुत्रस्यावश्यकता च दर्श्यते—पितरः पुत्रं कामयन्ते, यतः स पुत्रः ‘पुण्णामा’ नरकात् पितॄन् त्रातुमिव कल्प्यते; अतः कुलपरम्परायां श्राद्धादिकर्मणां प्रवाहः प्रतिष्ठाप्यते। ऋणत्रयस्य विवेचनं क्रियते—पितृऋणं पिण्डदानोदकतर्पणैः, देवऋणं अग्निहोत्रयज्ञादिभिः, मनुष्यऋणं ब्राह्मणेभ्यः प्रतिश्रुतदानैः, तीर्थदेवालयकार्येषु च कर्तव्यपालनैः। अन्ते फलश्रुतिः—अस्मिन् तीर्थे कृतानि दानतर्पणादीनि, गुरवश्च सन्तोषिताः, अक्षयफलप्रदाः; तेषां पुण्यं सप्तजन्मपर्यन्तं दिवङ्गतानामपि उपकारकं भवतीति वंशकल्याणं धर्मकर्तव्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
मार्कण्डेयः क्रमशः रेवातटे नर्मदातीर्थानां निर्देशं करोति—पुष्कली-क्षमानाथादीनि—अनन्तरं च यत्र रुद्र-महेश्वररूपेण शिवः सन्निहितः, तस्य भारभूतीतीर्थस्य उत्पत्तिं कथयति। युधिष्ठिरः ‘भारभूति’ इति नाम्नः कारणं पृच्छति। प्रथमदृष्टान्ते धर्मशीलो ब्राह्मणो विष्णुशर्मा शौचाचार-तपोनिष्ठया जीवति; महादेवो बटुरूपेण तस्य शिष्यत्वं गृह्णाति। अन्नपाकविषये अन्यैः शिष्यैः सह विवादे सति पणो निश्चीयते; शिवः प्रचुरान्नं प्रादुर्भावयति, ततः नदीतीरे पणानुसारं शिष्यान् ‘भार’सहितान् नर्मदायां क्षिपति, पुनश्च तान् उद्धृत्य ‘भारभूति’ नाम लिङ्गं स्थापयति, ब्राह्मणस्य पापभयं च निवारयति। द्वितीयदृष्टान्ते वणिजः विश्वासिनं मित्रं हत्वा द्रोहं करोति; स मरणोत्तरं घोरदण्डान् भुङ्क्ते, बहुषु योनिषु भ्रमित्वा धर्मराजस्य गृहे भारवाहक-वृषभत्वेन जायते। कार्त्तिके शिवरात्रौ भारेश्वरक्षेत्रे राजा स्नान-नैवेद्यादि, रात्रियामेषु चतुर्विधं लिङ्गपूरणं, सुवर्ण-तिल-वस्त्र-गोदानादि दानं, जागरणं च करोति; तेन वृषभः शुद्धिं प्राप्य दिव्यगतिं यास्यति। अन्ते फलश्रुतिः—अत्र स्नान-व्रताचरणेन महापापान्यपि नश्यन्ति, अल्पदानमप्यव्ययपुण्यं जनयति; तीर्थे मरणं निरन्तरं शिवलोकं ददाति, अथवा शुभजन्मप्रदं भूत्वा पुनर्मोक्षमार्गं नयति।
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन पुङ्खतीर्थस्य माहात्म्यं प्रवर्त्यते। तत् तीर्थं परमं पुण्यस्थानमिति निर्दिश्य, पूर्वं तत्र पुङ्खेन सिद्धिप्राप्तिरभूदिति दृष्टान्तेन तस्य पावनता प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं तस्य कीर्तिः जामदग्न्यस्य (परशुरामस्य) तपसा सम्बध्यते—स क्षत्रियप्रभावनिवर्तकः महाबलः, नर्मदाया उत्तरतीरे दीर्घकालं घोरं तपः करोति। ततः फलश्रुतिः क्रमशः कथ्यते—तीर्थस्नानं परमेेश्वरपूजनं च इह लोके बलं, परत्र मोक्षं च ददाति; देवपितृपूजनात् पितृऋणविमुक्तिः; तत्र प्राणत्यागे रुद्रलोकपर्यन्तं न निवर्तनीया गतिः; स्नानेन अश्वमेधफलप्राप्तिः; ब्राह्मणभोजनेन महापुण्यवृद्धिः (एकस्य भोजनस्यापि बहुसंख्यकफलतुल्यता); वृषभध्वजपूजनात् वाजपेययज्ञफलम्। एवं शैवभक्तिपरिसरे देशविशेषे कृतानां कर्मणां महाफलप्रदत्वं शिक्षारूपेण निरूप्यते।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति नर्मदातटे श्राद्धकाले जातां कथां निवेदयति। तत्र कश्चिद् ब्राह्मणगृहस्थः ब्राह्मणान् भोजयितुं समुपविष्टान् आहूय श्राद्धभोजनं करोति। तस्मिन्नन्तरे महेश्वरः कूष्ठिरूपेण दुर्गन्धयुक्तो ब्राह्मणवेषधारी भूत्वा आगत्य तैः सह भोजनं याचते; गृहस्थाः सभ्याश्च तं रूपदोषाद् अशौचकल्पं मन्यमानाः कटुवाक्यैः पराङ्मुखा भवन्ति। देवस्य तिरोभावानन्तरं भोजनं सहसा दूष्यते—पात्रेषु कृमयः प्रादुर्भवन्ति, सर्वे विस्मयं यान्ति। तदा विवेकी ब्राह्मणः एतत् अतिथिनिन्दाविपाकं मन्यते, आगन्तुकं परमेश्वरं धर्मपरीक्षार्थं प्राप्तं विज्ञाय नियमं स्मारयति—अतिथिः रूपेण न परीक्ष्यः, न शौचाशौचेन, न बाह्यलक्षणैः; विशेषतः श्राद्धेऽतिथ्यविमुखता दैत्यादीन् बलान् हविर्भक्षणाय आवहति। ते सर्वे तं अन्विष्य स्तम्भवत् निश्चलस्थितं ददृशुः, प्रणिपत्य स्तुतिं कुर्वन्ति। महेश्वरः करुणया प्रसन्नः सन् अन्नं पुनः सम्यक् करोति/प्रददाति, स्वमण्डलपूजां च निरन्तरं कर्तुं उपदिशति। अन्ते त्रिशूलधारिणः प्रभोः ‘मुण्डिनाम’ इति आयतनं कीर्त्यते—शुभदं पापनाशनं, कार्त्तिके विशेषफलप्रदं, गयातीर्थसमं पुण्यदं च।
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
मārkaṇḍeyaḥ कथयति—महेश्वरः भिक्षुरूपं धृत्वा क्षुधातृषार्तः ग्रामं प्रविशति। भस्मलिप्ताङ्गः, अक्षसूत्रधारी, त्रिशूलधारी, जटाधरः, भूषणभूषितश्च सन् ḍamaruं वादयति; तस्य नादः दिण्डिमभेर्याः सदृश इति वर्ण्यते। बालैः ग्रामजनैश्च परिवृतः स गीतहास्यभाष्यनृत्यैः क्रीडन् कदाचिद् दृश्यते कदाचिद् अदृश्यो भवति। यत्र यत्र स क्रीडया तं वाद्यं स्थापयति, तत् गृहं ‘भारयुक्तम्’ इव भवति, नश्यतीति चेतनावचनं प्रदर्श्यते—देवस्य अवमाननं, अज्ञानपरिचयः, अथवा अनियन्त्रितं दैवसंस्पर्शनं च दुःफलप्रदं भवतीति। यदा जनाः भक्त्या शङ्करं स्तोतुं प्रवृत्ताः, तदा स प्रभुः ‘दिण्डिमरूपेण’ प्रकटो भवति; तस्मात् स दīṇḍimeśvara इति नाम्ना प्रसिद्धः। अस्य रूपस्य/स्थलस्य दर्शनस्पर्शनाभ्यां सर्वपापविनिर्मुक्तिः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
श्रीमार्कण्डेयः संक्षेपेण धर्मोपदेशयुक्तं तीर्थमाहात्म्यं कथयति। स “चरितं महत्” इति देवस्य महिमानं प्रतिपादयन् श्रवणमात्रेण सर्वपापविनाशः स्यादिति फलश्रुतिं स्थापयति। तत्र शम्भुः बालरूपेण ग्रामबालकैः सह आमलकफलैः क्रीडति। बालकाः फलानि क्षिपन्ति, स तानि क्षणेन आनयित्वा पुनः प्रतिक्षिपति; दिक्षु दिक्षु क्रीडा विस्तरति, यावत् ते आमलकं परमेेश्वरस्वरूपमेव इति बुबुधिरे। अन्ते सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं स्थानम् “आमलेश्वरम्” इति निर्दिश्यते, तत्रैकवारमपि भक्त्या पूजनं कृत्वा “परमं पदम्” अवाप्यते इति निश्चयः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयेन शैवतीर्थस्योत्पत्तिमाहात्म्यं कथ्यते। आरम्भे फलश्रुतिः—एतत्कथाश्रवणमात्रेण सर्वपापविनिर्मुक्तिः। शिवः कपाली/कान्तिकरूपेण भैरवत्वेन वर्ण्यते—पिशाचराक्षसभूतडाकिनीयोगिनीभिः परिवृतः, प्रेतासनस्थः, घोराकारोऽपि त्रैलोक्याभयप्रदः, महत्तपः कुर्वन्। आषाढ्याख्ये काले शिवस्य कन्था अन्यत्र पतिता; तस्मात् स स्थाने ‘कन्थेश्वर’ इति ख्यातः, तस्य दर्शनं अश्वमेधसमं पुण्यं ददाति। देवमार्गे वणिजं प्रति शिवः कामलोभयोः परीक्षां करोति—‘बलाकैः’ लिङ्गं पूरयितुं/उन्नेतुं नियोजयति। लोभमोहाभ्यां वणिक् स्वसञ्चितं सर्वं क्षपयति; शिवः हास्येन लिङ्गं खण्डयित्वा ‘पूर्णता’विचारं प्रबोधयति। पश्चात् वणिजः स्वदोषं निवेद्य पश्चात्तापं कृत्वा अक्षयधनं लभते। बलाकालङ्कृतं लिङ्गं लोकहिताय ‘प्रत्यय’रूपेण तत्रैव स्थित्वा ‘देवमार्ग’ इति प्रसिद्धं, ‘बलाकेश्वर’ इति च पूज्यते। तत्र दर्शनपूजनाभ्यां पापनाशः; देवमार्गे बलाकेश्वरस्य पञ्चायतनभावेन आराधनं रुद्रलोकप्रदं; देवमार्गे मुमुक्षोर्मरणं रुद्रलोकात् पुनरावृत्तिं न जनयति।
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
अस्मिन्नध्याये श्रीमार्कण्डेयेन संक्षेपेणोपदिश्यते यत् देहिनां मोक्षप्रदं श्रीङ्गितीर्थं गन्तव्यमिति। तद् तीर्थं “मोक्षदं” इति प्रशस्यते, तथा च यः कश्चित् तत्र देहं त्यजति स निःसन्देहं मोक्षमाप्नोतीति दृढं प्रतिज्ञायते। पुनश्च तदेव स्थानं पितृकार्येऽपि प्रधानं दर्श्यते। तत्र पिण्डदानं कृत्वा जनः पितृऋणात् अनृणो भवति; तस्य पुण्यसमृद्ध्या शुद्धः सन् “गाणेश्वरीं गतिम्” इति कथितां, शैवविश्वव्यवस्थायां उच्चां परलोकस्थितिम्, प्राप्नोतीति अध्यायः तीर्थयात्रां, मोक्षं, पितृधर्मं च एकत्र संयोजयति।
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
मārkaṇḍeyaḥ राजानं प्रति उपदिशति—त्वं Aṣāḍhī-तीर्थं गच्छ; तत्र Maheśvaraḥ “kāmika”-रूपेण, कामप्रदः सन्निहित इति। ततः स तीर्थस्य माहात्म्यं वर्धयन् तद् “cāturyuga” इति, चतुर्षु युगेषु फलप्रदं, सर्वतीर्थेषु च अनुत्तरम् इति वर्णयति। फलश्रुतौ संक्षेपेण उक्तम्—अत्र स्नानमात्रेण जनो Rudrasya परिचरः भवति, शिवसमीप्यं सेवाभाग्यं च लभते। अपि च, अस्मिन् तीर्थे देहत्यागं कृत्वा जनः अविनिवर्तनीं गतिं प्राप्नोति; न संशयः—स Rudralokaṃ गच्छति। एवम् अयं अध्यायः तीर्थगमनं, स्नानकर्म, तथा मोक्षाश्वासनं संक्षेपेण धर्मपरायणभक्तानां मार्गदर्शकत्वेन संयोजयति।
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये मुनिना मार्कण्डेयेन संक्षेपेण तीर्थोपदेशः प्रदीयते। एरण्डीसङ्गमः देवासुरैः समाराधितः परमपावनः संगमतीर्थविशेष इति प्रतिपाद्यते। यात्रीन्द्रियमनोनिग्रहपूर्वकं उपवासं कुर्यात्, विधिपूर्वकं स्नानं च समाचरेदिति नियमः कथ्यते। अस्य तीर्थस्य शुद्धितत्त्वं प्रकाश्यते—अत्रैवमाचरणेन ब्रह्महत्यादिदारुणपापभारात् विमुच्यते। अन्ते फलश्रुतिः—यो भक्तः अस्मिन्तीर्थे देहं त्यजति, स निःसन्देहं रुद्रलोकं प्राप्य अनिवर्तिकां गतिं लभते इति।
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति अत्यन्त-प्रशस्तं जमदग्नितीर्थं निर्दिशति, यत्र जनार्दन-वसुदेवस्य मनुष्यरूपेण हितकरकर्मणः सिद्धिः प्रसिद्धा। ततो हैहयराजः सहस्रबाहुः कार्तवीर्यार्जुनः मृगयायां प्रवृत्तः जमदग्नेः आश्रमं समायाति। जमदग्निः कामधेनोः (सुरभ्याः) प्रभावेन अतिथिसत्कारं करोति; तस्यैव समृद्धेः कारणं ज्ञात्वा राजा तां धेनुं याचते, बहुभिः साधारणधेनुभिः विनिमयं दत्त्वापि; ऋषिः नानुमन्यते। ततः कलहः प्रवर्तते—जमदग्निः तपोबलसमुत्थं ब्रह्मदण्डं प्रयुङ्क्ते, कामधेनोश्च देहात् शस्त्रधारिणो गणाः प्रादुर्भवन्ति, युद्धं च तीव्रं भवति। अन्ते कार्तवीर्यः सह क्षत्रियैः जमदग्निं हत्वा पापं करोति; तेन परशुरामः प्रतिशोधव्रतं गृह्णाति—पुनःपुनः क्षत्रियवंशानां नाशं कृत्वा समन्तपञ्चके पञ्च रक्तह्रदान् निर्माय पितृकार्यं पूरयति। अनन्तरं पितरः ऋषयश्च शमनं उपदिशन्ति, तेषां ह्रदानां परिसरः पुण्यक्षेत्रत्वेन प्रतिष्ठाप्यते। अध्यायस्य अन्ते नर्मदा-सागर-सङ्गमे विधिनिर्देशः—प्रत्यक्षस्पर्शे निषेधः, स्पर्शन-मन्त्राः, स्नानविधिः, अर्घ्यदानं, विसर्जनं च—उक्तं; जमदग्निं रेणुकां च दर्शनं कृत्वा भक्त्या कर्माणि कुर्वतां शुद्धिः, पितृणां उद्धारः, दिव्यलोके शुभवासश्च फलरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo मुनिः नर्मदायाः दक्षिणतटे स्थितस्य परमस्य तीर्थस्य कोटीश्वरस्य माहात्म्यं तत्त्वतः प्रवदति। तत्र स्नानं दानं च तथा सर्वं कर्म—शुभमशुभं वा—कोटिगुणं भवतीति मुख्यो नियमः प्रतिपाद्यते। देवाः गन्धर्वाश्च शुद्धाः ऋषयश्च ‘कोटितीर्थे’ दुर्लभां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति पूर्ववृत्तान्तैः तस्य तीर्थस्य प्रमाणं दर्श्यते। तत्र महादेवः कोटीश्वररूपेण प्रतिष्ठित इति, देवादिदेवेशस्य केवलं दर्शनमपि अनुत्तरसिद्धये साधनमिति च कथ्यते। अन्ते दिशानुसारिणी तीर्थभूगोलव्यवस्था निर्दिश्यते—दक्षिणमार्गे तपस्विनः पितृलोकसम्बन्धिनः, नर्मदायाः उत्तरतटे तु श्रेष्ठाः मुनयः देवलोकसम्बन्धिन इति शास्त्रनिश्चयः प्रतिपाद्यते। एवम् एतदध्यायः स्थलमाहात्म्यं, देशे कर्मणां फलवृद्धिनियमं, नदीतट-लोकव्यवस्थां च समन्वयति।
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
मार्कण्डेयः राजश्रवणकर्तारं लोटणेश्वरतीर्थं प्रति निर्देशयति। तत् नर्मदाया उत्तरतीरे स्थितं परमं शैवतीर्थं, यस्य दर्शनपूजनाभ्यां बहुजन्मार्जितं पापसमूहं विलीयते। नर्मदाया पावनप्रभावं श्रुत्वा युधिष्ठिरः सर्वतीर्थफलप्रदं एकं श्रेष्ठं तीर्थं पृच्छति; उत्तरं रेवासागरयोः सङ्गमं प्रति केन्द्रितम्—सागरः श्रद्धया रेवां गृह्णाति, समुद्रे च लिङ्गोत्पत्तिः कथ्यते, यया नर्मदापावनता लिङ्गोत्पत्तितत्त्वेन सम्बध्यते। अथ विधिक्रमः प्रदर्श्यते—कार्त्तिकव्रतं विशेषतः चतुर्दश्यां उपवासः, नर्मदास्नानं, तर्पणं श्राद्धं च, रात्रौ जागरणं लोटणेश्वरपूजया सह, प्रातः सागरावाहनस्नानमन्त्रैः सह स्नानविधिः। स्नानानन्तरं ‘लुठन’ (लोटन) नाम विशेषः परीक्षाविधिः—यात्रिकः भूमौ लुठित्वा स्वस्य पापकर्म वा धर्मकर्मेति लक्षणं ज्ञात्वा, विद्वद्भ्राह्मणेषु लोकपालप्रतिमासु च पुरातनदुष्कृत्यस्वीकाररूपां घोषणां करोति; ततः पुनः स्नात्वा यथाविधि श्राद्धं समाचरति। फलश्रुतौ—सङ्गमस्नानेन लोटणेश्वरपूजनयुक्तेन अश्वमेधसमं पुण्यं, दानश्राद्धाभ्यां महत् स्वर्गफलम्, तथा भक्त्या श्रवणपाठयोः रुद्रलोकप्राप्तिः मोक्षाभिमुखं फलञ्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं रेवायाः दक्षिणतीरे मातृतोर्थात् द्विक्रोशदूरे स्थितं श्रेष्ठं तीर्थं दर्शयति—हंसेश्वरं नाम, यत् वैमनस्यविनाशनं मनोविकारहरं च। तत्र पुरावृत्तान्तः कथ्यते—कश्यपवंशे जातः हंसः, ब्रह्मवाहनरूपेण प्रसिद्धः, दक्षयज्ञविघ्नसमये भयात् स्वेच्छया पलायितः। ब्रह्मा तस्य आज्ञालङ्घनं श्रुत्वा क्रुद्धः शापं ददौ, तेन हंसस्य पतनं जातम्। हंसः पुनर्ब्रह्माणं शरणं गत्वा पशुधर्मसीमां निवेदयन् स्वदोषं स्वीकृत्य गुरुत्यागं क्षमापयति, तथा ब्रह्माणं एकं स्रष्टारं ज्ञानधर्माधर्ममूलं शापानुग्रहशक्तिस्रोतसं च स्तौति। तदा ब्रह्मा उपदिशति—तपसा शुद्धिं कुर्यात्, रेवास्नानेन सेवां विधाय तटे त्र्यम्बकं महादेवं स्थापयेत्। तत्र शिवप्रतिष्ठायां बहुयज्ञफलदानमहाफलप्राप्तिः, घोरपापविमोचनं च कथ्यते। हंसः तपः कृत्वा स्वनाम्ना शंकरं हंसेश्वरं प्रतिष्ठाप्य पूजयामास, ततः परां गतिं प्राप। फलश्रुतौ हंसेश्वरतीर्थयात्रा विधीयते—स्नानं, पूजनं, स्तवनं, श्राद्धं, दीपदानं, ब्राह्मणभोजनं, कालेनियमितशिवपूजा च। एतेन पापनाशः, निराशापरिहारः, स्वर्गे मानः, तथा दानयुक्तस्य शिवलोके दीर्घवासश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
मार्कण्डेयः तिलादानाम श्रेष्ठं तीर्थं वर्णयति, यत् क्रोशमात्रगम्ये देशे स्थितम्। तत्र जाबालिः तिलप्राशनेन दीर्घतपसा च शुद्धिमवाप। स तु पूर्वं पितृत्यागेन, अनाचारकामेन, कपटाचारैः, लोकनिन्द्यकर्मभिश्च दोषयुक्तः, जनैर्निन्दितः समाजात् बहिष्कृतश्चाभवत्। ततः स तीर्थयात्रां कृत्वा नर्मदायां निमज्जनं पुनःपुनः कृत्वा, अणिवापान्तसमीपे दक्षिणतटे न्यवसत्। तत्र तिलेन क्रमशः तपांसि चकार—एकभक्तं, एकाहान्तरं, त्र्यह-षडह-द्वादशाहव्रतानि, पक्षिकं मासिकं च, तथा कृच्छ्रं चान्द्रायणं च; एवं बहुवर्षपर्यन्तं नियमं पालयामास। तेन तुष्टोऽभवत् ईश्वरः, शुद्धिं सालय्यं च ददौ। जाबालिना स्थापितो देवः तिलादेश्वर इति प्रसिद्धोऽभवत्, तच्च तीर्थं पापहारीति ख्यातम्। अथ विधयः प्रदर्श्यन्ते—चतुर्दश्यां, अष्टम्यां, हरिवासरे च विशेषपूजा; तिलहॊमः, तिलालेपनं, तिलस्नानं, तिलोदकप्रयोगश्च। लिङ्गे तिलपूरणं, तिलतैलेन दीपप्रदीपनं च कृत्वा रुद्रलोकप्राप्तिः सप्तकुलशुद्धिश्च फलम्। श्राद्धे तिलपिण्डदानात् पितरः दीर्घकालं तृप्यन्ति, पितृकुल-मातृकुल-भार्याकुलत्रयस्य चोन्नतिः कथ्यते।
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
मार्कण्डेय उवाच—नर्मदातीरे क्रोशपरिमिते क्षेत्रे वासवनाम परमं तीर्थं प्रसिद्धम्, यत् अष्टवसुभिः कृतप्रतिष्ठं। धरो ध्रुवः सोमोऽपः अनिलोऽनलः प्रत्युषः प्रभासश्चेति वसवः पितृशापपीडिताः गर्भवासदुःखं प्राप्ताः शरणं मृगयन्तः तत्रागत्य भवान्याः पतिं महादेवं तपसा समाराधयामासुः। द्वादशवर्षपर्यन्तं नियमयुक्तं तपः कृत्वा तेषां पुरतः साक्षान्महेश्वरः प्रादुर्भूतः, वरं दत्त्वा तान् प्रसादयामास; ते च स्वनाम्ना शिवं प्रतिष्ठाप्य विमानमार्गेण दिवं ययुः, ततः स्थानं वासवतीर्थमिति ख्यातिमगात्। अत्र तीर्थे यथाशक्ति शिवपूजा विधेया—पत्रपुष्पफलतोयादिभिः, विशेषतः दीपदानं परमं पुण्यकरम्। शुक्लपक्षेऽष्टम्यां विशेषफलप्रदा पूजा, अथवा नित्यं यथाशक्ति कर्तव्या। एकदिननिवासमात्रेणापि पापनाशः, शिवसामीप्यं दीर्घकालं, गर्भवासपरिहारः, दारिद्र्यशोकविनाशः, स्वर्गे मान्यताच लभ्यते। अन्ते ब्राह्मणभोजनं, वस्त्रदानं, दक्षिणादानं च कर्तव्यमिति धर्मः प्रतिपादितः।
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति रेवासागरयोः सङ्गमे क्रोशपरिमिते देशे स्थितं परमं तीर्थं ‘कोटीश्वर’ इति वर्णयति। तत्र स्नानं दानं जपो होमः अर्चनं च भक्त्या कृतं कोटिगुणफलप्रदं भवतीति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते; देवगन्धर्वर्षिसिद्धचारणादयश्च रेवासागर-सङ्गमस्य अद्भुतदर्शनार्थं समागच्छन्ति। स्नात्वा यथाभक्त्या शिवं कोटीश्वरं स्थापयित्वा पूजयेत्—बिल्वपत्रैः अर्कपुष्पैः ऋतुसम्भवैः द्रव्यैः धत्तूरकुशादिभिः च; मन्त्रपूर्वकैः उपचारैः धूपदीपनैवेद्यादिभिः सम्यगर्चनं विधीयते। तीर्थसेविनां यात्रिकाणां तपस्विनां च पितृलोकदेवलोकाद्युत्तमगतिः प्रतिज्ञायते; पौषकृष्णाष्टमी विशेषपूज्या, तथा चतुर्दश्यां अष्टम्यां च नियमितव्रतं कृत्वा योग्यब्राह्मणभोजनं प्रशस्यते।
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति तीर्थप्रधानं धर्मसंकटं तस्य च समाधानं कथयति। चित्रसेनवंशसम्बद्धा गन्धर्वी अलिका ऋषिणा विद्यानन्देन सह दशवर्षाणि वसति; पश्चात् कस्यचित् कारणेन सुप्तं पतिं हत्वा पितरं रत्नवल्लभं प्रति निवेदयति। तदा माता-पितरौ तां तीव्रनिन्दया परित्यजन्ति, पतिघ्नी-गर्भघ्नी-ब्रह्मघ्नीति दोषैः कलङ्कयन्ति। शोकाकुला सा ब्राह्मणान् पृच्छति—क्व प्रायश्चित्ततीर्थं पापहरं स्यात् इति। ते रेवासागर-सङ्गमे पापहरं तीर्थं निर्दिशन्ति। तत्र सा निराहारव्रतैः, कृत्स्र-आतिकृत्स्र-चान्द्रायणादिभिः तपोभिः, शिवध्यानपूजनैश्च दीर्घकालं तपस्यति। पार्वत्याः प्रेरणया प्रसन्नः शङ्करः प्रादुर्भूय तां शुद्धां घोषयति, वरं च ददाति—मम तत्र त्वन्नाम्ना प्रतिष्ठां कुरु, ततः स्वर्गं प्राप्स्यसि। अलिका स्नात्वा शङ्करं स्थापयति—अलिकेश्वर इति प्रसिद्धं लिङ्गं भवति। सा ब्राह्मणेभ्यो दानानि दत्त्वा कालेन कुटुम्बेन सह पुनर्मिलति, अन्ते दिव्यविमानेन गौरीलोकं यातीति। फलश्रुतौ उक्तं—अत्र स्नानं उमासहितमहादेवपूजनं च मनोवाक्कायपापविनाशकम्; द्विजभोजनं दीपदानं रोगशमनम्; धूपपात्र-विमानप्रतिमा-घण्टा-कलशदानानि च उत्तमान् स्वर्गलोकान् प्रयच्छन्ति।
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
मार्कण्डेयः अवन्तीखण्डे विमलेश्वरनाम तीर्थं वर्णयति, यत् एकक्रोशपरिसरे स्थितं स्नान-पूजा-तपःप्रयोगैः पापनाशनं काम्यफलप्रदं च। तस्य प्रभावः दृष्टान्तपरम्परया प्रकाश्यते—त्वष्टुः पुत्रं त्रिशिरसं हत्वा इन्द्रः तत्र स्नात्वा शुद्धिं प्राप; तपस्वी ब्राह्मणः तपसा तेजस्वी निर्मलश्चाभवत्; भानुः विकृतिदोषात् तपसा शिवानुग्रहेण च मुक्तः। विभाण्डकपुत्रः (ऋष्यशृङ्गः) लोकसङ्गजनितामशौचभावनां ज्ञात्वा भार्यया शान्तया सह रेवा-सागर-सङ्गमे द्वादशवर्षाणि कृत्स्नं नियमं चकार; कृच्छ्र-चान्द्रायणादिभिः त्र्यम्बकं तोषयित्वा ‘वैमल्यं’ लेभे। दारुवनप्रसङ्गे शर्वाण्या प्रेरितः शिवः नर्मदा-सागर-सङ्गमे शुद्धस्थानं स्थापयामास; लोकहितधारकत्वात् तस्य ‘विमलेश्वर’ इति नाम व्याख्यायते। ब्रह्मणा तिलोत्तमासृष्टौ जातं नैतिकक्षोभं मौनं त्रिवारस्नानं शिवस्मरणं च सङ्गमे पूजनं कृत्वा शमयित्वा पुनः शुद्धिः प्राप्ता। अन्ते विधिः प्रदर्श्यते—स्नानं शिवपूजा च पापान् नाशयतः ब्रह्मलोकप्रदौ; अष्टमी-चतुर्दशी-उत्सवदिने उपवास-दर्शनैः चिरसञ्चितपापत्यागः शिवलोकप्राप्तिश्च; विधिवत् श्राद्धेन पितृऋणमोचनम्। सुवर्ण-धान्य-वस्त्र-छत्र-पादुका-कमण्डलुदानं, गीत-नृत्य-पाठादि भक्तिकला, तथा देवालयनिर्माणं राज्ञां महापुण्यं इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं प्रति रेवाया नर्मदायाः परमपावनत्वं वर्णयति। सा महादेवस्य प्रिया, ‘माहेश्वरी गङ्गा’ तथा ‘दक्षिणगङ्गा’ इति ख्याता; श्रद्धाहीनता, निन्दा, अवमानना च साधनफलनाशकाः इति चेतयति। श्रद्द्धा-प्रधानं शास्त्रानुगतं कर्मैव सिद्धिदं, काम्येच्छया स्वेच्छाचारः तु निष्फलः इति नियमं प्रतिपादयति। ततः यात्राधर्मविधिं निर्दिशति—ब्रह्मचर्यपालनम्, अल्पाहारः, सत्यवचनम्, मायावर्जनम्, नम्रता, दुष्टसङ्गपरित्यागः इत्यादयः संयमाः; तीर्थकर्माणि च—स्नानम्, देवपूजनम्, यथायोग्यं श्राद्ध-पिण्डदानम्, शक्त्यनुसारं ब्राह्मणभोजनदानं च। अनन्तरं प्रायश्चित्तक्रमः कथ्यते—विशेषतः चतुर्विंशतियोजनपर्यन्ता यात्रा कृत्स्नकृच्छ्रादिफलैः सम्बध्यते, संगमेषु प्रसिद्धस्थलेषु च फलवृद्धिः गुणितरूपेण निर्दिश्यते। अन्ते अङ्गुल-वितस्ति-हस्त-धनु-क्रोश-योजनादिमानपरिभाषा, नदीविस्तारक्रमश्च निरूप्य, रेवायात्रायाः मितबद्ध-प्रक्रियया शुद्धिसाधनं दृढीकृतम्।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
अध्यायः २२८ धर्मसंवादरूपेण प्रवर्तते। युधिष्ठिरः मार्कण्डेयमुनिं पृच्छति—परार्थं कृताया तीर्थयात्रायाः फलं कियत्, कथं च तस्य प्रमाणनिर्णयः। मुनिः कर्मकर्तृत्वस्य क्रमं निरूपयति—श्रेष्ठं स्वयमेव धर्मानुष्ठानम्; अशक्तौ तु सवर्णेन वा निकटबान्धवैः कर्तुं नियोजनीयम्, असवर्णादिद्वारा कृतं प्रतिनिधिकर्म फलहानिकरं भवतीति च सावधानं करोति। ततः प्रतिनिधियात्रायाः तथा आकस्मिकयात्रायाः फलभागनिर्णयः प्रदर्श्यते—पूर्णयात्राफलं स्नानमात्रफलात् भिन्नम् इति विशेषः। माता-पितरौ, वृद्धाः, गुरवः, तथा विस्तीर्णबान्धवाः इत्यादयः पात्रभूताः निर्दिश्यन्ते, सम्बन्धसामिप्येन फलभागाः खण्डशः निर्दिष्टाः—जनकयोः अधिकः, दूरसम्बन्धिषु न्यूनः। अन्ते नदीकालविषयकं नियमं कथ्यते—केषुचित् कालेषु नद्यः ‘रजस्वलाः’ इव मन्यन्ते, तत्र केचन अपवादाः नामतः निर्दिष्टाः; जलकर्मणि कालसंवेदनशीलता प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः राजानं भूपालं च प्रति उपसंहाररूपेण धर्मतत्त्वं निवेदयति। दिव्यसभायां प्रोक्तं शिवप्रीतिकरं पुराणवृत्तान्तं संक्षेपेण मया त्वयि समर्पितम् इति स कथयति। नर्मदातटे आदिमध्यावसानेषु सर्वत्र तीर्थानि असंख्यानि, सर्वव्यापीनि च सन्तीति प्रतिपादयति। ततः फलश्रुतिः—नर्मदाचरितश्रवणं बहुवेदपाठात् महायागकर्मभ्यश्च अधिकं पुण्यं जनयति, नानातीर्थस्नानसमं च भवति। तेन शिवलोकप्राप्तिः, रुद्रगणसङ्गतिः च लभ्यते; दर्शनस्पर्शनस्तुतिश्रवणमात्रेणापि पापक्षयः स्यात् इति निश्चयेनोच्यते। वर्णानां स्त्रीणां च पृथक् फलानि निर्दिश्यन्ते; घोरापराधा अपि नर्मदामाहात्म्यश्रवणेन शुद्ध्यन्तीति प्रशंस्यते। अन्ते पूजोपहारैः सेवां, ग्रन्थलेखनं द्विजाय दानं च अनुशंसति, सर्वलोकहिताय मङ्गलप्रार्थनां करोति; रेवा-नर्मदा जगत्पावनी धर्मप्रदा चेति स्तूयते।
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
अध्यायः २३० रेवातीर्थावलिप्रस्तावः इव कार्यक्रमात्मकः संक्षिप्तसूची च। सूतः मार्कण्डेयप्रोक्तं वचनं निवेदयन् पूर्वकथां समाप्य, रेवामाहात्म्यं सारतः पूर्वमेव कथितमिति स्थापयति, ततः ओङ्कारात् आरभ्यमाणां शुभां ‘तीर्थावलीं’ प्रवक्ष्यामि इति घोषयति। आरम्भे सोमं महेशं ब्रह्माणम् अच्युतं सरस्वतीं गणेशं देवीं च नमस्कृत्य, दिव्यपावनीं नर्मदां विशेषतः प्रणमति। ततः कथाविस्तारं विना, तीर्थनाम्नां सङ्गमानां च, आवर्तस्थानानां, लिङ्गप्रतिष्ठानां, पवित्रवनाश्रमादीनां च घनं क्रमं शीघ्रं निर्दिशति—एषा सूची मार्गदर्शिका इव भवति। अन्ते पाठविधिः फलश्रुतिश्च प्रदर्श्यते; सतां हिताय रचिता इयं तीर्थावली इति, तस्याः पाठेन अहोरात्र-मास-ऋतु-वर्षकृतपापक्षयः, श्राद्धपूजादिषु विशेषफलप्राप्तिः, कुलशुद्धिः, तथा प्रसिद्धयागादिसदृशं पुण्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
अस्मिन्नध्याये सूतः पार्थाय मार्कण्डेयेन संक्षेपतः प्रदत्तं ‘रेवातीर्थ-स्तबक’विषयकं निर्देशं निवेदयति। रेवां ‘कल्पलताम्’ इव निरूप्य, यस्याः पुष्पाणि तीर्थानि, तयोः उभयोः तटयोः स्थितानां तीर्थसमूहानां क्रमशः परिगणना क्रियते। ओङ्कारतीर्थात् आरभ्य पश्चिमसमुद्रपर्यन्तं संगमानां संख्या निर्दिश्यते; उत्तरतट-दक्षिणतट-विभागः दर्श्यते, रेवासमुद्र-संगमः सर्वश्रेष्ठः इति च प्रतिपाद्यते। ततः सर्वसङ्ख्याः प्रदर्श्यन्ते—प्रसिद्धानि चतुःशतानि तीर्थानि इत्यादि—देवताभेदेन च वर्गीकरणं क्रियते, विशेषतः महान्तः शैवसमूहाः, तथा वैष्णव-ब्राह्म-शाक्तसमूहाः। पुनरपि द्वितीयः सूच्यङ्कनक्रमः प्रवर्तते, यत्र केषुचित् संगमेषु, वनिकासु, ग्रामेषु, देवालयेषु च गुप्त-प्रकट-तीर्थाणां परिमाणं शतादिलक्ष-कोटिपर्यन्तं निर्दिश्यते—कपिलासंगमः, अशोकवनिका, शुक्लतीर्थम्, महीष्मती, लुङ्केश्वरः, वैद्यनाथः, व्यासद्वीपः, करञ्जासंगमः, धूतपापम्, स्कन्दतीर्थम् इत्यादिषु। अन्ते सर्वतीर्थविस्तारः कथनातीतः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
अस्मिन्नध्याये रेवाखण्डस्य नर्मदामाहात्म्यस्य औपचारिकं समापनं क्रियते। सूतः ब्राह्मणान् प्रति निवेदयति यत् मर्कण्डेयेन पूर्वं पाण्डुपुत्राय यथोपदिष्टं रेवामाहात्म्यं मया कथितम्, तथा च तीर्थसमूहाः क्रमशः सम्यग्वर्णिताः। रेवाकथा रेवाजलं च परमपावनं पापनाशनं च इति प्रतिपाद्यते; रेवाऽयं शैवप्रभवा, लोकहितार्थं प्रतिष्ठापिता इति च। रेवातीर्थानां सान्द्र्यं श्रेष्ठता च अतिशयोक्त्या संख्यायते, कलियुगे स्मरण-पाठ-सेवा विशेषफलप्रदा इति निर्दिश्यते। ततः फलश्रुतिः—श्रवणं पाठश्च वेदाध्ययनदीर्घयागादपि अधिकं फलदं, कुरुक्षेत्र-प्रयाग-वाराणसी-आदितीर्थसमफलप्रदं च। ग्रन्थपूजनधर्मोऽपि विहितः—गृहे लिखितग्रन्थधारणं, वाचकस्य ग्रन्थस्य च पूजनं दानैः; तेन ऐहिकसमृद्धिः, लोककल्याणं, परलोके शिवलोकसामीप्यं च लभ्यते। घोरपातकान्यपि दीर्घश्रवणेन शम्यन्ते इति, अन्ते शिवात् वायोः ऋषिभ्यः सूतपर्यन्तं परम्परा पुनः प्रतिपाद्यते।
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.