Adhyaya 98
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः युधिष्ठिरं त्रिलोके प्रसिद्धं प्रभासेश्वरतीर्थं गन्तुं प्रेरयति, यत् ‘स्वर्गसोपानम्’ इति ख्यातम्। युधिष्ठिरः तस्योत्पत्तिं फलञ्च संक्षेपेण पृच्छति। प्रभा नाम रविपत्नी दुर्भाग्यदुःखिता वायुभक्षणेन संवत्सरं ध्याननिष्ठां तपश्चर्यां चकार; तदा शिवः प्रसन्नो वरं ददौ। प्रभा धर्मवचनं ब्रूते—स्त्रीणां देवो भर्तैव गुणदोषातीतः—इति, स्वदुःखं च निवेदयति। शिवः अनुग्रहेण भर्तृप्रसादं प्रतिजानाति; उमा तस्य साध्यतां शङ्कते, तदा भानुः नर्मदायाः उत्तरतीरे आगत्य शिवेन प्रभायाः रक्षणतोषणयोः नियोज्यते। उमा प्रभां पत्नीनां मध्ये श्रेष्ठां कर्तुं याचते; सूर्यः स्वीकुरुते। प्रभा तीर्थोन्मीलनार्थं सूर्यस्य अंशं तत्र स्थातुं याचते; सर्वदेवमयः लिङ्गः प्रतिष्ठाप्य ‘प्रभासेशः’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भवति। अनन्तरं तीर्थयात्रानियमाः कथ्यन्ते—प्रभासेश्वरे स्नानादिना तत्क्षणं काम्यफलप्राप्तिः, विशेषतः माघशुक्लसप्तम्यां। ब्राह्मणानुशासनपूर्वकं अश्वसम्बन्धः, भक्त्या स्नानं, द्विजेभ्यो दानं च विधीयते; गोदानस्य विशेषलक्षणानि निर्दिश्यन्ते। फलश्रुतौ स्नानं विशेषतः कन्यादानं च महापातकान्यपि नाशयति; सूर्यलोक-रुद्रलोकप्राप्तिः, महायज्ञानां तुल्यं फलं, गोदानस्य च नित्यं महत्त्वं, विशेषतः चतुर्दश्यां, प्रशंस्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र प्रभासेश्वरमुत्तमम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु स्वर्गसोपानमुत्तमम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र प्रभासेश्वरमुत्तमम्। त्रिषु लोकेषु विख्यातं स्वर्गसोपानमुत्तमम्।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । प्रभासं तात मे ब्रूहि कथं जातं महाफलम् । स्वर्गसोपानदं दृश्यं संक्षेपात्कथयस्व मे
युधिष्ठिर उवाच—तात, प्रभासस्य महाफलप्रदत्वं कथं जातम्? स्वर्गसोपानदं दृश्यं तदेतत् संक्षेपेण मम कथय।
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । दुर्भगा रविपत्नी च प्रभानामेति विश्रुता । तया चाराधितः शम्भुरुग्रेण तपसा पुरा
श्रीमार्कण्डेय उवाच—दुर्भगा रविपत्नी च प्रभानामेति विश्रुता। सा पुरा उग्रेण तपसा शम्भुमाराधयामास।
Verse 4
वायुभक्षा स्थिता वर्षं वर्षं ध्यानपरायणा । ततस्तुष्टो महादेवः प्रभायाः पाण्डुनन्दन
वायुभक्षा सा वर्षं वर्षं ध्यानपरायणा स्थिता। ततः प्रभायाः महादेवः तुष्टोऽभवत्, पाण्डुनन्दन।
Verse 5
ईश्वर उवाच । कस्मात्संक्लिश्यसे बाले कथ्यतां यद्विवक्षितम् । अहं हि भास्करोऽप्येको नानात्वं नैव विद्यते
ईश्वर उवाच—कस्मात् संक्लिश्यसे बाले? यद्विवक्षितं तत् कथ्यताम्। अहमेव भास्करोऽपि; नानात्वं तु न विद्यते।
Verse 6
प्रभोवाच । नान्यो देवः स्त्रियः शम्भो विना भर्त्रा क्वचित्प्रभो । सगुणो निर्गुणो वापि धनाढ्यो वाप्यकिंचनः
प्रभोवाच—शम्भो, स्त्रियाः प्रभो, भर्तृविना नान्यो देवः क्वचिदस्ति। सगुणो निर्गुणो वापि, धनाढ्यो वाप्यकिञ्चनः।
Verse 7
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः स्त्रीणां भर्तैव दैवतम् । दुर्भगत्वेन दग्धाहं सखीमध्ये सुरेश्वर । भर्त्तर्यल्लब्धसौख्यास्मि तेन क्लिश्याम्यहं भृशम्
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः, स्त्रीणां भर्तैव दैवतम्। दुर्भाग्यदाहेनाहं सखीमध्ये सुरेश्वर; भर्तरि यल्लब्धसौख्यास्मि तेनाहं भृशं क्लिश्यामि॥
Verse 8
ईश्वर उवाच । वल्लभा भास्करस्यैव मत्प्रसादाद्भविष्यसि
ईश्वर उवाच— मत्प्रसादात् त्वं भास्करस्यैव वल्लभा भविष्यसि॥
Verse 9
पार्वत्युवाच । अप्रमाणं भवद्वाक्यं भास्करोऽपि करिष्यति । वृथा क्लेशो भवेदस्याः प्रभायाः परमेश्वर
पार्वत्युवाच— भवद्वाक्यमप्रमाणं भास्करोऽपि करिष्यति। तदा प्रभायाः क्लेशोऽयं वृथा भवेत् परमेश्वर॥
Verse 10
उमावाक्यान्महेशानध्यातस्तिमिरनाशनः । आगतो गगनाद्भानुर्नर्मदोत्तररोधसि
उमावाक्यान्महेशोऽध्यातस्तिमिरनाशनः। ततः गगनाद्भानुरागतो नर्मदोत्तररोधसि॥
Verse 11
भानुरुवाच । आहूतोऽस्मि कथं देव ह्यघासुरनिषूदन
भानुरुवाच— आहूतोऽस्मि कथं देव, ह्यघासुरनिषूदन॥
Verse 12
ईश्वर उवाच । प्रभां पालय भो भानो संतोषेण परेण हि
ईश्वर उवाच— भो भानो, प्रभां पालय; परमानन्दसन्तोषेणैव तां रक्षस्व।
Verse 13
उमोवाच । प्रभाया मन्दिरे नित्यं स्थीयतां हिमनाशन । अग्रपत्नी समस्तानां भार्याणां क्रियतां रवे
उमोवाच— हे हिमनाशन, प्रभाया मन्दिरे नित्यं स्थीयताम्; हे रवे, समस्तभार्याणामग्रपत्नी प्रभा क्रियताम्।
Verse 14
भानुरुवाच । एवं देवि करिष्यामि तव वाक्यं वरानने । एतच्छ्रुत्वा प्रभाहूता प्रत्युवाच महेश्वरम्
भानुरुवाच— एवं देवि करिष्यामि तव वाक्यं वरानने। एतच्छ्रुत्वा प्रभाहूता प्रत्युवाच महेश्वरम्।
Verse 15
प्रभोवाच । स्वांशेन स्थीयतां देव मन्मथारे उमापते । एकांशः स्थाप्यतामत्र तीर्थस्योन्मीलनाय च
प्रभोवाच— देव, मन्मथारे, उमापते, स्वांशेनात्र स्थीयताम्; तीर्थस्योन्मीलनाय चैकांशोऽत्र स्थाप्यताम्।
Verse 16
श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयं लिङ्गं स्थापितं तत्र पाण्डव । प्रभासेश इति ख्यातं सर्वलोकेषु दुर्लभम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच— हे पाण्डव, तत्र सर्वदेवमयं लिङ्गं स्थापितम्; तत् ‘प्रभासेश’ इति ख्यातं, सर्वलोकेषु दुर्लभम्।
Verse 17
अन्यानि यानि तीर्थानि काले तानि फलन्ति वै । प्रभासेशस्तु राजेन्द्र सद्यः कामफलप्रदः
अन्यानि यानि तीर्थानि काले तानि फलन्ति वै । प्रभासेशस्तु राजेन्द्र सद्यः कामफलप्रदः ॥
Verse 18
माघमासे सिते पक्षे सप्तम्यां च विशेषतः । अश्वं यः स्पर्शयेत्तत्र यथोक्तब्राह्मणे नृप
माघमासे सिते पक्षे सप्तम्यां च विशेषतः । अश्वं यः स्पर्शयेत्तत्र यथोक्तब्राह्मणे नृप ॥
Verse 19
इन्द्रत्वं प्राप्यते तेन भास्करस्याथवा पदम् । स्नात्वा परमया भक्त्या दानं दद्याद्द्विजातये
इन्द्रत्वं प्राप्यते तेन भास्करस्याथवा पदम् । स्नात्वा परमया भक्त्या दानं दद्याद्द्विजातये ॥
Verse 20
गोप्रदाता लभेत्स्वर्गं सत्यलोकं वरेश्वर । सर्वाङ्गसुन्दरीं शुभ्रां क्षीरिणीं तरुणीं शुभाम्
गोप्रदाता लभेत्स्वर्गं सत्यलोकं वरेश्वर । सर्वाङ्गसुन्दरीं शुभ्रां क्षीरिणीं तरुणीं शुभाम् ॥
Verse 21
सवत्सां घण्टासंयुक्तां कांस्यपात्रावदोहिनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ न ते यान्ति यमालयम्
सवत्सां घण्टासंयुक्तां कांस्यपात्रावदोहिनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ न ते यान्ति यमालयम् ॥
Verse 22
अथ यः परया भक्त्या स्नानं देवस्य कारयेत् । स प्राप्नोति परं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम्
अथ यः परया भक्त्या देवस्य स्नानं कारयति, स यावदाभूतसम्प्लवं परं लोकं प्राप्नोति।
Verse 23
दौर्भाग्यं नाशमायाति स्नानमात्रेण पाण्डव । तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति
पाण्डव, स्नानमात्रेणैव दौर्भाग्यं नाशमायाति; तत्र तीर्थे यः भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति—
Verse 24
ब्राह्मणाय विवाहेन दापयेत्पाण्डुनन्दन । समानवयसे देया कुलशीलधनैस्तथा
पाण्डुनन्दन, ब्राह्मणाय विवाहेन दापयेत्; समानवयसे देया, कुलशीलधनैः समन्विताय।
Verse 25
ये ददन्ते महाराज ह्यपि पातकसंयुताः । तेषां पापानि लीयन्ते ह्युदके लवणं यथा
महाराज, येऽपि पातकसंयुताः ददन्ते, तेषां पापानि उदके लवणं यथा लीयन्ते।
Verse 26
स्वामिद्रोहकृतं पापं निक्षेपस्यापहारिणि । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च कूटसाक्ष्यसमुद्भवम्
स्वामिद्रोहकृतं पापं निक्षेपापहारिणः, मित्रघ्नस्य कृतघ्नस्य च, कूटसाक्ष्यसमुद्भवम्—
Verse 27
तद्ग्रामोद्यानभेदोत्थं परदारनिषेवणम् । वार्द्धुषिकस्य यत्पापं यत्पापं स्तेयसम्भवम्
तथा ग्रामोद्यानभेदोत्थं पापं, परदारनिषेवणजन्यं च; वार्द्धुषिकस्य यत्पापं, स्तेयसम्भवं च यत्पापं—एतानि।
Verse 28
कूपभेदोद्भवं यच्च बैडालव्रतधारिणः । दाम्भिकं वृक्षच्छेदोत्थं विवाहस्य निषेधजम्
कूपभेदोद्भवं यत्पापं, बैडालव्रतधारिणः पापं; दाम्भिकं पापं, वृक्षच्छेदोत्थं च; विवाहनिषेधजं यच्च पापं—एतानि।
Verse 29
आरामस्थतरुच्छेदमगम्यागमनोद्भवम् । स्वभार्यात्यजने यच्च परभार्यासमीहनात्
आरामस्थतरुच्छेदोत्थं पापं, अगम्यागमनोद्भवं च; स्वभार्यात्यजने यत्पापं, परभार्यासमीहनात् च यत्पापं—एतानि।
Verse 30
ब्रह्मस्वहरणे यच्च गरदे गोविघातिनि । विद्याविक्रयणोत्थं च संसर्गाद्यच्च पातकम्
ब्रह्मस्वहरणे यत्पापं, गरदे च गोविघातिनि; विद्याविक्रयणोत्थं पापं, संसर्गाद्यच्च पातकं—एतानि।
Verse 31
श्वबिडालवधाद्घोरं सर्पशूद्रोद्भवं तथा । भूमिहर्तुश्च यत्पापं भूमिहारिणि चैव हि
श्वबिडालवधाद्घोरं पापं, सर्पशूद्रोद्भवं तथा; भूमिहर्तुश्च यत्पापं, भूमिहारिणि चैव हि—एतानि।
Verse 32
मा ददस्वेति यत्पापं गोवह्निब्राह्मणेषु च । तत्पापं याति विलयं कन्यादानेन पाण्डव
पाण्डव, गोषु वह्नौ ब्राह्मणेषु च “मा ददस्व” इति वचनात् यत् पापं जायते, तत् पापं कन्यादानेन नश्यति।
Verse 33
स गत्वा भास्करं लोकं रुद्रलोके शुभे व्रजेत् । क्रीडते रुद्रलोकस्थो यावदिन्द्राश्चतुर्दश
स भास्करलोकं गत्वा ततः शुभं रुद्रलोकं व्रजेत्। रुद्रलोके स्थितः स चतुर्दशेन्द्रपर्यन्तं क्रीडते।
Verse 34
सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना । एतद्व्रजति यस्तीर्थं प्रभासं पाण्डुनन्दन
सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना। प्रभासतीर्थं यः याति, तस्यैतद् भवति पाण्डुनन्दन।
Verse 35
सर्वतीर्थफलं प्राप्य सोऽश्वमेधफलं लभेत् । गोप्रदानं महापुण्यं सर्वपापक्षयं परम् । प्रशस्तं सर्वकालं हि चतुर्दश्यां विशेषतः
सर्वतीर्थफलं प्राप्य सोऽश्वमेधफलं लभेत्। गोप्रदानं महापुण्यं सर्वपापक्षयं परम्, सर्वदा प्रशस्तं चतुर्दश्यां विशेषतः।