Adhyaya 51

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर । यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत्

उत्तानपाद उवाच— हे ईश्वर, कदा श्राद्धं दानं च कर्तव्यं? तत्र यात्रा कस्यां तिथौ विधेया? तत् शीघ्रं मे वद।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः

ईश्वर उवाच— यथा पितृतीर्थं परमपुण्यं सर्वकामप्रदं च, तथा इदं तीर्थमपि स्नान-दान-तर्पणादिभिः पुण्यं भवति।

Verse 3

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश

विशेषेण तु सर्वयुगादिषु श्राद्धं सम्यक् कुर्यात्। वत्स, मन्वन्तरादीनि चतुर्दश पवित्रकालान् शृणु।

Verse 4

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

आश्वयुजशुक्लनवमी, कार्त्तिकद्वादशी, चैत्रमासस्य तृतीया, तथा भाद्रपदस्यापि तृतीया— एताः शुभतिथयः।

Verse 5

आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा

आषाढदशमी, माघसप्तमी, श्रावणकृष्णाष्टमी, तथा आषाढपूर्णिमा— एताश्चापि पुण्यतिथयः।

Verse 6

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा

फाल्गुनस्यामावास्या, पौषस्य शुक्लैकादशी, तथा कार्त्तिकी–फाल्गुनी–चैत्री–ज्यैष्ठी पूर्णिमा च—एतान्यपि पुण्यकालत्वेन परिगण्यन्ते।

Verse 7

मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत्

मन्वन्तरादय एते सर्वेऽनन्तफलप्रदाः स्मृताः। राजन्, उत्तरेऽयने दक्षिणेऽयने च श्राद्धं समाचरेत्।

Verse 8

कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका । पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः

कार्त्तिकी माघी च पौर्णमासी, वैशाखस्य तृतीया, चैत्रस्य पौर्णमासी, ज्यैष्ठस्य च विशेषतः—एतेऽपि पुण्यकालाः प्रशस्यन्ते।

Verse 9

अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च । श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम्

अष्टकासु संक्रान्तौ व्यतीपाते च—इमे सर्वे श्राद्धकालाः। एषु दत्तं अक्षयमिति स्मृतम्।

Verse 10

मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः

मधुमासे शुक्लपक्षस्यैकादश्यामुपोष्य, विष्णुपादसमीपे निशि जागरणं कुर्यात्।

Verse 11

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः । अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम्

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः सह ये विष्णोः पूजामर्चां कुर्वन्ति, ते प्राक्तनीं पुण्यकथां पठेयुः।

Verse 12

ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

ऋग्यजुःसाममन्त्रैः प्रतिपादितं सूक्तं यो द्विजो जपति, स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं गच्छति।

Verse 13

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम्

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत, द्विजान् यत्नतः सम्पूज्य; यथाशक्ति दानं दद्याद् गोहिरण्याम्बरादिकम्।

Verse 14

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् । श्राद्धदस्तु व्रजेत्तत्र यत्र देवो जनार्दनः

तस्य पितरस्तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्; श्राद्धकर्ता तु तत्र व्रजेत् यत्र देवो जनार्दनः।

Verse 15

त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः

ततो त्रयोदश्यां गच्छेद् गुहावासिनि लिङ्गके; मार्कण्डमीशानं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वपातकैः।

Verse 16

उत्तानपाद उवाच । गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् । येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

उत्तानपाद उवाच—हे महादेव, गुहामध्ये परमशोभितं लिङ्गं विराजते। देव, केनैतत् प्रतिष्ठापितं? तन्मम कथयितुमर्हसि॥

Verse 17

ईश्वर उवाच । त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्

ईश्वर उवाच—त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः। स दिव्यं वर्षसहस्रं सुदारुणं तपस्तेपे॥

Verse 18

गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः । लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्

स गुहामध्यं प्रविष्टो योगाभ्यासमुपाश्रितः। तेन तत्र स्थापितं लिङ्गं मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्॥

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद्दीपं प्रयत्नतः

तत्र यो भक्त्या स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः। तत्र जागरणं कुर्वन् प्रयत्नतो दीपं दद्यात्॥

Verse 20

देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस्तथा । यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि

देवस्य स्नपनं कुर्यात् पञ्चभिर्मृतैस्तथा। यथाशक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि॥

Verse 21

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर्द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकमथापि वा

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैरेव द्विजातयः जपं कुर्युः। विशेषतः सावित्र्याः अष्टसहस्रं जपेत्, अथवा शताष्टकं जपेत्॥

Verse 22

एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् । चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि

एतत्कृत्वा, नृपश्रेष्ठ, जन्मनः फलमाप्नुयात्। चतुर्दश्यां स्नात्वा विधिवत् पूजां कुर्यात्॥

Verse 23

पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

पात्रं परीक्ष्य दानं दद्यात् आत्मनः श्रेय इच्छता। तस्य दातुः पितरः द्वादशाब्दान्यसंशयं तृप्यन्ति॥

Verse 24

दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः

स दाता तत्र गच्छति यत्र भोगाः सनातनाः। गुहामध्ये प्रविष्टः शक्तितो लोटयेच्चैव॥

Verse 25

नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते । शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि

नीलगिरौ यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते। शूलभेदे तु यः श्राद्धं पर्वणि पर्वणि कुर्यात्॥

Verse 26

विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे

विशेषतः चैत्रमासस्य अन्ते तस्य पुण्यफलम् शृणु। केदारे यत् पुण्यं, तथा गङ्गासागर-सङ्गमे यत् पुण्यं—

Verse 27

सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते

शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः अन्यतीर्थेषु विशेषतः यत् पुण्यं, तत् पुण्यम् अर्बुदे विद्यते; पुण्यं चामरपर्वतेऽपि।

Verse 28

गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

गयादि-सर्वतीर्थानां फलम् आप्नोति मानवः। विधि-मन्त्र-समायुक्तः पितृदेवताः तर्पयेत्।

Verse 29

कुलानां तारयेद्विंशं दश पूर्वान् दशापरान् । दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः

कुलानां विंशतिं तारयेत्—दश पूर्वान् दशापरान्। ततः दक्षिणस्यां मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः (कर्म) कुर्यात्।

Verse 30

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम् । शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा

पूर्वोक्तं न्यासं कृत्वा अष्टपुष्पिकां प्रदद्यात्। शास्त्रोक्तैः अष्टभिः मानसपुष्पैः (पूजा) भवति—तद् यथा शृणु।

Verse 31

वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम्

मानसपुष्पाणि—वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः। षष्ठं वानस्पत्यं स्यात्, सप्तमं तु प्राजापत्यम्॥

Verse 32

अष्टमं शिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः

अष्टमं शिवपुष्पं स्यात्; एषां विनिर्णयं शृणु। वारिजं सलिलं ज्ञेयं, सौम्यं मधुघृतं पयः॥

Verse 33

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम्

आग्नेयं धूपदीपाद्यं, वायव्यं चन्दनादिकम्। पार्थिवं कन्दमूलाद्यं, वानस्पत्यं फलात्मकम्॥

Verse 34

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं, शिवपुष्पं तु वासना। अहिंसा प्रथमं पुष्पं, पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः॥

Verse 35

तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् । ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्

तृतीयं तु दया पुष्पं, क्षमा पुष्पं चतुर्थकम्। ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं, ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्॥

Verse 36

सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः । भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप

सत्यं ह्येवाष्टमं पुष्पम्—एभिः पुष्पैर्देवताः प्रीयन्ते। भक्त्या तपस्विनो पूज्याः, ज्ञानिनश्च, हे नराधिप।

Verse 37

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा । तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा। तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः॥

Verse 38

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्। शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः॥

Verse 39

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः । समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः। समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः॥

Verse 40

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः । निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः। निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः॥

Verse 41

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः

धूपं नैवेद्यं च दद्यात्, पौराणिकीं कथां पठेत्। तस्मिन् पुण्यस्थाने भक्त्या स्थित्वा ये नराः जपं कुर्वन्ति, ते फलभागिनो भवन्ति।

Verse 42

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् । वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम्

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिं च पठेत्। वेदोक्तैर्मन्त्रैश्च सह रौद्रीं वा बहुरूपिणीं वा जपेत्।

Verse 43

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च । नानाविधैर्महाभोगैः शिवलोके महीयते

ब्राह्मणान् भक्त्या पूजयेत्; पूजयित्वा प्रणम्य च। नानाविधैर्महाभोगैः स शिवलोके महीयते।

Verse 44

अग्निमित्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः । रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्

अग्निमित्यादि जाप्यानि यो ऋग्वेदी जपते नरः। रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्।

Verse 45

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च । गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च। गायत्रीं मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च।

Verse 46

एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद्यदि । देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च

एतान् जप्यान् तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद् यदि—देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च।

Verse 47

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद्भक्तितत्परः । स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद् भक्तितत्परः। स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः॥

Verse 48

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः । गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः। गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः॥

Verse 49

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च। एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता॥

Verse 50

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद्भक्त्या द्विजोत्तमे । तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद् भक्त्या द्विजोत्तमे। तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा॥

Verse 51

। अध्याय

॥ अध्यायसमाप्तिसूचकः कोलोफोन् (अध्यायः) ॥

Verse 52

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं वा प्रदद्याद्यः सप्तधान्यप्रपूरितम् ॥

Verse 53

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम्

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम् ॥

Verse 54

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल ॥

Verse 55

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम्

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम् ॥

Verse 56

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

यावत् वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं च योन्यां दृश्येते, तावत् सा गौः पृथिवीरूपा ज्ञेया; यावत् गर्भं न मुञ्चति।

Verse 57

येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना

येन केनाप्युपायेन तां ब्राह्मणाय समर्पयेत्; तेन सशैलवनकानना पृथिवी दत्ता भवति।

Verse 58

तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम्

नियतं दत्ता सा कुलानामेकविंशतिं तारयेत्; रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीं दद्यात्।

Verse 59

ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे । तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशातैरपि

ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे च ये कृतिनः प्रयच्छन्ति, तेषां पुण्यस्य संख्यां न जानामि अब्दशातैरपि।

Verse 60

सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप । चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते

सर्वस्यापि हि दानस्येह संख्यास्ति नराधिप; चन्द्रसूर्योपरागे तु दानसंख्या न विद्यते।

Verse 61

यत्र गौर्दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि । तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा

यत्र गौर्दृश्यते राजन् तत्रैव सर्वतीर्थसन्निधिः। तं देशं पर्वरूपं विद्धि, नात्र विचारणा कार्या॥

Verse 62

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः । अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत्

तत्तीर्थं पुनरपि स्मृत्वा यो नरः तत्र गमनं कुर्यात्। अथवा योऽत्र म्रियते स रुद्रस्यानुचरो भवेत्॥