
मārkaṇḍeyaḥ तीर्थयात्राक्रमं वर्णयन् उत्तमं माṅgaleśvaramुपदिशति। भूतिपुत्रो मङ्गलः (अङ्गारकः) सर्वभूतहिताय तस्यायतनं प्रतिष्ठापयामास। चतुर्दश्यां तिथौ तीव्रभक्त्या प्रसन्नः शङ्करः शशिशेखरः माṅgaleśvarरूपेण प्रादुर्भूय वरं ददौ। मङ्गलः जन्मजन्मान्तरानुग्रहं याचते, शिवदेहस्वेदसम्भवत्वं ग्रहेषु निवासं च स्वात्मपरिचयं कथयति; देवैः स्वपूजनमान्यतां च प्रार्थयते। शिवः—अत्र स्थाने मम नाम मङ्गलनाम्ना भविष्यति—इति वरं दत्त्वा तिरोभवति। ततः मङ्गलः योगबलात् लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूजयति। अनन्तरं विधिनिर्देशः—एतल्लिङ्गं दुःखनाशकमिति, तीर्थे ब्राह्मणतर्पणं दम्पत्योरपि सह कर्तव्यं, अङ्गारकव्रतं च आचरितव्यम्। व्रतसमाप्तौ शिवार्थं गोवृषदानं, रक्तवस्त्रदानं, निर्दिष्टवर्णपशुदानं, छत्रशय्यादानं, रक्तमाल्यानुलेपनादि च अन्तःशुद्ध्या दातव्यम्। कृष्णशुक्लयोः पक्षयोः चतुर्थ्यष्टम्यां श्राद्धं कर्तव्यं, वित्तवञ्चनं वर्जनीयम्। फलश्रुतिः—पितॄणां युगपर्यन्तं तृप्तिः, शुभसन्तानलाभः, उत्तमस्थितियुक्ता पुनर्जन्मप्राप्तिः, तीर्थप्रभावात् देहकान्तिः, तथा भक्त्या नित्यपाठिनां पापनाशः।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मङ्गलेश्वरमुत्तमम् । स्थापितं भूमिपुत्रेण लोकानां हितकाम्यया
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र मङ्गलेश्वरमुत्तमम्। भूमिपुत्रेण लोकानां हितकाम्यया स्थापितम्।
Verse 2
तोषितः परया भक्त्या शङ्करः शशिशेखरः । चतुर्दश्यां गुरुर्देवः प्रत्यक्षो मङ्गलेश्वरः
परया भक्त्या तोषितः शशिशेखरः शङ्करः चतुर्दश्यां प्रत्यक्षो गुरुदेवो मङ्गलेश्वररूपेण प्रादुर्भवति।
Verse 3
ब्रूहि पुत्र वरं शुभ्रं तं ते दास्यामि मङ्गल
ब्रूहि पुत्र, शुभ्रं शुभं वरं; तं ते दास्यामि, मङ्गल।
Verse 4
मङ्गल उवाच । प्रसादं कुरु मे शम्भो प्रतिजन्मनि शङ्कर । त्वदङ्गस्वेदसम्भूतो ग्रहमध्ये वसाम्यहम्
मङ्गल उवाच—प्रसादं कुरु मे शम्भो शङ्कर प्रतिजन्मनि। त्वदङ्गस्वेदसम्भूतो ग्रहमध्ये वसाम्यहम्॥
Verse 5
त्वत्प्रसादेन ईशान पूज्योऽहं सर्वदैवतैः । कृतार्थो ह्यद्य संजातस्तव दर्शनभाषणात्
त्वत्प्रसादेन ईशान सर्वदैवतैः पूज्योऽहम्। अद्य तव दर्शनभाषणात् कृतार्थोऽहं संजातः॥
Verse 6
स्थानेऽस्मिन् देवदेवेश मम नाम्ना महेश्वरः । एवं भवतु ते पुत्रेत्युक्त्वा चान्तरधीयत
अस्मिन् स्थाने देवदेवेश मम नाम्ना महेश्वरः स्यात्। ‘एवं भवतु ते पुत्र’ इत्युक्त्वा स चान्तरधीयत॥
Verse 7
मङ्गलोऽपि महात्मा वै स्थापयित्वा महेश्वरम् । आत्मयोगबलेनैव शूलिनापूजयत्ततः
मङ्गलोऽपि महात्मा तत्र महेश्वरं प्रतिष्ठाप्य, स्वात्मयोगबलेन शूलिनं ततः सम्यक् पूजयामास।
Verse 8
सर्वदुःखहरं लिङ्गं नाम्ना वै मङ्गलेश्वरम् । तत्र तीर्थे तु वै राजन्ब्राह्मणान्प्रीणयेत्सुधीः
सर्वदुःखहरं लिङ्गं ‘मङ्गलेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्; तत्र तीर्थे, हे राजन्, सुधीः ब्राह्मणान् प्रीणयेत्।
Verse 9
सपत्नीकान्नृपश्रेष्ठ चतुर्थ्यङ्गारके व्रते । पत्नीभर्तारसंयुक्तं विद्वांसं श्रोत्रियं द्विजम्
हे नृपश्रेष्ठ, चतुर्थ्यां अङ्गारकव्रते सपत्नीकान्—पत्नीभर्तृसंयुक्तान्—विद्वांसः श्रोत्रियान् द्विजान् समर्चयेत्।
Verse 10
व्रतान्ते चैव गौर्धुर्यैः शिवमुद्दिश्य दीयते । प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
व्रतान्ते च शिवमुद्दिश्य गौर्धुर्याः प्रदेयाः—‘सपत्नीको वृषध्वजो महादेवो मे प्रीयताम्’ इति।
Verse 11
वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यं लोहितं पाण्डुनन्दन । धूर्वहौ रक्तवर्णौ च शुभ्रं कृष्णं तथैव च
हे पाण्डुनन्दन, लोहितवर्णं वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यम्; धूर्वहौ रक्तवर्णौ, तथा शुभ्रं कृष्णं चापि (वस्त्रं) देयम्।
Verse 12
छत्रं शय्यां शुभां चैव रक्तमाल्यानुलेपनम् । दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ विशुद्धेनान्तरात्मना
छत्रं शय्यां शुभां चैव रक्तमाल्यानुलेपनम् । दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
Verse 13
चतुर्थ्यां तु तथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । श्राद्धं तत्रैव कर्तव्यं वित्तशाठ्येन वर्जितः
चतुर्थ्यां तु तथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । श्राद्धं तत्रैव कर्तव्यं वित्तशाठ्येन वर्जितः ॥
Verse 14
प्रेता भवन्ति सुप्रीता युगमेकं महीपते । सपुत्रो जायते मर्त्यः प्रतिजन्म नृपोत्तम
प्रेता भवन्ति सुप्रीता युगमेकं महीपते । सपुत्रो जायते मर्त्यः प्रतिजन्म नृपोत्तम ॥
Verse 15
तस्य तीर्थस्य भावेन सर्वाङ्गरुचिरो नृप । मङ्गलं भवते वंशो नाशुभं विद्यते क्वचित्
तस्य तीर्थस्य भावेन सर्वाङ्गरुचिरो नृप । मङ्गलं भवते वंशो नाशुभं विद्यते क्वचित् ॥
Verse 16
भक्त्या यः कीर्तयेन्नित्यं तस्य पापं व्यपोहति
भक्त्या यः कीर्तयेन्नित्यं तस्य पापं व्यपोहति ॥
Verse 69
। अध्याय
इति अध्यायः समाप्तः।