Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

उत्तानपाद उवाच—देव, दीर्घतपसो मुनेराश्रमे वसतः तस्य कनीयान् तनयः कथं मृत्युमुपागतः?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ईश्वर उवाच—महीपते, एकमना भूत्वा दिव्यां कथामिमां शृणुष्व; यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वकिल्बिषैः प्रमुच्यते।

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः; चित्रसेन इति ख्यातो धरण्यां स नराधिपः।

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित्; वेदधर्मरतो नित्यं प्रजाः धर्मेण पालयन्।

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा; क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान् भुङ्क्ते स कामतः।

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

तस्य कोशस्यान्तो न विद्येत; हस्त्यश्वरथपत्तिसम्पद्भिः समृद्धः। इतिहासपुराणविद्भिः पण्डितैः सह स धर्मकथां संकथाम्।

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

कथयन् राजा कैलासस्थ इव शङ्करः शोभते स्म। एवं राज्यं पालयन् स राजा मन्त्रिणमब्रवीत्।

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

मृगयायां गमिष्यामि; यूयं राज्यपालने तिष्ठत। इति सचिवैः प्रोक्ते ‘गम्यताम्’ इत्युक्त्वा स वसुधाधिपो निर्गतः।

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

अश्वारूढा धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः। छत्रैः छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति।

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

तत्र गजवाजिपदाहतं भौमं रजः समुत्थितम्। तेन सर्वं छादितं, सदिङ्मार्तण्डमण्डलम् अपि।

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

तत्र न सूर्यः प्रादृश्यत, न दिशः, न चन्द्रमाः अपि। सर्वतः न पादपाः प्रादृश्यन्ते, न गिरिशृङ्गाणि च।

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

वार्षिकनिशायाः मध्यभागे यथा परस्परं न पश्यन्ति, तथा तत्र नापश्यन्। तत्र सः मृगाणां सुमहद्यूथं समलक्षयत्।

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

स राजा सर्वैः राजपुत्रकैः सहितोऽधावत्। तेषां वृन्दं स्फुटितमिवाभवत्, शीघ्रं च ते दश दिशो जग्मुः।

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

चित्रसेनो महीपतिः राजा एकमार्गगतोऽभवत्। स एकाकी तत्र गतः, यत्र यत्र ते मृगाः गताः।

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

ततः सः दुर्गं काननं गिरिगह्वरं प्रविष्टः। वल्लीगुल्मसमाकीर्णं तत्र स्थितोऽपि न सुलक्ष्यते स्म।

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

अदृश्यान् मृगान् मन्यमानः स राजा दिशः सर्वाः समन्तात् व्यलोकयत्— “कां दिशं नु गमिष्यामि? क्व मे सैन्यसमागमः?”

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

एवं कष्टं गतः स राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य नृपो विश्राममकरोत् ॥

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

क्षुत्तृषार्तः स दुर्गे कानने गिरिगह्वरे भ्रमन् । ततोऽपश्यत् सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम् ॥

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । तद् दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ॥

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मनुष्यांश्च यथाविधि ॥

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

शतपत्रैः पद्मैः पूजास्थानमाच्छाद्य स शङ्करं सम्यक् पूजयामास। ततः समाहितचित्तः शुद्धममलं पानीयं यथाविधि गत्वा पपौ॥

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

सलिलात् उत्तीर्य तटे समीपस्थं वृक्षं दृष्ट्वा, उत्तरीयं अधः कृत्वा स धरणीतले उपविष्टः॥

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

उपविष्टः स चिन्तयामास— ‘अद्य किं प्रकरोम्यहम्?’ इति। एवं तत्रासीनः स वनोद्देशे बहून् मृगान् ददर्श॥

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

तत्र केचित् पूर्वमुखाः, चापरे दक्षिणामुखाः। केचित् वारुणीं दिशं मुखीकृत्य, केचित् कौबेरदिङ्मुखाः॥

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

केचित् निद्रापराः, केचिद् ऊर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे। मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः॥

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

मृगान् दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थं मनसि चिन्तयामास—“एतेषां मध्ये कञ्चिन्मृगं हत्वा यदृच्छया भक्षयामि।”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

मृगमांसभक्षणात् स्वास्थ्यमवाप्स्यामि; ततः काशीं प्रति यत्नतः मार्गमन्विष्य गमिष्यामि।

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

एवं विचिन्त्य ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः; कराग्रेण चापं गृह्य ततः शरं संदधे।

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

यत्र ते बहवो मृगाः तत्र स शरं विचिक्षेप; तेषां मध्ये तु स विद्धः ऋक्षशृङ्गो महातपाः।

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

त्रस्ताः ते सर्वे वनौकसः शब्दं कृत्वा जग्मुः; स ऋषिः तत्र पतितः ‘कृष्ण कृष्ण’ इति चाब्रवीत्।

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

चित्रसेन उवाच—भोस्तात, नाहं शूद्रोऽस्मि न वैश्यो न ब्राह्मणोऽपि वा। न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र; महामुने, क्षत्रियोऽस्म्यहम्॥

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः। अकामात् पातकं जातं; कथं शुद्धिर्भविष्यति॥

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

ऋक्षशृङ्ग उवाच—मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम। आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्॥

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि। उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति॥

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तमः। स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ॥

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

यदा स भारं वोढुं नाशक्नोत्, पुनःपुनर्विश्राम्यति स्म; तावत् स तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियं ददर्श।

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

चित्रसेनस्तं वटभूरुहच्छायायां मुमोच; वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा मुहुर्मुहुः तं वातयामास।

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र, महातपाः ऋक्षशृङ्गो योगवित् ध्यानयोगेन शीघ्रं पञ्चत्वमगच्छत्।

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

स तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा दाहयामास; स्नानं कृत्वा स शोकार्तो मुहुर्मुहुः विललाप।

Verse 53

। अध्याय

इति अध्यायसमाप्तिः।