Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—एवं ब्रह्माद्यैर्मुनिपुङ्गवैर्ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संस्तूयमानः, जगत्प्रभुस्तदा तां मूर्तिं संजहार।

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

स तदा दक्षिणं वक्त्रमव्ययं भीमं महारौद्रं प्रादर्शयत्—महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्।

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम्। महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्॥

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम्। ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः॥

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

वडवामुखाग्निसदृशं महादेवस्य तन्मुखं स ददर्श; जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमिव।

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

योजनसहस्रैः सहस्रशतैश्च व्याप्य, दश दिशो महाघोराः प्रादृश्यन्त; मांसमेदोवसाभिः सघनाः।

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

तस्य दंष्ट्राः शतशोऽथ सहस्रशो व्यवर्धन्त; सासुरान् सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान् अभिभवन्त्यः।

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

पितामहः स दंष्ट्राग्रसंलग्नान् ददर्श; दन्तयन्त्रान्तसंविष्टान् विचूर्णितशिरोधरान्।

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

राजेन्द्र, व्यादिते मुखे जगत्सर्वं विशन्तं पश्यामि; नानातरङ्गभङ्गाङ्गं महाफेनौघसंकुलं, यथा नद्यः सस्वनाः समुद्रं प्राप्य लयं यान्ति।

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

तथैवेदं समस्तं विश्वं बहुजीवसमुद्रवद् दुर्विगाह्यं रुद्रस्य विशालं मुखं विवेश—ज्वलदुग्रं घननादघोरम्।

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

ततः तस्य मुखात् सुघोराः ज्वालाः सविस्फुलिङ्गाः बहुलाः सधूमाः नानारूपाः ज्वलनप्रकाशाः प्रादुर्भूताः, दिशोऽखिलाः प्रदीपयन्तीव।

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

ततो महेश्वरस्याद्भुतरूपिणो वक्त्रं रविज्वालसहस्रमालि बभूव, चलजिह्वदंष्ट्रं; तदा स एको द्वादशात्मा प्रबभूव।

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

ततः ते द्वादशादित्याः रुद्रवक्त्राद् विनिर्गत्य दक्षिणामाशामाश्रित्य वसुंधरां निर्दहन्तः प्रववृधुः।

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

भौमं यज्जीवनं किंचिन् नानावृक्षतृणालयं तत् पूर्वमनावृष्ट्या शुष्कं बभूव; सकलं भूतलं चाकुलीकृतम्।

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

तै रुद्रसम्भवैः सूर्यैः सहसा तद्दीप्यमानं दृष्ट्वा सर्वं धूमाकुलमभवत्, ग्रहतारकाणि च प्रणष्टदर्शनानि।

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

सहसा भूमण्डलमशेषतः सर्वतो जज्वाल; एतच्चराचरं जगत् सर्वं ज्वालामालाभिराकुलमभवत्।

Verse 17

। अध्याय

अध्यायः—इति शीर्षसूचनम्।

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः, रुद्रसम्भवा आदित्याः खलु जगत्सर्वं ददाहुः।

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

आदित्यानां रश्मयः परस्परं संस्पृष्टाः; एवं भगवानेव सचराचरं त्रैलोक्यं ददाह।

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

सप्तद्वीपप्रमाणो भूत्वा सोऽग्निरूपो महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां वसुंधरां निर्ददाह ह

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

सुमेरुमन्दरपर्यन्तां वसुधां तदा निर्ददाह सः । सप्तपातालं भित्त्वा नागलोकं ततोऽदहत्

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

भूम्यधः सप्तपातालान् तारकैः सह निर्दहन् । समन्तादग्निरचरत् सर्वं निर्दहन् युधिष्ठिर

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

अङ्गारैर्धम्यमान इव लोहरात्रिरिव ज्वलन् । संवर्ताग्निप्रदीप्तं तत् सर्वं प्राज्वलदुत्तमम्

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरःसरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमा बभौ

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

ज्वालामालाभिराकीर्णं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो महेश्वरः समुत्थितः स्थितवान् ॥

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी हरिलोचना महादेवं विवेश ह ॥

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ ॥

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य न बुभुक्षति ॥

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षण-घोर-वामदेव-त्र्यम्बकैः प्रभुः ॥

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

(सः) ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गासूक्तं सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम् (इति) जजाप ।

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा (जजाप) ।

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम् ॥

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा ॥

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

हिमवान् हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवान् गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान् ॥

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

एते पर्वतराजानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः ॥

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम ॥