Adhyaya 90

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् । जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले

श्रीमार्कण्डेय उवाच—रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम्। जलशायीति नाम्ना तत् वसुधातले विख्यातम्।

Verse 2

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः । चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा । सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्

दानवानां वधं कृत्वा जनार्दनः तत्र सुप्तः। तत्र देवदेवेन चक्रिणा चक्रं प्रक्षालितम्; रेवाजलसमाश्रयात् सुदर्शनं निष्पापं बभूव।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् । विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्

युधिष्ठिर उवाच—मुनिसंघैश्च वन्दितं चक्रतीर्थं समाचक्ष्व। विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत् फलम् तत् मे ब्रूहि।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच— साधु साधु महाप्राज्ञ, विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर। गुह्यादपि गुह्यतरं तीर्थमिदं चक्रिणा स्वयमेव निर्मितम्॥

Verse 5

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम्। आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः॥

Verse 6

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप। यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते ‘अहं विष्णुर्न संशयः’॥

Verse 7

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः । इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः। इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि॥

Verse 8

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः । यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः। यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः॥

Verse 9

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् । गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्

सवाक्पतिमहेशैः सह नष्टचित्ताः सुराः ब्रह्मलोकं गताः। तत्र पितामहं ब्रह्माणं दृष्टवन्तः॥

Verse 10

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे

वागीशप्रमुखाः सुरा विविधैः स्तोत्रैस्तं पितामहं तुष्टुवुः। स गुणत्रयविभागार्थं पश्चाद् भेदमुपैति सृष्टौ॥

Verse 11

दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते । प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः

देवान् निरुत्साहान् विवर्णान् दृष्ट्वा, अवनीपते, प्रसादाभिमुखो देवः दिवौकसः प्रत्युवाच॥

Verse 12

ब्रह्मोवाच । स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी । हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः

ब्रह्मोवाच—स्वागतं सुरसङ्घस्य; पुरातनी कान्तिर्वो नष्टेव दृश्यते। हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः॥

Verse 13

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम्। वृत्रहन्तुः कुलिशं च कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते॥

Verse 14

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः

किं चायं प्रचेतसः पाणौ स्थितोऽरिदुर्वारः पाशः मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिन इव दैन्यमाश्रितः कथं जातः?

Verse 15

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः

कुबेरस्य मनःशल्यं पराभवं शंसतीव; अपविद्धगतः वायुः भग्नशाखो द्रुम इव दृश्यते।

Verse 16

यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्

यमोऽपि अस्तमितत्विषा दण्डेन भूमिं विलिखन्, अस्मिन्नमोघोऽपि दण्डः निर्वाणालातलाघवमिव करोति।

Verse 17

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

अमी आदित्याः कथं प्रतापक्षतिशीतलाः सन्तः, चित्रन्यस्ता इव प्रकामालोकनीयतामेव गताः, न तु जीविततेजः?

Verse 18

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः

तद्ब्रूत वत्साः—किमितः समागताः प्रार्थयध्वम्? आगमनकृत्यं वः किं? निःसंशयं ब्रूत, हे सुराः।

Verse 19

मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता । ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना

मय्येव लोकानां सृष्टिः प्रतिष्ठिता, युष्मासु तेषां रक्षा व्यवस्थिताः। अत एव मन्दानिलेनोद्भूत-कमलाकर-शोभया समन्वितम्…

Verse 20

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

वृत्रहा सहस्रनेत्रेण गुरुमभ्यप्रेरयत्। तदा हरेर्द्विनेत्रं चक्षुः सहस्रनयनाधिकं बभूव।

Verse 21

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् । युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः

वाचस्पतिः प्राञ्जलिर्जलजासनं ब्रह्माणमिदं वचः प्रोवाच— ‘तात, युष्मद्वंशोद्भवः तालमेघो नाम महाबलः।’

Verse 22

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च

स धूमकेतुरिवोच्छ्रितः देवानुपतापयति। तेन दानवेन देवगणाः सर्वे दुःखिताः जाताḥ।

Verse 23

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव

तालमेघो नाम दैत्यपतिः बली अस्मान् सर्वान् बाधते। तस्मात् त्वां शरणं प्राप्ताः; हे विधे, अस्माकं शरणं भव।

Verse 24

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधाः तान् प्रति वचनमिदं प्रोवाच।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः । विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः

ब्रह्मोवाच—युष्मन्मध्ये तालमेघो बली, सुरैः समो बलविक्रमैः। माधवदेवं विना मे दानवोऽयं साध्यो नैव।

Verse 26

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप । क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप, तेन वैरिणा दुःखिताः क्षीरोदं सर्वे प्रस्थिताः।

Verse 27

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया । क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्

त्वरिताः प्रस्थिताः देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया। क्षीरोदसागरं गत्वा ते जलशायिनं स्तुवन्।

Verse 28

देवा ऊचुः । जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः । जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित

देवा ऊचुः—जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः। जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित॥

Verse 29

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत । जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन

जय क्षीरोदशयन! जय लक्ष्म्या सदा वृत! जय दानवनाशाय! जय देवकीनन्दन!

Verse 30

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो । इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ

जय शङ्खगദાપाणे! जय चक्रधर प्रभो! इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ।

Verse 31

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम्— किमर्थं बोधितो ब्रह्मन्, समर्थैर्वः सुरासुरैः?

Verse 32

ब्रह्मोवाच । तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् । न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन

ब्रह्मोवाच— तालमेघभयात् कृष्ण, सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम्। न वध्यः कस्यचित् पापस्तालमेघो जनार्दन॥

Verse 33

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा

त्वमेव जहि तं दुष्टं; मृत्युं यास्यति नान्यथा।

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् । दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्

श्रीकृष्ण उवाच—देवाḥ, स्वस्थानं गच्छत; स्वकीयं प्रजाजनं पुनर्लभध्वम्। अहं तं दुष्टात्मानं महाबलं तालमेघं निहनिष्यामि।

Verse 35

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः

देवाḥ, मे ब्रूत—स दानवो यत्र वसति, तत् स्थानं कथयत।

Verse 36

देवा ऊचुः । हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः । चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः

देवा ऊचुः—हिमाचलगुहायां स दानवेश्वरः वसति; चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः।

Verse 37

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते । नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे

हे कृष्ण, तस्य तुरङ्गस्यन्दनानां संख्या न विद्यते। हरे, तत्र नानाविधा नटाः असंख्यातगुणाḥ सन्ति।

Verse 38

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः । महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः

तस्य द्विरदाḥ पर्वताकाराḥ, हयाś्च द्विरदोपमाḥ। तत्र स महाबलो गीर्वाणभयदायकः वसति।

Verse 39

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् । अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्

तेषामातुरचित्तानां देवानां वचनं श्रुत्वा भगवान् शत्रुसङ्घविनाशनं गरुत्मन्तं मनसि समचिन्तयत्।

Verse 40

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः । शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः

करेण चक्रं संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः। शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः॥

Verse 41

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च । दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः

पक्षिराजेन्द्रमारूढो वधार्थं दानवस्य च। दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः॥

Verse 42

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् । विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह

गोमायुर् गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत्। विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह॥

Verse 43

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः । उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः । अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः। उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन् रक्तविमिश्रिताः। अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः॥

Verse 44

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् । पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ

ततः जगन्नाथः हिमवन्तं नगेश्वरं प्राप्तः। पुरसन्निधौ पाञ्चजन्यः सहसा महावेगेन पूर्णनादं चकार॥

Verse 45

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः । उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः

तेन महता शब्देन दानवेश्वरः समुत्थितः। तदा महाबलः तालमेघो वाक्यमिदं जगाद॥

Verse 46

तालमेघ उवाच । कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् । धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः

तालमेघ उवाच— कोऽयं मम विक्रममज्ञात्वा मृत्युवशं प्राप्तः? धुन्धुमाराज्ञया शीघ्रं स्वसैन्यपरिवारितः स भवतु॥

Verse 47

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्

बलाद् आनय तं बद्ध्वा, बहुशालिनं ममाग्रे॥

Verse 48

धुन्धुमार उवाच । आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः । स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह

धुन्धुमार उवाच— आनयामि न सन्देहः; सुरो यक्षोऽथ किन्नरः। स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सहापि॥

Verse 49

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः । गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः

ततः सुपर्णारूढो जगद्योनिर्महाबलः हृष्टोऽभवत्। तेन प्रेरिताः किंकराः “गृह्यतां गृह्यतामेषः” इति समुच्चैः प्रोचुः।

Verse 50

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः । सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा

ते चतुर्दिक्षु सर्वतः इतश्चेतश्च प्रधावन्तः। सुपर्णेनाग्निरूपेण शलभा इव दग्धाः।

Verse 51

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः । हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः। वक्षःस्थले विद्धः पापो मृतावस्थो रथोपरि शयितः।

Verse 52

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः । तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्

ततः सर्वे दानवाः आतुराः हाहाकारं चक्रुः। अथ तालमेघः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः। स केशवं शङ्खचक्रगदाधरं ददर्श, हे पार्थ।

Verse 53

तालमेघ उवाच । अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया । हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत

तालमेघ उवाच—हे कृष्ण, त्वया समरे येऽन्ये दानवाः हताः, ते हि हिरण्यकशिपुप्रख्याः पुमांसः, हे अच्युत।

Verse 54

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः । दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ शरवृष्टिं व्यसर्जयत् । दानवस्य शरान् मुक्तान् केशवः समच्छिनत् ॥

Verse 55

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः । कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः

गरुत्मान् अवधीৎ सैन्यं यदवध्यं सुरासुरैः । कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः ॥

Verse 56

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः ॥

Verse 57

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयो बाण उत्तमः प्रेषितः ।

Verse 58

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत्

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत् ॥

Verse 59

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये । नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव

हृषीकेशोऽपि वायव्यास्त्रस्य प्रशमनाय सार्पास्त्रं प्रेषयामास। ततः पाण्डव, नृसिंहोऽपि नारसिंहास्त्रं प्राहिणोत्॥

Verse 60

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः । उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी

नारसिंहबलं दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः। शीघ्रं स्यन्दनादुत्तीर्य खड्गचर्मणी गृहीत्वा॥

Verse 61

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् । इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति

“कृष्ण, त्वां सुदारुणं यममार्गं प्रेषयिष्यामि” इत्युक्त्वा दानवः, पार्थ, केशवं प्रत्यागच्छत्॥

Verse 62

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् । मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः

दैत्यः खड्गेन गदापाणिं जनार्दनमताडयत्। ततः केशवो हृष्टमानसो मण्डलाग्रं चक्रं जग्राह॥

Verse 63

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे । जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे

महाहवे, पार्थ, जनार्दनस्तदा दैत्यं तालमेघं जघनोरःस्थले जघान। दैत्योऽपि मृधे हरिं ताडयामास॥

Verse 64

जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत । अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि

ततः क्रुद्धो जनार्दनो भारत, तालमेघायामोघं सुदर्शनचक्रमादाय तस्य मूर्ध्नि विमुमोच।

Verse 65

निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे । समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः

तस्य शिरो निपपात; पर्वताश्च चकम्पिरे। समुद्राः क्षुभिताः पार्थ, नद्यश्चोन्मार्गगामिन्यः।

Verse 66

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि । अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया

ततो देवा केशवोपरि पुष्पवृष्टिं मुमुचुः। ‘सुरसङ्घानामप्यवध्यः स त्वया केशव सूदितः’ इति।

Verse 67

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते । जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः

तालमेघे निपातिते ततो देवाः स्वस्था बभूवुः। जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः।

Verse 68

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि । लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे

नर्मदां क्षीरोदामिव मत्वा, अनन्तभुजगोपरि लक्ष्म्या समन्वितः कृष्ण उत्तरे तटे निलीनोऽशेते स्म।

Verse 69

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् । पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः

चक्रं तद् विभीषणं लोके मर्त्येषु ज्वालामालावृतम् । नर्मदातोये पतितं जलशायिसमीपतः ॥

Verse 70

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः । तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन

नर्मदातोयसंयोगान् निर्धूतकल्मषं तदा । तालमेघवधोत्पन्नं पापं शुद्धिं जगाम ह ॥

Verse 71

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदाम्भसि भारत । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी बभूव सः ॥

Verse 72

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते ॥

Verse 73

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते । यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते । यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः ॥

Verse 74

मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा । मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि

मासानां मध्ये मार्गशीर्षः श्रेष्ठो यथा, नदीनां मध्ये नर्मदा यथा; तथा हे पार्थ, मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षस्य एकादश्यां दिवसे…

Verse 75

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै

यो मनुजो भक्त्या तत्र गत्वा कामक्रोधविवर्जितः, वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं समुपगच्छति, स नूनं इष्टं फलं प्राप्नोति।

Verse 76

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप । उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्

हे नृप, एकभुक्तं नक्तभोजनं तथैव आयाचितवृत्तिं च; उपवासं दानं च, ब्राह्मणानां भोजनं च आचरेत्।

Verse 77

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् । यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन

हे कुरुश्रेष्ठ, एतानि यः करोति स यमालयं न याति। हे पाण्डुनन्दन, यमलोकभयात् भीताः ये लोकाः…

Verse 78

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् । गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् । विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्

ते श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनं, गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम्; विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनं पश्यन्तु।

Verse 79

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्

परया भक्त्या क्षौद्र-क्षीर-सर्पिः-खण्ड-तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनं स्नापयेत्।

Verse 80

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः । ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्

स्नाप्यमानं तं ये लोका गतमत्सराः पश्यन्ति, ते सुरासुरनमस्कृतं परमं लोकं यान्ति।

Verse 81

घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः

घृतेन दीपं बोधयेत्, अथवा तैलपूरितं; रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः।

Verse 82

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः

हे नृपोत्तम, ये वैष्णवीं कथां भक्त्या शृण्वन्ति, तेषां ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ति; नात्र संशयः।

Verse 83

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् । प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा

ये मर्त्याः जलशायिनं जगद्गुरुं प्रदक्षिणन्ति, तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा प्रदक्षिणीकृता भवति।

Verse 84

ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः । श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः

ततः प्रभाते विमले पितॄन् जलतर्पणैः संतर्पयेत्। तत्र योग्यैर्ब्राह्मणैः श्राद्धं कारयेत्, हे पाण्डव-नन्दन।

Verse 85

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः । वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः। वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः (ब्राह्मणैः श्राद्धं कारयेत्)।

Verse 86

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः। श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः॥

Verse 87

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः । ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः। ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः॥

Verse 88

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्

जलशायिनं सुरनायकं प्रत्यक्षं पश्यन्ति ते। पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम् (च कुर्वन्ति)।

Verse 89

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात्

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात् सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात् ॥

Verse 90

। अध्याय

अध्यायः समाप्तः ॥

Verse 91

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा ॥

Verse 92

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते ॥

Verse 93

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च ॥

Verse 94

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्

एकमेवैतत् प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥

Verse 95

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः ॥

Verse 96

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते ॥

Verse 97

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा ॥

Verse 98

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम् ॥

Verse 99

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम् ॥

Verse 100

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी ॥

Verse 101

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् ॥

Verse 102

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम् ॥

Verse 103

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि ॥

Verse 104

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् । या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता

अहोरात्रोपवासं कृत्वा विधिवद् दानं समाप्य तिलधेनुं विसर्जयेत्। सा दानरूपा यमपुरे घोरे वैतरणी नदीति स्मृता, तस्य तारणहेतुः॥

Verse 105

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती । अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ

यत्र दग्धवालुकाशय्या अश्मस्थलानि च सन्ति, यत्र दुष्कृती पच्यते; यत्र अवीचिर्नरकः, यत्र च यामलौ पर्वतौ—तत्र तानि भयानकानि स्थानानि॥

Verse 106

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः । असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली

यत्र लोहमुखाः काकाः सन्ति, यत्र भयंकराः श्वानाः; यत्र असिपत्त्रवनं, यत्र च सा कूटशाल्मली स्थिताऽस्ति—तत्रापि भयानकं दृश्यते॥

Verse 107

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् । धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत

तान् भयानकान् प्रदेशान् सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत्। धर्मराजोऽपि तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति, हे भारत॥

Verse 108

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् । अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्

उत्तमं योग्यं विमानं मणिरत्नविभूषितम्। अत्रारुह्य, नरश्रेष्ठ, प्रयाहि परमां गतिम्॥

Verse 109

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते । मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले

दानकाले चाटुं भटं वा मा देहि; केवलं पुरोहितायापि मा देहि। काणाय विरूपाय न्यूनाङ्गाय च न देहि; देवले (देवालयजीविकाय) च मा देहि।

Verse 110

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च

अवेदविदुषे ब्राह्मणाय नैव दातव्यम्; सर्वविक्रयिणेऽपि न। मित्रघ्ने कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च न दातव्यम्।

Verse 111

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके

वेदान्तविदे दातव्या, श्रोत्रियाय कुटुम्बिने। वेदान्तविदः सुतेऽपि देया, श्रोत्रिये गृहपालके।

Verse 112

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे । पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते प्रियंवदे च दातव्यम्। माघस्य पूर्णिमायां विशेषतः, तथा कार्त्तिक्यामपि, हे भारत।

Verse 113

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वा आषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा। अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा (शुभकालेषु) कर्तव्यम्।

Verse 114

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा । एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ

षडशीतिमुखे पुण्ये कुंजरच्छाययापि वा । अनघ, तिलधेनोः कल्पोऽयं सम्यगुक्तस्तव मया ॥

Verse 115

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि । प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा

यमोपरि पादं दत्त्वा वैष्णवं लोकमाप्नुयुः । प्राणत्यागानन्तरं वै वैष्णवं लोकमश्नुते ॥ भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 116

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥