Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च

युधिष्ठिर उवाच— अहो! इयं महत्पुण्यतमा विशिष्टा, या युगान्तेऽपि न क्षयं यातीह। तस्मात् ध्यानार्चनस्नानपरायणैर्मुनीन्द्रैः सदा सेव्यतमा॥

Verse 2

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः

यामाश्रित्य गता मोक्षं ऋषयो धर्मवत्सलाः। ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः॥

Verse 3

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः। दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा॥

Verse 4

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च। मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्॥

Verse 5

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

सुरश्रेष्ठ! ब्रह्माणं वा केशवं वा जगद्गुरुम् अर्चयन् मनुष्यः अखिलं पापं निःसंशयं जहात्येव।

Verse 6

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद

एतत्सर्वं विस्तरतः मम कथय, अनघ। यस्मिन् संसारगहने सर्वजन्तवो निमग्नाः, ते कथं त्रिदिवं प्राप्ताः? इति मे संशयं वद।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे

श्रीमार्कण्डेय उवाच—अनेकैर्जन्मान्तरैः पश्चात् मानुष्यं लभ्यते; अत्र च कथंचिदपि शङ्करे भक्तिरुत्पद्यते।

Verse 8

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः च; नृप, पुंसां परया श्रद्धया एव फलावाप्तिर्जायते।

Verse 9

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते

तस्मात् धर्मवत्सलैर्मानवैः श्रद्धा प्रकर्तव्या। ईशोऽपि श्रद्धया साध्यः; तेन श्रद्धा विशिष्यते।

Verse 10

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

अन्यथा श्रद्धाहीनं सर्वं कर्म निष्फलं भवति, हे भारत। तस्मात् परमेष्ठिनः रुद्रस्य भक्तिं समाश्रयेत्।

Verse 11

। अध्याय

अध्यायचिह्नम्—‘अध्यायः’ इति। इदं पाठविभागसूचकं पदम्।

Verse 12

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः

तामसी वृत्त्या सर्वलोकस्य त्रिविधं फलं लभ्यते। ते कर्मफलसंयोगात् पुनःपुनः आवर्तन्ते।

Verse 13

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः

जन्मान्तरशतैः देवयाजिनां ज्ञानिनां तेषां, पापकर्मक्षयात् देवत्रये भक्तिः भवति।

Verse 14

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः

ईशानात् तु पुनर्मोक्षो जायते, छिन्नसंशयः। ये पुनर्नर्मदातीरम् आश्रित्य द्विजपुङ्गवाः…

Verse 15

त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्

त्रयीमार्गेऽसन्दिग्धा ये, ते परमां गतिं यान्ति। ये तु एकाग्रमनसः शङ्करं शिवमव्ययं ध्यायन्ति॥

Verse 16

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः। कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्॥

Verse 17

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते। षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः॥

Verse 18

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः। सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः॥

Verse 19

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः। सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः॥

Verse 20

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः । शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः। शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु॥

Verse 21

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी। मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः॥

Verse 22

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः। नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्॥

Verse 23

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात्। सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्॥

Verse 24

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः

षड्भिः सिध्यति मासैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत्। ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः॥

Verse 25

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते । तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यते । तथैव शुभैर्भस्मकणैः स्पृष्टं पापं विलीयते ॥

Verse 26

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह ॥

Verse 27

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥

Verse 28

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्

व्रतं पाशुपतं भक्त्या यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्ते यान्ति परमां गतिम् ॥

Verse 29

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥

Verse 30

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काकागृध्रा भवन्ति हि ॥

Verse 31

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् ॥

Verse 32

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥

Verse 33

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः ॥

Verse 34

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना ॥

Verse 35

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे

केचित् मातापितृकृतैर्दोषैर्नश्यन्ति, केचित् स्वकर्मजैरेव; अन्ये ज्ञानावलेपेन नश्यन्ति, अपरेऽहङ्कारेण विनश्यन्ति।

Verse 36

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्

ये शाङ्करे धर्मे प्रस्थिताः, स्मृत्यर्थेन बहिष्कृताः सन्तोऽपि, कलेन क्लिश्यमानाः परमां गतिं यान्ति।

Verse 37

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः; दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः न सिध्यन्ति कदाचन।

Verse 38

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः

तीर्थस्य महाभाग्येऽपि ये शाङ्करं व्रतमास्थिताः, लौलुप्येन समन्विताः सन्तो वियोनिं निःसन्दिग्धं यान्ति।

Verse 39

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते; अज्ञानात् प्रमादाच्च कृतं पापं तु विनश्यति।

Verse 40

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः

एवं ज्ञात्वा विधिनैव द्विजातिभिर्वर्तितव्यम्। परं ब्रह्म जपद्भिश्च तदेव मुहुर्मुहुः चिन्तनीयम्॥

Verse 41

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च। सङ्गवर्जितः षण्मासात् साक्षाद् ईशानं पश्यति॥

Verse 42

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः

सुसंयतः संहिताया दशावृत्तीं यः करोति। नर्मदातटमाश्रित्य स सर्वपातकैः प्रमुच्यते॥

Verse 43

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि। नर्मदातीरे शिवाग्रे यः पठति स शिवात्मकः॥

Verse 44

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना

आ भूतसंक्षयं यावत् स्वर्गलोके महीयते। संसाख्यासनं त्यक्तुं पुरा नन्दिना प्रोक्तम्॥

Verse 45

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्

शिवालये देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमूहे, राजन्, नन्दिगीतामिमां शुभां एकाग्रचित्तः शृणु।

Verse 46

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीं (इमां वाणीं) शृणुत।

Verse 47

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्

यदि प्रतिपदं भवतापखिन्नाः संसारगह्वरगुहामेतां त्यक्तुमिच्छथ, नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धा अपि, तर्हि सुखहिताय मयोक्तमेकहितं शृणुत।

Verse 48

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप

शक्र, वक्रगतिं मा गाः; यमयातनां मा कृथाः। हे चेतः, प्रचेतः, शमय; लौलुप्यं त्यज, हे वित्तप।

Verse 49

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः

दीनानाथविशिष्टेभ्यः सर्वं धनं परित्यज; यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोलनातुरोऽसि।

Verse 50

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः

जन्मोद्वेगाकुलं मृत्युभयत्रस्तं कामादिग्रस्तं नरं यः पावनः पिनाकी शिवः यमादिभ्यः स्रंसनं न ददाति, स एव पाति।

Verse 51

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव

मा धेहि गर्वं कीनाश; प्राणिनं पीडयन् हास्यं यास्यसि। यः सर्वप्राणिनां शरणं, स एव अन्ते तव शरणं भविष्यति।

Verse 52

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्

शिवविष्णुपरायणानां नराणां करालः कालोऽपि बाल इव भवति; मृत्युः कः, यमाधमः कः? तेषां किमपि भयं न भवेत्।

Verse 53

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ

भवभारार्तजन्तूनां विशेषतः रेवातीरनिवासिनां, भर्गः शिवः च भगवांश्च विष्णुः—एतौ द्वौ भवभीतिं विदारयतः।

Verse 54

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि

शिवं भज, शिवं ध्याय, शिवं स्तुहि, शिवं यज; शिवं नम, वराक त्वं—यदि ज्ञानं मोक्षं च इच्छसि।

Verse 55

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्

पञ्चाननस्य शास्त्रं पठ; पञ्चाक्षरं मन्त्रं जप; पञ्चात्मकं तत्त्वं ध्याय; परमं पञ्चाननं देवं यज।

Verse 56

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः

नानाभावविशेषितैः शोच्यैः कर्मगणैः किं प्रयोजनम्? यदि श्रीमान् पञ्चाननः शिवः सर्वथा भक्त्या सेव्यते।

Verse 57

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि । यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः

संसारगजोन्मत्तबृंहितैः निभृतैरपि किं फलम्? यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धेन नोपसेवितः।

Verse 58

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्

रे मूढ! स्वकर्मकदर्थनां प्राप्य किं विषादेन? भवानीवल्लभं भीमं भयनाशनं त्वं जप।

Verse 59

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरं, स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं सुरेश्वरं भज, रे मूढ।

Verse 60

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

Verse 61

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

Verse 62

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

Verse 63

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

Verse 65

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः

विधिवर्जितोऽपि यः कश्चिन्नित्यं शतं समाः सर्ववेदान् जपेत्, स मृत्युलाङ्गलजाप्येन केवलं समो भवेत्; गुणैस्तु तज्जाप्यं तस्मादप्यधिकं श्रेष्ठम्।

Verse 66

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि

यथा बीजयोन्यविशुद्धः पुरुषो रुद्रं न प्राप्नोति, तथा गतायुषि (क्षीणायुषि) लाङ्गलमन्त्रोऽपि नावतिष्ठते, न फलदः स्यात्।

Verse 67

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी जनो गुणैरधिकः स्यात्। अथवा ‘अग्निमीळे’, ‘इषेत्वो’ वा ‘अग्न आयाहि’ इत्यादीनि नित्यं जपेत्—प्रतिदिनं कर्तव्यम्।

Verse 68

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः

कूलस्थः ‘शं नो देवी’ इत्यादिमन्त्रं जपेत्; तेन किल्बिषैः पापैर्मुच्यते।

Verse 69

साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा

साङ्गोपाङ्गान् वेदान् नित्यं समाहितोऽपि जपन्, गायत्र्यां संयमी यत्फलं प्राप्नोति तत्तुल्यं फलं न लभते।

Verse 70

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

रुद्राध्यायं सकृदेव जप्त्वा वेदविद् विप्रः सर्वपापैः प्रमुच्यते, स विष्णुलोकं गच्छति।

Verse 71

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

अन्यदपि जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं च जप्त्वा, स सर्वपापैः प्रमुच्यते विष्णुलोकं च गच्छति।

Verse 72

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

यत्किञ्चित् क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते, नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्।

Verse 73

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः, ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्।

Verse 74

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्

केचिन्नराः सत्यलोकं यान्ति, तथापरे सूर्यलोकं; अप्सरोगणसंवीताः यावदाभूतसम्प्लवम्।

Verse 75

एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्

एवं वै वर्तमानेऽस्मिँल्लोके, नृपपुङ्गव, कुरुक्षेत्रनिवासिनां ऋषीणां दशकोट्यः प्रकीर्तिताः।

Verse 76

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः। फलमूलकृताहाराः शिवमर्चयन्तः स्थिताः॥

Verse 77

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः। षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया॥

Verse 78

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम। शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्॥

Verse 79

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा। यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्॥

Verse 80

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः, तेषां तपःप्रभावाद् भगवाञ् बलवृत्रहा ववर्ष।

Verse 81

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत

महती भूरिसलिला समन्ताद् वृष्टिरभवत्; तया वृष्ट्या तेषां वै वर्तनं समजायत।

Verse 82

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे, निःशेषं शुष्कमभवत् स्थावरजङ्गमं जगत्।

Verse 83

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम्; अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद् भृशम्।

Verse 84

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः; युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन् नृप।

Verse 85

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्

नष्टे होमस्वधाकार्ये युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं कुत्र वा यामः कः शरणं नु नो भवेत् ॥

Verse 86

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृशान् कालपर्यायान् बहून् दृष्टोऽस्मि निश्चयम् ॥

Verse 87

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये

नर्मदातीरमाश्रित्य तान् सर्वान् नीतवानहम् । एषा हि देवी शरणं युगक्षये समागते ॥

Verse 88

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । सा जनित्री हि भूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः ॥

Verse 89

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्

पितामहा ये पितरश्च येऽन्ये प्रपितामहाः । ते सर्वे स्वर्गमापन्ना महानदीं समाश्रिताः ॥

Verse 90

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा

भृग्वादयः सप्त ये त्वासन् मम प्राचीनपितामहाः। धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता। मनस्वती च या स्मृता, तथा भार्गवोऽङ्गिरसश्च—एते सर्वेऽस्य पुण्यसिद्धेः सम्बन्धिनः।

Verse 91

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठोऽत्रिरथ काश्यपः। तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः। अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः।

Verse 92

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन। नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा।

Verse 93

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः । मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः। मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः।

Verse 94

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा। वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च।