Adhyaya 1

Verse 1

। अध्याय

अध्यायः आरभ्यते।

Verse 2

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ॐ नमः श्रीनर्मदायै । ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ॐ मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय। ॐ नमः श्रीनर्मदायै। ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यः; नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यः; नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः। स्नानकाले गजकपोलात् स्रवन्मदगन्धेन सुरभितं, सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमरसेन पिङ्गलं, प्रातःसायं मुनिकुसुमचयैः समाच्छन्नतीरवृक्षं, करिमकरकराक्रान्ततरङ्गं हंसविहारिणं नर्मदाम्भः वोऽवतु।

Verse 3

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकललोकदुरितौघा। देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्॥

Verse 4

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम्। सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति॥

Verse 5

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा

रेवा मम शिवाय जायताम्—यस्या तटपुलिनं शिवदेवा यतयोऽपि कामयन्ते; या मुनिनिवहैर्विहितसेवा, शिवानुरक्ता च शुभदा।

Verse 6

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥

Verse 7

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते। शौनकः सत्रमासीनः सूतं पप्रच्छ विस्तरात्॥

Verse 8

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम्। पुण्यामृतकथावक्ता व्यासस्य शिष्यस्त्वमेव हि॥

Verse 9

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे। बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च॥

Verse 10

श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा

श्रुता मया दिव्या ब्राह्मी नदी तथा विष्णुनदी च। तृतीया तु क्वापि न श्रुता रौद्री सरिद्वरा॥

Verse 11

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम्। वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्॥

Verse 12

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसम्भवा। तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे॥

Verse 13

सूत उवाच । साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम

सूत उवाच। साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम्। चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम॥

Verse 14

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः। अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः॥

Verse 15

तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः

तं प्रणम्य यथाक्रमं पुराणानि प्रवक्ष्यामि; येषामभिव्याहारेण धर्मस्य वृषस्य च आयुषश्चाभिवृद्धिर्भवति।

Verse 16

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी इति परिकीर्तिते; एकया हीनः काणः, उभाभ्यां हीनस्तु अन्धः प्रकीर्तितः।

Verse 17

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम्; यस्त्रिभिर्नयनैः पश्यति स माहेश्वरोऽंशो मतः।

Verse 18

आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या

आत्मनो हिताय वेदविद्या ईश्वरेण विनिर्मिता; शौनकीया च पौराणी या धर्मशास्त्रात्मिका स्मृता।

Verse 19

तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्

तिस्रो विद्याः इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये; पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्।

Verse 20

यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्

यो हि पुराणं न वेत्ति, स इह किञ्चिदपि न वेद। तस्य कः खलु धर्मोऽस्ति, किं वा तथाविधं ज्ञानम्?

Verse 21

अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः

अन्यद्वा किमिहोच्यते? यत् पुराणे न दृश्यते, तदत्र न दृश्यते। वेदाः पूर्वं पुराणे प्रतिष्ठिताः—नात्र संशयः।

Verse 22

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा

अल्पश्रुताद् वेदो बिभेति—“अयं मां प्रतरिष्यति” इति। अतः पुरा इतिहासपुराणाभ्यां निश्चयः कृतः—तयोः सहाय्येनैव वेदः समुपास्यः।

Verse 23

आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल

पुराणं वेदानामात्मा; तेषां षडङ्गानि पृथग् उपकारकाणि। यच्च वेदेषु दृष्टं, तत् स्मृतिष्वपि नूनं दृश्यते इति श्रूयते।

Verse 24

उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्

वेदस्मृत्योः यत्तु दृष्टं, तत् पुराणेषु गीयते। पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्।

Verse 25

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने

अनन्तरं तस्य वक्त्रेभ्यो वेदाः सम्यग्विनिर्गताः। पूर्वे तु कल्पान्तरे, मुने, पुराणमेकमेवाभवत्॥

Verse 26

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्। तद्‌ध्यात्वा जगाद देवश्चतुर्मुखो मुनीन् प्रति॥

Verse 27

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः

ततः पुराणादेव प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणामभवत्। कालेन तदग्रहणं दृष्ट्वा मुनिः संरक्षणाय चेष्टितवान्॥

Verse 28

व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा

विभुः स युगे युगे व्यासरूपं कृत्वा तद्‌ग्रन्थं संहरति। द्वापरे द्वापरे तु सदा अष्टलक्षप्रमाणं विन्यस्यते॥

Verse 29

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते। अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरं विराजते॥

Verse 30

तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम

अत्र संक्षेपतः चतुर्लक्षपरिमाणं निवेशितम्। इह साम्प्रतं दशाष्टौ पुराणानि निरूप्यन्ते। तानि नामतः वक्ष्यामि—शृणु त्वं ऋषिसत्तम॥

Verse 31

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

सर्गः प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चैव—पुराणं पञ्चलक्षणम्॥

Verse 32

ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्

तत्राद्यं ब्राह्मं पुराणं संहितायां विभूषितम्। श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्॥

Verse 33

पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया

पाद्मं पुराणं पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकात्मकं निगद्यते। तृतीयं वैष्णवं नाम त्रयोविंशतिसंख्यया॥

Verse 34

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम्। शिवभक्तिसमायोगाच्छैवमित्यपरा ख्यया॥

Verse 35

चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा

शौनक, अस्य ग्रन्थविस्तारः चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकपरिमाणः कथितः। तथा पञ्चमं भविष्यपुराणं चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तम्।

Verse 36

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्

तत् पुराणं चतुर्दशसहस्राणि पञ्चशतानि च श्लोकानां परिमाणेन कथ्यते। मार्कण्डेयपुराणं नवसाहस्रं, षष्ठं तत् परिकीर्तितम्।

Verse 37

आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः

आग्नेयं पुराणं सप्तमं प्रोक्तं, तस्य षोडशसहस्राणि श्लोकाः। अष्टमं नारदीयं पुराणं पञ्चविंशतिसहस्रश्लोकपरिमाणं प्रोक्तम्।

Verse 38

नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया

नवमं भागवतं नाम पुराणं भागद्वयविभूषितम्। तस्य ग्रन्थसंख्या अष्टादशसहस्रश्लोकपरिमाणेन प्रोच्यते।

Verse 39

दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया

दशमं ब्रह्मवैवर्तपुराणं, तावत्संख्यं श्लोकपरिमाणमिहोच्यते। एकादशं लैङ्गं पुराणं ज्ञेयं, तस्यैकादशसहस्रसंख्या कथिता।

Verse 40

भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः

ऋषिपुङ्गव! तल्लिङ्गपुराणं भागद्वयेन विरचितम्। वाराहं तु द्वादशं विद्वद्भिः प्रोक्तं, चतुर्विंशतिसाहस्रश्लोकपरिमाणम्।

Verse 41

विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्

ଭାଗ୍ୟବତां वर! स्कान्दपुराणं सप्तभिः खण्डैर्विभक्तम्। तस्य परिमाणं संख्यया एकाशीतिसाहस्रं वै निरूपितम्।

Verse 42

ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा

ततः परं वामननामकं पुराणं चतुर्दशतमं स्मृतम्। कुलपते! पुरा तस्य संख्यया दशसाहस्रं श्लोकाः प्रोक्ताः।

Verse 43

कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ

कौर्मपुराणं पञ्चदशं प्राहुः, भागद्वयविभूषितम्। सांख्यपते! कलौ पुरा तस्य दशसप्तसहस्रश्लोकपरिमाणं प्रोक्तम्।

Verse 44

मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर

मत्स्यावतारेण मनवे यत्प्रोक्तं मात्स्यपुराणं तत्क्रमात् षोडशम्। वदतां वर! तस्य संख्यया चतुर्दशसाहस्रं श्लोकाः।

Verse 45

गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्

गारुडं पुराणं सप्तदशमं स्मृतम्; ब्रह्माण्डपुराणं तु अष्टादशं, भागद्वयेन विभूषितम्।

Verse 46

तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा

तद् ब्रह्माण्डपुराणं द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितं च; तथा वेधसा उक्तानि ये चोपपुराणानि।

Verse 47

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्

इदं सौरमुत्तमं ब्रह्मपुराणे सुलभं; संहिताद्वयसंयुक्तं, पुण्यं, शिवकथाश्रयम्।

Verse 48

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने

आद्या संहिता सनत्कुमारोक्ता; द्वितीया सूर्यभाषिता। सनत्कुमारनाम्ना हि तद् विख्यातं, महामुने।

Verse 49

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्

पाद्मसंज्ञिते पुराणे द्वितीयं नारसिंहम्; तृतीयं तु शौकेयं—वैष्णवे पुराणे एवं मतम्।

Verse 50

बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा

चतुर्थं बार्हस्पत्यं स्यात्, वायव्यं च सदा संमतम्। पञ्चमं दौर्वाससं प्रोक्तं, भागवतेऽपि स्मृतं सदा॥

Verse 51

भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्

भविष्ये नारदोक्तं च, सूरिभिः पुरा कथितम्। कापिलं मानवं चैव, तथैवोशनसा ईरितम्॥

Verse 52

ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्

ब्रह्माण्डं वारुणं चैव, कालिकाद्वयमेव च। माहेश्वरं तथा साम्बं, सौरं सर्वार्थसञ्चयम्॥

Verse 53

पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्

पाराशरं भागवतं, कौर्मं चाष्टादशं क्रमात्। एतान्युपपुराणानि, मयोक्तानि यथाक्रमम्॥

Verse 54

पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्

पुराणसंहितामेतां, यः पठेद्वा शृणोति च। सोऽनन्तपुण्यभागी स्यात्, मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्॥