Adhyaya 37
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयऋषिः युधिष्ठिरं प्रति नर्मदातटे स्थितस्य देवतीर्थस्य अनुत्तरं माहात्म्यं वदति। तत्र स्नानेन त्रयस्त्रिंशद्देवाः परमां सिद्धिं प्राप्तवन्त इति श्रुत्वा युधिष्ठिरः पृच्छति—बलवद्भिर्दैत्यैर्जिताः देवाः कथं तत्र स्नात्वा पुनः सफलाः अभवन्। तदा ऋषिः कथयति—इन्द्रादयः देवाः संग्रामे पराजिताः, दुःखिताः, स्वजनवियोगपीडिताश्च, ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। ब्रह्मा तानुवाच—दैत्यविघाताय परं बलं तप एव; नर्मदातटे तपः कुरुत, रेवाजलस्य पावनशक्त्या समं न मन्त्रः न कर्म किञ्चिदस्ति, तत् सर्वपापविनाशकम्। अग्निप्रमुखा देवाः नर्मदां गत्वा दीर्घं तपश्चरन्तः सिद्धिं प्राप्य, ततः स्थानं त्रैलोक्ये ‘देवतीर्थम्’ इति विख्यातं सर्वपापहरं बभूव। अथ नियमफलानि निर्दिश्यन्ते—संयमी भक्त्या तत्र स्नात्वा मुक्ताफलसदृशं फलमवाप्नोति; ब्राह्मणभोजनं बहुगुणं पुण्यं जनयति; देवशिलासन्निधाने पुण्यवृद्धिः। संन्यासमरणं वा अग्निप्रवेशादयः केचन मरणधर्माः स्थिरां वा उत्कर्षिणीं गतिं ददति। तत्र स्नानं जपः होमः स्वाध्यायः पूजनं च अक्षयफलप्रदं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्पापहरं आख्यानं पठन्ति शृण्वन्ति च ते दुःखात् प्रमुच्य दिव्यलोकं यान्ति।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत राजेन्द्र देवतीर्थमनुत्तमम् । येन देवास्त्रयस्त्रिंशत्स्नात्वा सिद्धिं परां गताः
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेत राजेन्द्र देवतीर्थमनुत्तमम्; यत्र त्रयस्त्रिंशद्देवाः स्नात्वा परां सिद्धिं गताः।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । कथं तात सुराः सर्वे दानवैर्बलवत्तरैः । निर्जितास्तत्र तीर्थे च स्नात्वा सिद्धिं परां गताः
युधिष्ठिर उवाच—कथं तात सुराः सर्वे दानवैर्बलवत्तरैर्निर्जिताः, तथापि तत्र तीर्थे स्नात्वा परां सिद्धिं गताः?
Verse 3
मार्कण्डेय उवाच । पुरा दैत्यगणैरुग्रैर्युद्धेऽतिबलवत्तरैः । इन्द्रो देवगणैः सार्द्धं स्वराज्याच्च्यावितो नृप
मार्कण्डेय उवाच—पुरा नृप, अतिबलवत्तरैरुग्रैर्दैत्यगणैर्युद्धे, इन्द्रो देवगणैः सार्धं स्वराज्याच्च्यावितः।
Verse 4
हस्त्यश्वरथयानौघैर्मर्दयित्वा वरूथिनीम् । विध्वस्ता भेजिरे मार्गं प्रहारैर्जर्जरीकृताः
हस्त्यश्वरथयानौघैः समाक्रान्तां वरूथिनीं मर्दयित्वा, प्रहारैर्जर्जरीकृताः विध्वस्ताः सन्तो मार्गं पलायनाय भेजिरे।
Verse 5
जम्भशुम्भैश्च कूष्माण्डकुहकादिभिः । वेपमानार्दिताः सर्वे ब्रह्माणमुपतस्थिरे
जम्भशुम्भैश्च कूष्माण्डकुहकादिभिः पीडिताः सर्वे वेपमानाः, शरणार्थं ब्रह्माणमुपतस्थिरे।
Verse 6
प्रणम्य शिरसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तदा विज्ञापयामासुर्देवा वह्निपुरोगमाः
परमेष्ठिनं देवं ब्रह्माणं शिरसा प्रणम्य, वह्निपुरोगमा देवा तदा तं विज्ञापयामासुः।
Verse 7
पश्य पश्य महाभाग दानवैः शकलीकृताः । वियोजिताः पुत्रदारैस्त्वामेव शरणं गताः
पश्य पश्य महाभाग! दानवैः वयं शकलीकृताः; पुत्रदारैर्वियोजिताः, त्वामेव शरणं गताः।
Verse 8
परित्रायस्व देवेश सर्वलोकपितामह । नान्या गतिः सुरेशान त्वां मुक्त्वा परमेश्वर
परित्रायस्व देवेश सर्वलोकपितामह! त्वां मुक्त्वा, हे सुरेशान परमेश्वर, नान्या गतिः।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । दानवानां विघातार्थं नर्मदातटमास्थिताः । तपः कुरुध्वं स्वस्थाः स्थ तपो हि परमं बलम्
ब्रह्मोवाच—दानवानां विनाशार्थं नर्मदातटे निवसत। स्वस्थचित्ताः स्थिराः सन्तो तपः कुरुत; तप एव हि परमं बलम्।
Verse 10
नान्योपायो न वै मन्त्रो विद्यते न च मे क्रिया । विना रेवाजलं पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम्
नान्य उपायो न मे मन्त्रः न च काचित् क्रिया विद्यते; रेवाजलं विना पुण्यं सर्वपापक्षयङ्करम्।
Verse 11
दारिद्र्यव्याधिमरणबन्धनव्यसनानि च । एतानि चैव पापस्य फलानीति मतिर्मम
दारिद्र्यं व्याधयः मरणं बन्धनं व्यसनानि च—एतानि पापफलानीति मम निश्चिता मतिः।
Verse 12
एवं ज्ञात्वा ततश्चैव तपः कुरुत दुष्करम् । तथा चैव सुराः सर्वे देवा ह्यग्निपुरोगमाः
एवं ज्ञात्वा ततः सर्वे दुष्करं तपः कुरुत; तथा चाग्निपुरोगमाः सर्वे देवा अपि चक्रुः।
Verse 13
तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । नर्मदामागताः सर्वे देवा ह्यग्निपुरोगमाः
तद्वचनं तथ्यं श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः, अग्निपुरोगमाः सर्वे देवा नर्मदाम् आगताः।
Verse 14
चेरुर्वै तत्र विपुलं तपः सिद्धिमवाप्नुवन् । तदाप्रभृति तत्तीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्
तत्र ते विपुलं तपश्चरित्वा सिद्धिमवाप्नुवन्। तदादि तत्तीर्थं ‘देवतीर्थम्’ इति लोकेऽनुत्तमं प्रसिद्धम्॥
Verse 15
गीयते त्रिषु लोकेषु सर्वपापक्षयंकरम् । तत्र गत्वा च यो मर्त्यो विधिना संयतेन्द्रियः
त्रिषु लोकेषु तत्तीर्थं सर्वपापक्षयङ्करम् इति गीयते। तत्र गत्वा यो मर्त्यो विधिना संयतेन्द्रियः…॥
Verse 16
स्नानं समाचरेद्भक्त्या स लभेन्मौक्तिकं फलम् । यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप
भक्त्या तत्र स्नानं समाचरेत् स मौक्तिकं फलं लभेत। यस्तु तस्मिंस्तीर्थे विप्रान् भोजयते, नराधिप…॥
Verse 17
स लभेन्मुख्यविप्राणां फलं साहस्रिकं नृप । तत्र देवशिला रम्या महापुण्यविवर्धिनी
स मुख्यविप्रसेवाफलं साहस्रिकं लभेत, नृप। तत्र देवशिला रम्या महापुण्यविवर्धिनी॥
Verse 18
संन्यासेन मृता ये तु तेषां स्यादक्षया गतिः । अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप
संन्यासेन मृता ये तु तेषामक्षया गतिः स्यात्। यस्तु तस्मिंस्तीर्थेऽग्निप्रवेशं कुर्यात्, नराधिप…॥
Verse 19
रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम् । एवं स्नानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्
रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्। एवं स्नानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्॥
Verse 20
सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि तत्र तीर्थेऽक्षयं भवेत् । एष ते विधिरुद्दिष्ट उत्पत्तिश्चैव भारत
सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि तत्र तीर्थेऽक्षयं भवेत्। एष ते विधिरुद्दिष्ट उत्पत्तिश्चैव भारत॥
Verse 21
देवतीर्थस्य निखिला यथा वै शङ्कराच्छ्रुता । पठन्ति ये पापहरं सर्वदुःखविमोचनम्
देवतीर्थस्य निखिला यथा वै शङ्कराच्छ्रुता। पठन्ति ये पापहरं सर्वदुःखविमोचनम्॥
Verse 22
देवतीर्थस्य चरितं देवलोकं व्रजन्ति ते
देवतीर्थस्य चरितं श्रुत्वा वा पठित्वा वा देवलोकं व्रजन्ति ते॥
Verse 37
। अध्याय
अध्यायः (इति अध्याय-समाप्तिसूचकः कोलफोन्-चिह्नः)।