Adhyaya 97

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम्। दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्

युधिष्ठिर उवाच—कस्माद्वै तद्व्यासतीर्थम् अन्तरिक्षे व्यवस्थितम्? एतदाख्याहि संक्षेपात्; ग्रन्थविस्तरं त्यज।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—साधु साधु महाबाहो, धर्मवान् साधुवत्सल। स्वकर्मनिरतः पार्थ, तीर्थयात्राकृतादरः।

Verse 4

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर। पीडितो वृद्धभावेन, अकल्पोऽहं नृपात्मज।

Verse 5

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

विसंज्ञो गतवित्तश्च संजातः स्मृतिवर्जितः। गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया।

Verse 6

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात्। अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु।

Verse 7

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

विरिञ्चिरपि रेवाया गुणान् सम्यक् न कीर्तयितुं शक्नोति। तर्हि तात, अहं कथं रेवामाहात्म्यमुत्तमं ज्ञास्यामि?

Verse 8

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे

अतः व्यासतीर्थस्य विशेषेण लवमात्रं ब्रवीमि। यत्र कलियुगेऽद्यापि प्रत्यक्षः प्रत्ययो दृश्यमानो भवति।

Verse 9

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज

सुदारुणं शूलं भित्त्वा विहङ्गोऽपि नैव गच्छति। तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि, नृपात्मज।

Verse 10

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्

पूर्वं महीपाल, मान्यः पराशरो मुनिरासीৎ। तेन गङ्गाम्भसि महाफलं अत्युग्रं तपश्चरितम्।

Verse 11

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः

जाह्नवीजले प्रविष्टः प्राणायामेन सन्तस्थौ। द्वादशवर्षे पूर्णे जलमध्यात् निष्क्रान्तः।

Verse 12

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा

भिक्षार्थी स ग्रामं संचरन् यत्र नौका तिष्ठति स्म, तत्रैव परमदृष्ट्या मनोहरां बालां ददर्श।

Verse 13

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने

तां दृष्ट्वा स कामार्तः स मधुरं वचः प्राह—“मां परं पारं नय; त्वं का मृगलोचने?”

Verse 14

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्

नावारूढा नदीतीरे या मम चित्तं प्रमाथयति, तां तेनैवमुक्तां सा ऋषिपुङ्गवं प्रणम्य।

Verse 15

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम

तं काममोहितं दृष्ट्वा सा स्वात्मानं कथयामास—“कैवर्तगृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम।”

Verse 16

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि

नावासंरक्षणार्थं स्वामिना नियुक्ताहं विभो; मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि।

Verse 17

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्

एवमुक्तस्तया स सोऽथ क्षणं ध्यात्वा ततो वचः प्राह।

Verse 18

पराशर उवाच । अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि

पराशर उवाच—अहं ज्ञानबलाद् भद्रे तव सम्भवं जानामि। कैवर्तपुत्रिका न त्वं, राजकन्यासि सुन्दरि॥

Verse 19

कन्योवाच । कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्

कन्योवाच—कः पिता? कथ्यतां ब्रह्मन्, कस्य वा ह्युदरोद्भवा। कस्मिन् वंशे प्रसूताहं, कैवर्ततनया कथम्॥

Verse 20

पराशर उवाच । कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः

पराशर उवाच—कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः। वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः॥

Verse 21

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः। शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु॥

Verse 22

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः

स धर्मेणैव लोकान् पालयन् नित्यं ईशवत् पूज्यते स्म। क्षीरद्वीपनिवासिनोऽपि म्लेच्छास्तस्य कदाचन न अविधेयाः आसन्।

Verse 23

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः

तेषामुत्सादनार्थं स सागरम् उल्लङ्घ्य प्रययौ। महापौरुषे स्थितैः पुत्रैर्भृत्यैश्च संयुक्तोऽभवत्।

Verse 24

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने

तैर्म्लेच्छैर्वसुना सह समरः समारब्धः। मृगलोचने, वसुना ते म्लेच्छाः सर्वे जिता एव।

Verse 25

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे

स तान् सपुत्रबलवाहनान् करदान् अकरोत्। मृगेक्षणे, तस्य राज्ञः या प्रधाना राज्ञी सा तव माता आसीत्।

Verse 26

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्

प्रवासस्थे महीपाले सा रजस्वला संजाता। नारीणां तु सदाकालं तस्मिन् काले मन्मथो ह्यधिकतरः प्रबलो भवति।

Verse 27

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा

विशेषेण ऋतुकाले कामसायकैर्भिद्यन्ते जनाः। मन्मथतापसंतप्ता सा शुभेक्षणा किं कर्तव्यमिति चिन्तयामास॥

Verse 28

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

अद्य वसुराजस्य समीपं दूतं प्रेषयामि। आहूय सा अब्रवीत्—शीघ्रं दूत, गच्छ त्वं नृपसन्निधिम्॥

Verse 29

दूत उवाच । परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे

दूत उवाच—परतीरं गतो देवि वसुराजोऽरिशासनः। तत्र गन्तुं न शक्यं हि जलयानैर्विना शुभे॥

Verse 30

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता

तानि यानानि सर्वाणि परे तटे गृहीतानि। दूतवाक्यं श्रुत्वा सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता॥

Verse 31

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः

तत्सखी तामुवाचाथ—कस्मात्त्वं परितप्यसे। स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः॥

Verse 32

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप

सुन्दरि, शकुन्ताः समुद्रमपि लङ्घयित्वा यान्ति। सख्याः वचनेन सा राज्ञी स्वस्था बभूव, नराधिप।

Verse 33

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति

ततः तत्र लेखकः समाहूतः— ‘ममाज्ञया लेखं लिख; त्वद्विहीना सत्यभामा अद्य, हे वसुराजन्, जीवितुं न शक्नोति’ इति।

Verse 34

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु

‘अद्य ऋतुकालः शुभः संजातः; हे लेखक, लेखं लिख। भूर्जपत्रे तु लेखकेन नूनं लेखः लिख्यताम्’ इति।

Verse 35

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ

ततः पञ्जरमध्यस्थः शुकः सन्निधौ एव आनीतः।

Verse 36

सत्यभामोवाच । नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्

सत्यभामोवाच— ‘लेखं नीत्वा शीघ्रं गच्छ वसुराज्ञः समीपतः।’ शकुनिः प्रणम्य उत्तमं लेखं गृहीत्वा जगाम।

Verse 37

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

सहसोत्पत्य हे राजन् स आकाशमण्डलं जगाम। ततः शुकः शीघ्रं गत्वा वसुराजसमीपतः समुपस्थितः॥

Verse 38

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः

सत्यभामाविसृष्टेन शुकेन क्षिप्तलेखके। वसुराज्ञा ततो लेखो गृहीत्वा हस्तेऽवधारितः॥

Verse 39

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु नरेशो वीर्यं गृहीत्वा। अमोघां पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन संयुताम्॥

Verse 40

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह

तत् शुकाय स दत्त्वाह—गच्छ राज्ञीसमीपतः। प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृहीत्वोत्पपात ह॥

Verse 41

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत

समुद्रोपरि सम्प्राप्तं शुकं श्येनोऽथ वीक्षितवान्। सामिषं तमिति ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत॥

Verse 42

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि

श्येनस्य चञ्चुप्रहारेण हतः शुकः, हे भारत, मूर्च्छितः पतितः; तस्य मूर्च्छया तद्बीजं सागराम्भसि निपपात।

Verse 43

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि

तच्च बीजं वसुमहीपतेर्मत्स्येन गिलितम्; तेन बीजेन, हे सुन्दरि, मत्स्योदरे कन्या जाता।

Verse 44

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे

स मत्स्यः लुब्धकैः प्राप्तः, ततः स्वगृहमानितः; यावन्मत्स्यो विदारितस्तावत्त्वं दृष्टा, हे उत्तमे।

Verse 45

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा; त्वां दृष्ट्वा जाह्नवीतटे कैवर्ताः सर्वे हर्षिताः।

Verse 46

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्

ते सर्वे हर्षिताः प्रधानस्य मन्दिरं गताः; स्त्रीरत्नं प्रादुरभूदिति कथयामासुः—गृहाण त्वं महाप्रभम्।

Verse 47

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे

ततः सापि तन्वङ्गी मृगेक्षणा कन्या तेनापुत्रेण नरेण गृहीता। स च तां भार्यां प्रति उवाच— “हे तन्वङ्गि, हे मृगेक्षणे, गृहकार्यं पालयस्व व्यवस्थापय च।”

Verse 48

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर

ततः सा पराशरस्य वचनं स्मृत्वा चिन्तयामास। एवं तेनोक्त्वा, हे नरेश्वर, सा तस्मै दत्तात्मा बभूव।

Verse 49

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते । ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता

सा उवाच— “साधु, हे ब्रह्मन्, मम मत्स्यगन्धोऽद्यापि अनुवर्तते।” ततस्तेन सा बाला दिव्यगन्धेन समधिवासिता बभूव।

Verse 50

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा

स योगबलेनैव विभावसुं ज्वालयामास। ततः पावकं प्रदक्षिणीकृत्य, तेन सा तदा रहःस्थाने नीताभूत्।

Verse 51

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन

जलयानस्य मध्ये तु सा कामस्थानान्यसंस्पृशत्। कामोत्सुकं विप्रं ज्ञात्वा भीता बभूव, हे धर्मनन्दन।

Verse 52

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्

सा हसन्ती तमुवाचाथ—देव, त्वं लोकसन्निधौ स्थितः; कथं न लज्जसे, हे धीमन्, पामरोचितं कर्म कुर्वाणः?

Verse 53

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्

ततः स क्षणमात्रं ध्यात्वा हृदि तामसीं शक्तिं संस्मृतवान्; सा तामसी माया प्रादुरभवत्, यया चराचरं जगद् व्याप्तम्।

Verse 54

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा

ततः सा तेन कर्मणैव विस्मिता रञ्जिता चाभवत्; ब्रह्मचर्याभितप्तेन तदा स्त्रीसौख्यं क्रीडितं अनुभूतवती।

Verse 55

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारपीडिता सती, तत्रैव बालकं प्रसूता—जटिलं दण्डधारिणम्।

Verse 56

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम्; उत्तरीयकृतस्कन्धं, विष्णुमायाविवर्जितम्।

Verse 57

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः

ततोऽपि पार्थ, तं कलबालकमद्भुतं दृष्ट्वा सा शङ्किता बभूव। वेपमाना बाला ततो मुनेः शरणं जगाम॥

Verse 58

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्

‘रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते! मेऽत्यद्भुतः पुत्रो जातः—कौपीनवरमेखलाधरः, दण्डहस्तः, जटायुक्तः, उत्तरीयविभूषितश्च।’

Verse 59

पराशर उवाच । मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि

पराशर उवाच—‘मा भैषीः। स्वसुते जातेऽपि त्वं कुमारी एव भविष्यसि। नाम्ना योजनगन्धेति, द्वितीयं सत्यवतीति च।’

Verse 60

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा

‘शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति। तस्य प्रथमा महिषी त्वं सोमवंशविभूषणा।’

Verse 61

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्

‘गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे, पूर्वरूपेण संस्थिता। अत्र मा विषादं कुरु; पश्य ज्ञानस्य मे बलम्।’

Verse 62

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः। सा बाला पुत्रमाश्रिता मातरं भक्त्या नत्वा साष्टाङ्गं विनयानतः प्रोवाच।

Verse 63

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि । ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके

क्षम्यतां मातरुक्तं मे, प्रसादः क्रियतामपि। ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके॥

Verse 64

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा सती शोकाकुला वाक्यमब्रवीत्।

Verse 65

योजनगन्धोवाच । मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्

योजनगन्धोवाच—मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम्। त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्॥

Verse 66

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम्। नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्॥

Verse 67

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्

बाल्यभावे मया जातः त्वमेव खलु मेऽधारो भविष्यसीति मन्ये । न मे भर्ता न मे पुत्रः—पश्य कर्मणो विडम्बनम् ॥

Verse 68

व्यास उवाच । मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

व्यास उवाच—मा विषादं कुरुष्वान्तः; सत्यमेतन्मयोदितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये ॥

Verse 69

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्

आपदस्तारयिष्यामि; क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः; कन्या सापि गता गृहम् ॥

Verse 70

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

तत्र पराशरसुतो व्यासो वनमध्यतः विषण्णः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर, चिन्तापरः स्थितवान् ॥

Verse 71

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । नारदेनैव तेभ्यः स आख्यातः पराशरस्य पुत्र इति ॥

Verse 72

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः

कैवर्तकन्यकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततः नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः ॥

Verse 73

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन् ॥

Verse 74

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात् ॥

Verse 75

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः ॥

Verse 76

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु ॥

Verse 77

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

स तेन गङ्गायां स्नात्वा केदारं सपुष्करं च जगाम। गयां नैमिषतीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वतीं च समुपेयाय॥

Verse 78

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः

उज्जयिन्यां महाकालं प्रभासे सोमनाथकम्। सागरान्तां महीं स्नात्वा महामुनिरतो ययौ॥

Verse 79

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च

अमृतां शुभां नर्मदां स प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवाम्। नर्मदां दृष्ट्वा साह्लादश्चित्तविश्रान्तिमाप सः॥

Verse 80

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

नर्मदातटमाश्रित्य स विपुलं तपश्चचार। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः॥

Verse 81

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्

हेमन्ते सार्द्रवासाः सन् तिष्ठन् दध्यौ महेश्वरम्। स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्॥

Verse 82

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् । नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः

ध्यानतत्परः स नित्यं सिद्धेश्वरलिङ्गं पूजयेत्—सृष्टिसंहारकर्तारम्, अछेद्यं, वरदं, शुभं च।

Verse 83

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः

सिद्धलिङ्गस्यार्चनात् ध्यानयोगप्रभावतः च कृष्णद्वैपायनस्य प्रति शङ्करः प्रत्यक्ष एव जातः।

Verse 84

ईश्वर उवाच । तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्

ईश्वर उवाच—तोषিতोऽहं त्वया वत्स; वरं वरय शोभनम्।

Verse 85

व्यास उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते

व्यास उवाच—यदि तुष्टोऽसि मे देव, यदि देयो वरो मम; प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि। अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादाद् उमापते।

Verse 86

ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे

ईश्वर उवाच—एवं भवतु ते पुत्र, मत्प्रसादादसंशयम्; त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे।

Verse 87

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्

सहस्रांशूनां अर्धप्रभया युक्तरूपेणाहं तवाश्रमे प्रत्यक्षतया स्थितो भविष्यामि—इत्युक्त्वा स देवः कैलासं परमं नगमुत्तमं प्रययौ।

Verse 88

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा

कृष्णद्वैपायनस्य तु पत्नीग्रहणं जातं; शास्त्रोक्तेन विधानेन स पत्नीं यथाविधि पालयामास।

Verse 89

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः

अपुत्रस्य पराशरसुतस्य तस्य पुत्रो जातः; इन्द्रपुरोगमैः सर्वैर्देवैः स शुभजन्मोत्सवो वर्धापितः।

Verse 90

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

पुत्रजन्मनि तदा वशिष्ठादयो मुनीश्वराः पराशरपुरोगमाः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तत्राजग्मुः।

Verse 91

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती च तत्र समाययुः॥

Verse 92

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः ॥

Verse 93

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः ॥

Verse 94

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत् ॥

Verse 95

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात् ॥

Verse 96

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम् ॥

Verse 97

। अध्याय

अध्यायसमाप्तिसूचकं पदम्—“अध्यायः” इति।

Verse 98

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः

जयाशीर्भिर्वर्धयित्वा परस्परमवलोक्य च, पराशरं सर्वे मुनिपुङ्गवा ध्यानपूर्वकं वीक्षितवन्तः।

Verse 99

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्

“तात, उत्तरं दीयतां; कृष्णद्वैपायनस्यापि।” इति सर्वैः प्रोक्ते, भगवान् पराशरः स्वात्मजं व्यासं प्रति ऋषीणां चिकीर्षितं प्रोवाच।

Verse 100

श्रीपराशर उवाच । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः

श्रीपराशर उवाच—दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयाद् भोजनं भोक्तुं नेच्छन्ति; श्राद्धे तु विशेषतः भोजनकामाः सन्ति।

Verse 101

व्यास उवाच । करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्

व्यास उवाच—भवतामुक्तं करोमि; अत्रैव क्षणं स्थीयताम्। यावत् सरितं प्रसाद्य विधिमुत्तमं सम्यगनुष्ठास्यामि।

Verse 102

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । ततः सहसा स्तोत्रं जगाद—तन्निबोध, नरेश्वर ॥

Verse 103

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनि बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे ॥

Verse 104

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे ॥

Verse 105

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते ॥

Verse 106

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे ॥

Verse 107

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे

जय देवि समस्तशरीरधरे, जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे, जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे ॥

Verse 108

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः ॥

Verse 109

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी ॥

Verse 110

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात् ॥

Verse 111

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे ॥

Verse 112

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्

इति ज्ञात्वा तस्य शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मशुद्धं, प्रसन्ना नर्मदादेवी ततः स्ववचनमब्रवीत्।

Verse 113

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्

सत्यवादेन तुष्टाहं भो भो व्यास महामुने। यदीच्छसि वरं किंचित् तत्ते सर्वं ददाम्यहम्॥

Verse 114

व्यास उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि

व्यास उवाच। यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम। आतिथ्यं उत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि॥

Verse 115

नर्मदोवाच । अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्

नर्मदोवाच। अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम्। इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्॥

Verse 116

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम्। एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां ययौ तदा॥

Verse 117

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना

“अद्य मम प्रयासो वृथा जातः” इति मत्वा स पपात ह। ततः सशैलवनकानना सर्वा धरणी चचाल।

Verse 118

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः। हाहाकारमुखाः सर्वे सहस्रशस्तत्राजग्मुः।

Verse 119

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् । ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे

वेदव्यसनतत्परं व्यासं ते समुत्थापयामासुः। स ब्राह्मणार्थे संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे।

Verse 120

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान् परित्यजेत्—इति। एवं सा नर्मदा ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः प्रोक्ता।

Verse 121

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद

ततः भीता रेवाऽस्य स्वजलेनाभ्यषिञ्चत्, बहुभिः सुशीतलैश्च वातैः तम् अवबोधयामास। सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि देवान् प्रणम्य सरितं जगाद।

Verse 122

व्यास उवाच । तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्

व्यास उवाच—समस्ततीर्थसेवनस्य फलं मम किल निर्दिष्टम्; किन्तु मम मन्दभाग्याद्, देवि, मम पुण्याशा विफला जाता, यथा जनानाम् आरण्यपुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति।

Verse 123

नर्मदोवाच । यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र । विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे

नर्मदोवाच—महानुभाव, यतो यतो मे चित्तम् अत्र भूतले निनीषते, अद्य विन्ध्येन सार्धं तव मार्गं यास्यामि; दण्डधरस्य पृष्ठेऽहं गमिष्यामि।

Verse 124

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्

एवमुक्तः महातेजाः व्यासः सत्यवतीसुतः, स्वाश्रमस्य सरिद्वरां दक्षिणदिशि चालयामास।

Verse 125

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी

दण्डहस्तः महातेजाः मुनिः हुङ्कारम् अकरोत्; व्यासहुङ्कारभीता सा रुद्रनन्दिनी चलिता।

Verse 126

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः

दण्डेन मार्गं दर्शयन् तत्र देवी प्रवर्तिता; व्यासमार्गं गता देवी शक्रपुरोगमैः देवैः दृष्टा।

Verse 127

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः

ततः देवाः सह किंकरैः पुष्पवृष्टिं व्यमुञ्चन्, ऊचुः— “किं कुर्मः? ब्रूहि मे पुत्र; तव कर्मणा वयं स्म रञ्जिताः।”

Verse 128

व्यास उवाच । तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्

व्यास उवाच— “विपुलं तपः कृत्वा, महाफलप्रदं दानं दत्त्वा; एतदेव नरैः कार्यं— यत् साधूनां सुखावहम्।”

Verse 129

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः

“यदि यूयं महाभागाः तुष्टाः, यदि च अहं खलु अनुग्राह्यः; तर्हि तस्मात् ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां— नात्र संशयः।”

Verse 130

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे

“शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् आतिथ्यं वः समस्तैः प्रतिपन्नं मम पराशरमुखैः; सर्वैः स्वाश्रमे स्थातव्यं रेवाया उत्तरे तटे।”

Verse 131

मार्कण्डेय उवाच । स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः

मार्कण्डेय उवाच— “द्विजसत्तमैः स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि। ततः व्यासकुण्डं गत्वा सर्वैः होमः प्रकल्पितः।”

Verse 132

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च ते जातवेदसि पावके जुहुवुः। गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा तत्रासन्॥

Verse 133

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः

पराशरः शङ्खश्च कौशिकश्च्यवनो मुनिः। पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः तत्रासन्॥

Verse 134

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः

विश्वामित्रोऽगस्त्यश्चोद्दालकयमौ तथा। शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः तत्रासन्॥

Verse 135

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा। जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा तत्रासन्॥

Verse 136

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च। जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा तत्रासन्॥

Verse 137

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः

एवं सहस्रशः जातवेदसि पावके जुह्वते स्म ते। अक्षमालां करे धृत्वा ध्यानयोगपरायणाः॥

Verse 138

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्

तदा सर्वे द्विजाः एकचित्ताः होमक्रियां चक्रुः। ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्॥

Verse 139

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासः प्रहृष्टवान्। पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान् द्विजोत्तमाः॥

Verse 140

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च

त्रिलोचनं देवं दृष्ट्वा व्यासः साष्टाङ्गं प्रणनाम ह। ततः शाकमूलफलैः ब्राह्मणान् पूजयामास॥

Verse 141

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः

पितृकर्म पूर्वं कृत्वा सर्वे द्विजाः भोजिताः। ततः पुण्यान् आशीर्वादान् दत्त्वा विप्राः पुनर्ययुः॥

Verse 142

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः

ततः प्रभृति तत्तीर्थं व्यासतीर्थमिति बुधैः प्रोच्यते।

Verse 143

युधिष्ठिर उवाच । व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्

युधिष्ठिर उवाच— व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं मे कथय। स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्॥

Verse 144

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः

श्रीमार्कण्डेय उवाच— पाण्डव, भ्रातृभिः सह ते समस्तं कथयामि। कार्त्तिकस्य सितपक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः॥

Verse 145

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

यो नरो भक्त्या उपोष्य रात्रौ जागरं कुर्यात्, स भक्त्या क्षौद्र-क्षीर-सर्पिर्भिः ईश्वरं स्नापयेत्।

Verse 146

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः। श्रीखण्डेन सुगन्धेन परमेश्वरं गुण्ठयेत्॥

Verse 147

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्—मुचुकुन्दकुसुमैः कुन्दपुष्पैः कुशजातीप्रसूनकैश्च।

Verse 148

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः। परया भक्त्या अर्चयेद्द्वीपेश्वरमनुत्तमम्॥

Verse 149

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः। गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्॥

Verse 150

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च। षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा॥

Verse 151

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति। द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः॥

Verse 152

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः

षड्गुणदानैर्वाग्मी जायते, तद्द्विगुणैः सिद्धोऽपि भवति। दशलक्षदानैश्च रुद्रत्वं प्राप्यते—नात्र संशयः॥

Verse 153

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ भक्त्या स्नानं समाचरेत्। मन्त्रोक्तविधिना कृतं तत्सर्वपापक्षयङ्करम्॥

Verse 154

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः

वारुणं तथाग्नेयं ब्राह्म्यं चाक्षय्यकारकम्। विधिवत्तर्पयेद्बुद्धो देवान् पितॄन् मनुष्यकान्॥

Verse 155

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं लभते, साम्ना सामफलं तथा। यजुषा यजुर्वेदस्य फलं प्राप्नोति; गायत्र्या तु सर्वमाप्नुयात्॥

Verse 156

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

अक्षरमन्त्रं जपेत्, सौरं वा शिवदैवतं मन्त्रं जपेत्। अथवा वैष्णवं द्वादशाक्षरसंज्ञितं मन्त्रं जपेत्॥

Verse 157

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्

भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् शीलसम्पन्नान् स्वदारनिरतान् दम्भलोभविवर्जितान् ब्राह्मणान् पूजयेत्।

Verse 158

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतितान् शूद्रसेवनान् शूद्रीग्रहणसंयुक्तान् यस्य मन्दिरे वृषली वर्तते तान् अयोग्यान् मन्येत।

Verse 159

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्

परोक्षवादिनः दुष्टाः गुरुनिन्दापरायणाः वेदद्वेषणशीलाः हैतुकाः बकवृत्तिकाश्च—एतान् परिहरेत्।

Verse 160

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः

ईदृशान् श्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च वर्जयेत्। गायत्रीसारमात्रोऽपि सुयन्त्रितो विप्रः अयोग्यबहुश्रुतात् वरम्।

Verse 161

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

नायन्त्रितः चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी च श्रेष्ठः। अन्नदानहिरण्यैः तु सुयन्त्रितान् एव विप्रान् पूजयेत्।

Verse 162

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते

उपानहौ वस्त्राणि शय्यां छत्रमासनं च यः ब्राह्मणाय भक्त्या ददाति, सोऽपि स्वर्गे पूज्यतां महिमानं च प्राप्नोति।

Verse 163

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता । तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च

तत्र प्रत्यक्षा इव सुरभी, तथा जलधेनुः घृतधेनुश्च दृश्यते; तिलधेनुः प्रदातव्या, महिष्यश्च तथैव च।

Verse 164

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्

कृष्णाजिनस्य प्रदाता, तिलसर्पिषोर्दाता, कन्यापुस्तकयोर्दाता च—एवं दाता अक्षयं लोकं प्राप्नुयात्।

Verse 165

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ—एतौ दापयेत् स्वर्गकामः; इति मे सत्यं भाषितम्।

Verse 166

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा

सूत्रेण द्वीपं शुभां जगतीं वा मन्दिरं वा परया भक्त्या परमेशे परितो वेष्टयेत्।

Verse 167

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप

हे नृप! योऽत्र मानवो विधानेन प्रदक्षिणां करोति, स जम्बूद्वीपं प्लाक्षद्वीपं च, अपरं शाल्मलीद्वीपं च प्रदक्षिणीकृतवान् भवति।

Verse 168

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशो द्वीपः, पुष्करश्चैव सप्तमः; सप्तसागरपर्यन्ताः सर्वे तेन वेष्टिताः, हे भारत।

Verse 169

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत्; अरुणवर्णेन वृषेण माहेशं लोकमाप्नुयात्।

Verse 170

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः

यः पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा, लाङ्गूले च शुभ्रः—स एव नाकस्य दर्शकः (स्वर्गप्रदः) स्मृतः।

Verse 171

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत

एष नील इदृशः प्रोक्तः, यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत्; स रोमसंख्याताः समाः नाके वसति, हे भारत।

Verse 172

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः

राजन्, व्यासतীर्थप्रभावतः सौरं शांकरं वैरञ्चं वैष्णवं च लोकं क्रमात् स्वेच्छया भुनक्ति।

Verse 173

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने

ततो भक्तितस्तत्र सपत्नीकं विप्रं पूजयेत्; योऽग्रजन्मने सितरक्तानि वस्त्राणि दद्यात् स पुण्यं लभते।

Verse 174

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

युग्मं प्रदक्षिणं कृत्वा मे जगद्गुरुः प्रीयताम्; इह लोके परत्र च विप्रसमो बन्धुर्नास्ति।

Verse 175

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति । इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति—इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्—स महत्फलं लभते।

Verse 176

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

परया भक्त्या पूजयेत्, विशेषतः सामगं; ये च गृहे स्थिताः भक्त्या द्वीपेश्वरं संस्मरन्ति।

Verse 177

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः

तेषां न जायते शोकः न हानिर्न च दुष्कृतम्। तत्रादौ पूजयेल्लिङ्गं सिद्धेश्वरमथापरम्॥

Verse 178

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः। अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः॥

Verse 179

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ

तत्र तीर्थे तु यो राजन् प्राणत्यागं करोति च। सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ॥

Verse 180

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश। महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः॥

Verse 181

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्॥

Verse 182

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् । कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च

अस्मद्गोत्रे कः पुत्रोऽस्ति योऽस्मभ्यं तिलोदकं दद्यात्? विशेषतः कार्त्तिक्याम्, अथवा तथैव वैशाख्याम्।

Verse 183

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

तत्र तीर्थोपसेवनात् वयं स्वर्गतिं प्रयास्यामः। एतत् ते सर्वं कथितं—द्वीपेश्वरस्य अनुत्तमं माहात्म्यम्।

Verse 184

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

यः परया भक्त्या एतत् पठेत्, अथवा तद्गतो नृप शृणुयात्; सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवमन्दिरे मोदते।

Verse 185

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः

सर्वतीर्थानां सारभूतम् ऊषरं मुनिपुङ्गवैः निर्मितम्। नृपश्रेष्ठ, व्यासतीर्थं कामप्रदं न संशयः।