Adhyaya 159

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् । नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्

श्रीमर्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम्। नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्॥

Verse 2

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत । न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत। न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह । जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम

युधिष्ठिर उवाच—शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह। जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम॥

Verse 4

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति । तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति। तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः॥

Verse 5

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह । विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम्

त्वक्-अस्थि-मांस-मेदोऽसृक्-केश-स्नायुशतैः सह विण्मूत्र-रेतः-सङ्घातमात्रेऽस्मिन् देहे नृणां का नाम संज्ञा वा आत्मभावो जायते?

Verse 6

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् । ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्

एवमुक्तः स मार्कण्डो योगवित् प्रत्युवाच; ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् । सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे

मार्कण्डेय उवाच—शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम्; पुरा ब्रह्मणः सकाशादृषिदेवसमागमे।

Verse 8

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम्; इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः।

Verse 9

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा । यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा यातनाभिर्वियुक्तानामनैकां जीवसन्ततिम्।

Verse 10

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

मनुष्यभावं पुनरागतेषु ते पापलक्षणैः समन्विता भवन्ति। तानि लक्षणानि अहं ते सम्प्रवक्ष्यामि—एकाग्रचित्तः शृणु, नृप।

Verse 11

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् । विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः

सर्वां यातनां सहित्वा वैवस्वतक्षयं गत्वा, ये विस्तीर्णयातनाः, ते चिह्निताः सन्तो लोकं पुनरायान्ति।

Verse 12

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः

अनृतवादी गद्गदः स्यात्; गवानृते तु मूक एव भवेत्। ब्रह्महा कुष्ठी जायते; मद्यपः श्यावदन्तो भवति।

Verse 13

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः । संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः

स्वर्णहरणात् कुनखी भवति; गुरुतल्पगः दुःश्चर्मा जायते। निषिद्धसंयोगी हीनयोनौ जायते; अदत्तदानतः दरिद्रो भवति।

Verse 14

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप । खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात्

अयाज्ययाजको नृप ग्रामशूकरतां याति। बहुयाजी तु श्वानिमन्त्रितभोजनात् खरो भवति।

Verse 15

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने । वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः

अपरीक्षितभोजी जनो विजने वने वानरो भवति। वितर्जको मार्जारो भवति, कक्षदाहकर्ता तु खद्योतत्वं प्राप्नोति॥

Verse 16

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः । अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत्

अविद्यां यः प्रयच्छति स हि बलीवर्दो भवति। विप्राय पर्युषितान्नं ददन् क्लीबतां व्रजति॥

Verse 17

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् । फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः

मात्सर्येण जात्यन्धो भवति। पुस्तकहरणात् जन्मान्धः स्यात्। फलापहारिणोऽपत्यं म्रियते, नात्र संशयः॥

Verse 18

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् । अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः

स मृतो वानरतां याति; ततो मुक्तो गलाडवदुःखितो भवति। अदत्त्वा तानि भक्षयन् नरः अनपत्यो भवति॥

Verse 19

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः । प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः

वस्त्रहरणात् गोधा भवति। गरदः पवनाशनः स्यात्। राजन्, प्रव्रज्यां त्यक्त्वा कुगमनशीलो मरुपिशाचकः भवति॥

Verse 20

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः । अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः

वातकः परदोषकथनशीलो जलहर्ता च वातरोगपीडितो भवति; धान्यहर्ता मूषकत्वं प्राप्नोति। अप्राप्तयौवनां कन्यां गच्छन् सर्पो भवतीति श्रुतिः।

Verse 21

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् । जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः

गुरुदाराभिलाषी चिरं कृकलासो भवति। यस्तु जलप्रस्रवणं भिन्द्यात् स नरः मत्स्यो भवेत्।

Verse 22

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः । अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्

अविक्रेयान् पदार्थान् विक्रयन् नरः विकटाक्षो भवति। अयोनिगो नरः वृकः स्यात्; क्रयवञ्चनात् उलूकत्वं प्राप्नोति।

Verse 23

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते । प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत्

मृतस्यैकादशाहे भुञ्जानः श्वा भवति। द्विजाय धर्मार्थं दानं प्रतिश्रुत्य यो न ददाति, स मधुको भवेत्।

Verse 24

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः । परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्

राज्ञ्या सह दुष्टगमनेन दुष्टतस्करो विड्वराहकः भवति। द्विजातीनां परिवादी काच्छपीं तनुं लभते।

Verse 25

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् । दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः

देवलकः कुत्सितसेवया जीवन्, राजन्, चाण्डालसंज्ञितां राजन्ययोनिं व्रजेत्। फलविक्रेता दुर्भगः स्यात्, वृषलीपतिश्च वृश्चिकत्वं प्राप्नुयात्।

Verse 26

मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् । सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्

अग्निं पदा स्पृष्ट्वा मार्जारत्वं प्राप्नोति, रोगवान् परमांसभुक् च भवति। स्वसृगमनात् षण्ढत्वं जायते; सुगन्धहर्ता तु दुर्गन्धो भवति।

Verse 27

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् । कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञश्च गर्दभो भवेत्। कुपण्डितो मार्जारः स्यात्; भषणो व्यासाभिधानोऽपि तथैव पतति।

Verse 28

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् । यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु

स एव दृश्यते राजन्, परमार्मणां प्रकाशात्। यद्वा पारक्यं तद्वापि, स्वल्पं वा यदि वा बहु।

Verse 29

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः । एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम

एवं कृत्वा तैरश्चीं योनिमाप्नोति, नात्र संशयः। एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि सन्ति नृपसत्तम।

Verse 30

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः । ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत

स्वकर्मविहितान्येव येषां दृश्यन्ते नराः। तस्मादेव भवो मृत्युः सर्वेषु प्राणिषु, भारत॥

Verse 31

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे । स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते

नात्र संशयः—शुभाशुभे समीभूते जननं जायते। स्त्रीपुंसयोः संयोगे शुद्धे शुक्रशोणिते॥

Verse 32

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः । इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः

पञ्चमहाभूतसमोपेतः स षष्ठः परमेश्वरः। देहे इन्द्रियाणि मनः प्राणान् ज्ञानमायुः सुखं धृतिं च विधत्ते॥

Verse 33

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च । प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कारमेव च। प्रयत्नमाकृतिं वर्णं स्वरसद्वेषौ भवाभवौ च करोति॥

Verse 34

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः । प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः

तस्यात्मनः सर्वमिदमनादेरादिमिच्छतः। प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितो भवति॥

Verse 35

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च

द्वितीये मासि गर्भोऽर्बुदरूपो भवति; तृतीये तु इन्द्रियैः समन्वितः। आकाशात् लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दः श्रोत्रबलादिकं च जायते; वायोः स्पर्शनं चेष्टा रौक्ष्यं च स्वभावतः।

Verse 36

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् । सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्

पित्ततत्त्वात् दर्शनं पक्तिरौष्ण्यं रूपं प्रकाशनं च जायते। सलिलतत्त्वात् रसनाशैत्यं स्नेहः क्लेदः समार्दवता च सम्भवति।

Verse 37

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च । आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः

भूमितत्त्वात् गन्धः घ्राणेन्द्रियं गौरवं मूर्तिरपि च जायते। अज आत्मा एतान् पूर्वं गृह्णाति; तृतीये मासि स च स्पन्दते विचेष्टते।

Verse 38

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात्; वैरूप्यं मरणं वापि। तस्मात् स्त्रियाः प्रियं हितं च यथाशक्ति कार्यं प्रदेयम्।

Verse 39

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः

चतुर्थे मासि अङ्गानां स्थैर्यं भवति; पञ्चमे शोणितस्योद्भवः। षष्ठे बलं वर्णश्च प्रादुर्भवतः, नखरोम्णां च सम्भवो जायते।

Verse 40

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि

मनसा चेतनया युक्तः शतशो नखरोमभिः आवृतः स गर्भः । सप्तमेऽष्टमे च मासे त्वचावान् स्मृतिमान् अपि भवति ॥

Verse 41

पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति । अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते

पुनः पुनर्गर्भं धात्रीं च तस्य पापं प्रधावति । तस्मादष्टमे मासि जातो गर्भः प्राणैर्वियुज्यते ॥

Verse 42

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । यन्त्रच्छिद्रेण बाण इव निर्गच्छति स ज्वराकुलः ॥

Verse 43

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः । अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्

शरीरावयवैः पूर्णोऽङ्गप्रत्यङ्गसमन्वितः । अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्र, अस्थीनि च शतत्रयम् ॥

Verse 44

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा । तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत

स्वयम्भुवा सप्त शिरःकपालानि विनिर्मितानि । अङ्गेषु च, हे भारत, रोम्णां तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च ॥

Verse 45

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः । हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा

द्वासप्ततिसहस्राणि नाड्यः हृदयादेवाभिनिस्रवन्ति। ता एव ‘हिता’ इति प्रसिद्धाः; तासां मध्ये चन्द्रप्रभासमा एका नाडी विराजते॥

Verse 46

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे । उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्

एवं चतुर्विधे भूतग्रामे चक्रं प्रवर्तते। सर्वदेहिनां हि उत्पत्तिश्च विनाशश्च तस्मिन्नेव भवतः॥

Verse 47

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः । जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप

धर्मेणोर्ध्वा गतिः स्यात्, अधर्मेण त्वधोगतिः। सर्ववर्णानां नृप स्वधर्मचलनादेव सा भवति॥

Verse 48

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादयः क्रियाः। या दृश्यन्ते महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्॥

Verse 49

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे । निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्रोधार्जिते शुभे। निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते॥

Verse 50

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्

जन्तूनामुत्तारणार्थं नर्मदातटसंस्थितं तदेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्। एवमेवोच्यते श्रेष्ठं सर्वतीर्थेषु विश्रुतम्॥

Verse 51

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम्। तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्॥

Verse 52

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम्। महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति॥

Verse 53

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् । स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः

तत्र तीर्थे यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम्। स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः॥

Verse 54

युधिष्ठिर उवाच । यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज

युधिष्ठिर उवाच—यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी। किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज॥

Verse 55

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् । केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद

कथं तस्याः प्रमोच्यन्ते प्राणिनः? केषां तत्र नित्यवासः? केषां च सा अनुकूला? एतत् सर्वं विस्तरेण मे वद।

Verse 56

श्रीमार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् । या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—धर्मपुत्र महाबाहो, मया यदुक्तं तत् सर्वं शृणु। यमद्वारे या महासरित्, सा ‘वैतरणी’ इति नाम्ना प्रसिद्धा।

Verse 57

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा । पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता

सा अगाधा पाररहिता, दृष्टमात्रा भयावहा। पूयशोणिततोया सा, मांसकर्दमनिर्मिता॥

Verse 58

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा । कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा। कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः॥

Verse 59

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः । अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः। अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः॥

Verse 60

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः । पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम्

तत्र द्वादशादित्याः प्रलयान्त इव घोरतया तपन्ति; तत्र मर्त्याः भृशदारुणं क्रन्दन्तः पतन्ति।

Verse 61

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति

‘हा भ्रातः! हा पुत्र! हा मातः!’ इति मुहुर्मुहुः प्रलपन्ति; घोर असिपत्त्रवने पतन्तं यः अभिरक्षति।

Verse 62

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः । चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी

जन्तवः प्रतरन्ति निमज्जन्ति च, ग्लानिं च गच्छन्ति; चतुर्विधैः प्राणिगणैः सा महानदी द्रष्टव्या।

Verse 63

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते । मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च

तस्यां सद्दानैः तरन्ति, अन्यथा ते पतन्ति; ये मातरं न मन्यन्ते, तथा आचार्यं गुरुं च, ते न तरन्ति।

Verse 64

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् । पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम्

ये मूढाः ताम् अवजानन्ति, तेषां वासः संततमेव; पतिव्रतां साधुशीलां धर्मेषु निश्चलां (ताम्) अवमन्यन्ते।

Verse 65

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते । विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्

ये पापाः विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनां परित्यजन्ति, ते तस्मिन् दण्डस्थाने संततं वसन्ति।

Verse 66

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये । पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः

ये स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति, ते सुपापिनः तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः पच्यन्ते।

Verse 67

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः । कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम्

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो दुर्मतिः विघ्नयति, स तत्र कृमिभिर्भक्ष्यते यावत्कल्पशतत्रयम्।

Verse 68

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति । आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम्

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति, तथा आहूय ‘नास्ति’ इति यो ब्रूते, तस्य तत्र वासः संततम्।

Verse 69

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी । कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी। कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः—एतेऽपि दण्ड्याः।

Verse 70

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः

वज्रादिचिह्नविध्वंसकः, स्वयंदत्तस्यापहारकः, सुक्षेत्रसेतुभेदी, परदारप्रधर्षकश्च—एते निन्द्याः पापिनः।

Verse 71

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च । गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः

ब्राह्मणो रसविक्रेता, वृषलीपतिश्च, तथा तृषार्तस्य गोकुलस्य पालीभेदं करोति यः—एते निन्द्यकर्मकारिणः।

Verse 72

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः । शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी

कन्याभिदूषकः, दानं दत्त्वा तु तापकश्च—एतेऽपि शान्तिं लभन्ते। तथा कपिलापानासक्तः शूद्रः, मांसभोजनो ब्राह्मणश्च—अनेन दानेन शुध्यन्ति।

Verse 73

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप । सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप

एते तत्र सततं वसन्ति; मा विचारं कृथा, नृप। यया सानुकूला भवति, तत् शृणुष्व, नराधिप।

Verse 74

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये। अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्॥

Verse 75

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् । स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम्

कृष्णां वा पाटलां वापि शुभां वैतरणीं धेनुं कुर्यात्। स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रे दोहिनीं विन्यसेत्॥

Verse 76

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् । कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम्। सद्रोणशिखरां कृत्वा तां ताम्रभाजने आसीनां प्रकल्पयेत्॥

Verse 77

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम्। इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः॥

Verse 78

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम्। कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्॥

Verse 79

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत्। इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्॥

Verse 80

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । इत्यधिवासनमन्त्रः

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । इत्यधिवासनमन्त्रः

Verse 81

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

Verse 82

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । इति दानमन्त्रः

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । इति दानमन्त्रः

Verse 83

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

Verse 84

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः

Verse 85

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये । उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते । इत्यनुव्रजमन्त्रः

हे धेनो! महाभये यमद्वारे त्वं मम प्रतीक्षस्व। अहं धेनो वैतरणीं तर्तुमिच्छामि; हे वैतरणि, तुभ्यं नमोऽस्तु—इत्येषोऽनुव्रजमन्त्रः।

Verse 86

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् । एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी

गच्छन्तं तं जनं अनुव्रजेत, तस्य गृहं सर्वं दानद्रव्यं नयेत्। एवं कृते, महीपाल, सा सरित् सुखवाहिनी भवति।

Verse 87

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी । सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

तया धेन्वा सा सरित् जलवाहिनी तारयति। ये दिव्याः ये च मानुषाः, सर्वान् कामान् अवाप्नोति।

Verse 88

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः । स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्यात्, परमापदः शाम्यन्ति। स्वस्थे कृतं सहस्रगुणितं, आतुरे शतसंमितं फलम्।

Verse 89

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति । इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्

मृतस्य यद्दानं परोक्षे क्रियते, तत् सममेव स्मृतम्। तस्मात् स्वहस्तेनैव देयं; मृते कः कस्य दास्यति? इति मत्वा, महाराज, स्वदत्तं महाफलं भवति।

Verse 90

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । यः शृणोति भक्त्या पठति वा सम्यक् स विष्णोः पदमप्रमेयं प्राप्नोति ॥

Verse 91

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी । स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्राप्ते चाश्वयुजे मासि कृष्णायां चतुर्दश्याम् । स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम् ॥

Verse 92

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । पश्चाज्जागरणं कुर्यात् सत्कथाश्रवणादिभिः ॥

Verse 93

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम्

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । तर्पणं विधिवत्कृत्वा देवानां पितृणां ततः ॥

Verse 94

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये । पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये । पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः ॥

Verse 95

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः

एवं कृते नरश्रेष्ठ न कश्चिज्जन्तुर्नरकं व्रजेत्। तथापि मनुजैर्नारकी स्थितिरवश्यं द्रष्टव्या—भयावबोधाय धर्मशिक्षार्थं च॥

Verse 96

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः । तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप

अनेन विधिना कृत्वा नरो नरकान्न पश्येत्। तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां नृप, विधिनैव फलप्राप्तिर्भवति॥

Verse 97

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे । विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना

मन्वन्तरपर्यन्तं शिवलोके दुर्लभे वासो भवति। अर्कवर्णेन विमानेन किंकिणीशतशोभिना सह गच्छति॥

Verse 98

स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः । भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः

स महाभागो गच्छति, अप्सरोगणैः सेव्यमानः। उक्तकालं विविधान् भोगान् भुङ्क्ते—न संशयः॥

Verse 99

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

पूर्णे तस्मिन् काले ततः स इह मानुष्यतां गतः। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तः शरदां शतम् जीवेत्॥

Verse 100

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

आश्वयुजमासे कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां प्राप्य, अहोरात्रं तत्रोषित्वा महेश्वरं सम्यक् पूजयेत्; महापातकयुक्तोऽपि निःसंशयं मुच्यते।

Verse 101

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर । विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते

युधिष्ठिर, नरकाणां वै अष्टाविंशतिकोट्यः सन्ति; तेषां नरकदुःखैर्विमुक्ताः ते शिवलोकं व्रजन्ति।

Verse 102

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् । लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः

तत्र दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् महाभोगान् भुक्त्वा, मानवाः भुवि दुर्लभं मानुषं जन्म पुनर्लभन्ते।