Adhyaya 122

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम् ॥

Verse 2

पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत्

पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत् ॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु । वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे

युधिष्ठिर उवाच— ब्राह्मणस्य यत्कर्म, क्षत्रियस्योत्पत्तिः कर्म च, तथा वैश्यस्य शूद्रस्य च; तत्सर्वं विस्तरेण मे कथय।

Verse 4

धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् । निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम

धर्मार्थकाममोक्षाणां परं विधिं निखिलं ज्ञातुमिच्छामि; मम मते त्वदन्यः वेत्ता नास्ति।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः । प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः

मार्कण्डेय उवाच— उत्पत्तेः कारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः; स एव प्रथमः सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः।

Verse 6

द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः । ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन्

द्विजातयः मुखात् जाताḥ, क्षत्रियाः बाहुभ्यः; ऊरुप्रदेशात् वैश्याः, शूद्राः पादेषु समभवन्।

Verse 7

ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् । पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः

ततः परं पृथग्वर्णाः अन्येऽपि पृथग्धर्मान् समाचरन्; पर्यायेण समुत्पन्नाः अनुलोमविलोमतः।

Verse 8

तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् । येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम्

तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् । येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥

Verse 9

गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप । अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि

गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप । अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि ॥

Verse 10

कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् । उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा

कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् । उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा ॥

Verse 11

ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् । प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः

ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् । प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः ॥

Verse 12

पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि । वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात्

पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि । वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात् ॥

Verse 13

पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः । इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः

पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः। इष्टान् लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः॥

Verse 14

क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् । शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्

क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम्। शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्॥

Verse 15

वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः । सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्

वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः। सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्॥

Verse 16

न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना । न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्

न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना। न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्॥

Verse 17

न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च । यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्

न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च। यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्॥

Verse 18

स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः

स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा स्वयम्भुवा विनिर्मितः। मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः स्मृताः॥

Verse 19

तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः । स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते

तेषां मतमनादृत्य यः कामतः प्रवर्तते। स मृतः श्वा भवत्येव, नास्य ऊर्ध्वगतिर्विद्यते॥

Verse 20

न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् । यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते

न तेषां प्रेषणं नित्यं, तेषां मतमनुस्मरन्। स्वधर्मस्थो यशोभागी, स्वर्गभागी स जायते॥

Verse 21

एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत । हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम्

एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत। ‘हनस्वेति हनस्वेति’ शृणोति वचनं तदा॥

Verse 22

ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश । वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे

ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश। वेपमानो भयाक्रान्तः प्रस्खलन् पदे पदे॥

Verse 23

शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः । वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम्

स मन्मुखं महिषारूढं नरं पश्यति, शृङ्खलायुधहस्तैः सेवकैः तथा सुदारुणैः पाशैश्च सर्वतो वेष्टितम्।

Verse 24

कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् । रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम्

स कृष्णाञ्जनचयप्रख्यः कृष्णाम्बरविभूषितः; रक्ताक्षोऽायतभुजश्च, सर्वलक्षणलक्षितो भयानकः।

Verse 25

दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना । जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम्

तं समायान्तं दृष्ट्वा ब्राह्मणः स्वात्मानमात्मना निरीक्ष्य, परमं जप्यं शतरुद्रीयसंस्तवं जपितुं प्रववृते।

Verse 26

ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् । शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु

ततः भगवान् महान् संयमनो यमः प्रोवाच—“ब्रह्मन्, मम वाक्यं शृणु; सर्वजन्तुषु यमोऽहं नियन्ता।”

Verse 27

संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् । येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः

“महाभाग, सुदुर्भिदं रुद्रजाप्यं संहरस्व; येन त्वं गतव्यथो भवसि, अहं तु कालपाशैस्त्वां संयमामि।”

Verse 28

तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् । महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः

तद् यममुखनिर्गतं निष्ठुरं वाक्यं श्रुत्वा महाभयसमाविष्टो ब्राह्मणः प्रपलायितः।

Verse 29

तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः । तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सोऽप्यधावत

तस्य मार्गे यमेन सह सर्वे किंकरा अन्वगच्छन्; ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति तं विप्रमूचुः, स तु पुनरप्यधावत्।

Verse 30

त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः । रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल

त्वरमाणः परिश्रान्तोऽसौ ‘हा हतोऽहं दुरात्मभिः; रक्ष रक्ष महादेव, शरणागतवत्सल’ इति व्याहरत्।

Verse 31

एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत । गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्

एवमुक्त्वा, हे भारत, स विप्रेन्द्रः भूमौ पपात; लिङ्गमालिङ्ग्य गतसत्त्वः सुरेश्वरं समाश्रितवान्।

Verse 32

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः । को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः—‘को हनिष्यति? मा भैः’ इत्युक्त्वा तदा घोरं हुङ्कारमकरोत्।

Verse 33

तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत । हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा

तेन हुङ्कारेण भारत यमेन सह ते किंकराः सर्वे वातहतमेघा इव सर्वेऽपि दूरतः प्रचालिताः।

Verse 34

तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्

तदाप्रभृति तत्तीर्थं ‘कोहनस्व’ इति विश्रुतम्। तत् पुण्यं सर्वपापहरं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्॥

Verse 35

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा परमेश्वरं पूजयेत्, स अग्निष्टोमयज्ञस्य फलमनुत्तमं प्राप्नोति।

Verse 36

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः । न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

तत्र तीर्थे राजेन्द्र यः प्राणत्यागं करोति, स यमं देवं न पश्यति—इति शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 37

अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम्

नृपसत्तम, यः अग्निप्रवेशं कुर्यात् जले वा निमज्जेत्, स अग्निलोके वसेत् यावत्कल्पशतत्रयम्।

Verse 38

एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् । इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्

एवं वरुणलोकेऽपि यावदिष्टं कालं निवसित्वा, पुनरिह लोकं समनुप्राप्य महाधनाधिपतिर्भवति।

Verse 122

। अध्याय

॥ अध्यायसमाप्तिः ॥