Adhyaya 103

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः महीपालो राजन् एरण्डीसङ्गमं परं गच्छेत्; यत् पुरा शिवस्य वदतः मया श्रुतं, तत् ते वक्ष्यामि।

Verse 2

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्

एतदेव पुरा प्रश्नं गौऱ्या शङ्करः पृष्टः; स च नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभं रहस्यं प्रोवाच।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्

ईश्वर उवाच—शृणु देवि परं गुह्यं मया कस्यचिन्न नाख्यातम्। रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम्; भ्रूणहत्याहरं देवि, कामदं, पुत्रवर्धनम्।

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्

पार्वत्युवाच—कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम्; भ्रूणहत्याहरं कस्मात्, कामदं, स्वर्गदर्शनप्रदम्?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

ईश्वर उवाच—हे महादेवि! अत्रिरिति नाम महर्षिः, ब्रह्मणो मानसोऽपत्यं, नित्यं अग्निहोत्रपरायणः, देवतातिथिपूजननिरतः आसीत्।

Verse 6

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता

हे पार्वति! तेन विप्रेण सोमसंस्थाः सप्तैव कृताः। तस्य भार्या अनसूयेति विख्याता, गुणैः समन्विता आसीत्।

Verse 7

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका

सा पतिव्रता पतिप्राणा, पत्युः कार्यहिते रता। एवं काले गतेऽपि तयोः न पुत्रो न च पुत्रिका बभूवतुः।

Verse 8

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च

अपराह्णे, हे महादेवि सुन्दरि, तौ सुखासीनौ, सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि च परस्परं वदन्तौ आसताम्।

Verse 9

अत्रिरुवाच । सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे

अत्रिरुवाच—हे सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते, चारुसर्वाङ्गसुन्दरि! विद्याविनयसम्पन्ने, पद्मपत्रनिभेक्षणे!

Verse 10

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे ॥

Verse 11

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि ॥

Verse 12

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि ॥

Verse 13

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः ॥

Verse 14

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः ॥

Verse 15

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

Verse 16

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

Verse 17

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

Verse 18

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

Verse 19

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

Verse 20

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते । तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया

क्षीणदेहः सन् अहं तिष्ठामि; महाव्रतेऽस्मिन् अशक्तोऽस्मि। तेनात्मानं शोचामि—एतद् रहस्यं मया तुभ्यं कथितम्॥

Verse 21

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

अनसूयोवाच—भर्तृभक्त्या पतिव्रता नारी रतिं पुत्रं च विवर्धयेत्। सा त्रिवर्गसाधनी श्लाघ्या च विदुषां जने॥

Verse 22

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्या मन्त्रसाधनम्। देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्॥

Verse 23

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां व्रतसाधने। वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्॥

Verse 24

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्

अनुज्ञातस्त्वया ब्रह्मन् तपस्तप्स्यामि दुष्करम्। पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्॥

Verse 25

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय

अत्रिरुवाच— साधु साधु महाप्राज्ञे मम हृदयतोषकारिणि। भद्रे, मया त्वमाज्ञाता; पुत्रार्थं तपः शरणं गच्छ।

Verse 26

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे । न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

देवानां मनुष्याणां पितṝणां चानृणो भवेत्; त्रिषु लोकेषु भार्यासदृशो बन्धुर्न विद्यते।

Verse 27

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः

तेन देवाः प्रशंसन्ति— न भार्यासदृशं सुखम्। सन्मुखे मन्मुखाः पुत्रा विलोमे तु पराङ्मुखाः।

Verse 28

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः। महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे।

Verse 29

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया। एतद्वाक्यावसाने तु सा अष्टाङ्गं प्रणम्याब्रवीत्।

Verse 30

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान् कामान् अवाप्नुयाम्। सा च हंसलीलागतिः मृगाक्षी वरवर्णिनी॥

Verse 31

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम्। शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्॥

Verse 32

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः। स्नानमात्रेण वै यस्याः अश्वमेधफलं लभेत्॥

Verse 33

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्धधानाः पयः शुभम्। सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 34

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि। मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते॥

Verse 35

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि

नर्मदायाः समीपे तु योजनद्वयपर्यन्ते उभयतः। तत्र ये मृता वरवर्णिनि ते यमं न पश्यन्ति॥

Verse 36

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि

ततः सा उत्तरे कूले एरण्ड्याः शुभसङ्गमे। नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि॥

Verse 37

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा । ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा। ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः॥

Verse 38

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा

वर्षाकाले चार्द्रवासाः चरेच्चान्द्रायणानि च। हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा॥

Verse 39

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् । देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम्। देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि॥

Verse 40

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः

स्नानजप्यहुतेनैव सा वैष्णवान् लोकान् यजते प्राप्नोति च। एवं वर्षशते पूर्णे रुद्रो विष्णुः पितामहश्च समुपाजग्मुः॥

Verse 41

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च

द्विजरूपैस्तु ते प्रिये एरण्ड्याः सङ्गमे समुपस्थिताः। तस्याः पुरतः स्थित्वा वेदं सम्यगभ्युद्धरन्ति च॥

Verse 42

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि

अनसूया जपं त्यक्त्वा तान् मुहुर्मुहुरैक्षत। उत्थिता सा विशालाक्षी यथाविध्यर्घ्यमाददे॥

Verse 43

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः। विप्रदर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 44

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणता ब्रवीत्। कन्दमूलफलशाकं नीवारांश्चापि पावनान्। प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्॥

Verse 45

विप्रा ऊचुः । तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्

विप्रा ऊचुः—हे सुव्रते! तव विचित्रतपसा तपःसत्येन च वयं सर्वकामैः तृप्ताः स्म; तव दर्शनमात्रेणैव।

Verse 46

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्

अस्माकं कौतुकं जातं तव तापसेन व्रतेन यत्; स्वर्गमोक्षसुतार्थं त्वं तपस्तपसि दुष्करम्।

Verse 47

अनसूयोवाच । तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्

अनसूयोवाच—तपसा सिध्यते स्वर्गः, तपसा परमा गतिः; तपसा चार्थकामौ च, तपसा गुणवान् सुतः। तप एव मे, विप्राः, सर्वकामफलप्रदम्।

Verse 48

विप्रा ऊचुः । तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी

विप्रा ऊचुः—तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता; हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी।

Verse 49

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्

किं च ते तपसा कार्यम्? आत्मानं शोच्यसे कथम्?

Verse 50

अनसूयोवाच । यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये

अनसूयोवाच—यदि यूयं रुद्रविष्णू च स्वयं साक्षात् पितामहः (ब्रह्मा) च, सर्वे गूढरूपधराः, तर्हि तस्य तत्त्वस्य चिह्नं अहं उपलक्षये।

Verse 51

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः

तस्या वाक्यावसाने तु ते स्वस्वरूपं दर्शयामासुः। देवाः स्वस्वरूपैः स्थिताः, सूर्यकोटिसमप्रभाः बभूवुः।

Verse 52

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः

महादेवि, जनार्दनः चतुर्भुजः शङ्खचक्रगदाधरः; अतसीपुष्पवर्णः, पीतवासा च बभूव।

Verse 53

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः

यस्य वाहनं गरुत्मान्, स हरिः श्रिया सह प्रसन्नवदनः श्रीमान् स्वयमेव स्वस्वरूपे व्यवस्थितः।

Verse 54

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः

महादेवि, पीतवासा चतुर्वदनपङ्कजः ब्रह्मा हंसोपरि समारूढः, अक्षमालाकरोद्यतः, प्रादुरभवत्।

Verse 55

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः

नर्मदातटे लोकपितामहः ब्रह्मा समागतः; यः सर्वजगद्व्यापी साक्षान्महेश्वरः स्वयमेव तत्राविरभूत्।

Verse 56

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

वृषभमारूढः दशबाहुसमन्वितः, भस्माङ्गरागशोभाढ्यः, पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनश्च प्रभुः प्रादुरभवत्।

Verse 57

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

जटामुकुटसंयुक्तः कृतार्धचन्द्रशेखरः; एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः स्थितः।

Verse 58

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः

देवानां परं दर्शनमेतद् निरीक्ष्य अनसूया साध्वी वेपमाना, सुरान् मुहुर्मुहुः पश्यन्ती बभूव।

Verse 59

अनसूयोवाच । किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे

अनसूयोवाच—विष्णुरुद्रपितामहानां व्यापारस्वरूपाणि कानि? एतदशेषं श्रोतुमिच्छामि; मे सर्वं निरवशेषं कथयन्तु।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले

ब्रह्मोवाच—अहं प्रावृट्कालः, आपश्चैव प्रकीर्तिताः। मेघरूपोऽहं प्रोक्तो भूतले वर्षयामि च॥

Verse 61

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ। एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्॥

Verse 62

विष्णुरुवाच । हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

विष्णुरुवाच—हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम्। पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्॥

Verse 63

रुद्र उवाच । ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि

रुद्र उवाच—ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः। कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि॥

Verse 64

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते। त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः॥

Verse 65

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्

तथैव ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मभावं गताः। भद्रे, ते तव मनसीप्सितं वरं दातुं समुत्सुकाः॥

Verse 66

अनसूयोवाच । धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः

अनसूयोवाच—धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा। यतो ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः॥

Verse 67

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि। अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा॥

Verse 68

रुद्र उवाच । एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः

रुद्र उवाच—एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे। अत्र प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीति नामतः॥

Verse 69

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः। चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्॥

Verse 70

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यादिदोषान् व्यपोहति। रात्रौ जागरणं कुर्यात्, प्रभाते द्विजान् भोजयेत्॥

Verse 71

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि । प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च

यथोक्तविधानेन पिण्डं यथाविधि दद्यात्। ततः प्रदक्षिणां कृत्वा हिरण्यं वस्त्रमेव च दद्यात्॥

Verse 72

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

रजतं तथा गावो भूमिदानमथापि वा। सर्वं कोटिगुणं पुण्यं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥

Verse 73

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः शुभसङ्गमे। ते यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति॥

Verse 74

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रान् च वैदिकान्। एकादशैकसंज्ञान् च स याति परमां गतिम्॥

Verse 75

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्

विद्यार्थी लभते विद्यां, धनार्थी लभते धनम्। पुत्रार्थी लभते पुत्रान्, लभेत् कामान् यथेप्सितान्॥

Verse 76

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले। महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्॥

Verse 77

अनसूयोवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः

अनसूयोवाच। यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः। मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः॥

Verse 78

विष्णुरुवाच । पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्

विष्णुरुवाच। पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया। शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान्। रूपवन्तो गुणोपेतान् यज्विनश्च बहुश्रुतान्॥

Verse 79

अनसूयोवाच । ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या

अनसूयोवाच। ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे। नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या॥

Verse 80

विष्णुरुवाच । पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने

विष्णुरुवाच—पूर्वं भृगुसंवादे गर्भवाससम्बन्धः पुण्यविशेषः प्रकीर्तितः। तस्य, हे शोभने, अहं पारं परिमाणं न कदाचन पश्यामि।

Verse 81

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः

पुरावृत्तं स्मरन् अहं तदेव पुनःपुनश्चिन्तयामि। एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहश्च महेश्वरश्चापि विचारं चक्रुः।

Verse 82

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च

हे वरानने, वयं तव पुत्रा अयोनिजा भविष्यामः। हे महाप्राज्ञि, योनिवासे देवा न कदाचन प्रविशन्ति।

Verse 83

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि

देवि, संगमस्थले तव सांनिध्याद् लोकानां वरप्रदा भविष्यसि। एरण्डी नाम वैष्णवी माया त्वं प्रत्यक्षा प्रादुर्भविष्यसि।

Verse 84

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्

हे पाथ, त्रयो देवाः रेवाया उत्तरे तटे स्थिताः। सा देवी तु वरं प्राप्य माहेन्द्रपर्वतं गता।

Verse 85

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा ॥

Verse 86

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत् ॥

Verse 87

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम् ॥

Verse 88

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः ॥

Verse 89

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना ॥

Verse 90

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्

तस्यैव ईक्षणात् ललाटे शुभं मण्डलं संजातम्। नवयोजनसाहस्रप्रमाणं तत् मण्डलं रश्मिभिः परिवृतम्॥

Verse 91

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं समपरिमण्डलम्। तस्य मध्ये, देवेशि, दिव्यरूपधृक् पुरुषः स्थितः॥

Verse 92

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः। आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः साक्षात् स्वयं पितामहः॥

Verse 93

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज। इष्टापूर्तफलैः सः षोडशकलाचक्रेण संबध्यते॥

Verse 94

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि। चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला इति कथ्यते॥

Verse 95

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

चतुर्विधे लोके सूक्ष्मरूपो भूत्वा, वरानने, स जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरं सम्यगाप्रीणाति।

Verse 96

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने

हुतं दत्तं च शशिस्थितं यत्, तेन सर्वे प्राणिन उपजीवन्ति; वनस्पतिगते सोमे, वरानने, धनवान् भवति।

Verse 97

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्

परगृहे भुञ्जन् मूढोऽपि दद्यात् संवत्सरकृतं शुभम्; वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन्, तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्।

Verse 98

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः

वनस्पतिगते सोमे यो मैथुनं निषेवते, स ब्रह्महत्यासमं पापं लभते—नात्र संशयः।

Verse 99

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् । गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः

वनस्पतिगते सोमे यो मन्थानमधिवाहयेत्, तस्य गावः प्रणश्यन्ति, पूर्वसंचिताश्च याः।

Verse 100

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः

वनस्पतिषु स्थिते सोमे यः कश्चिदध्वानं समारभते, तस्य तस्मिन्मासे पितरः पिण्डोदकादिविहीनाः ‘रेणुभोजनाः’ भवन्ति।

Verse 101

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्

अमावास्यायां महादेवि यः श्राद्धं प्रयच्छति, विशालाक्षि, तस्य पितरः संवत्सरमेकं निश्चयेन तृप्ताः भवन्ति।

Verse 102

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः

हिरण्यं रजतं वस्त्रं च यो द्विजातिभ्यः प्रयच्छति, देवि, स सर्वत्र लक्षगुणं पुण्यं लभते—नात्र संशयः।

Verse 103

। अध्याय

अध्यायः। (इति अध्यायचिह्नम्)

Verse 104

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः

द्वितीयस्तु, महादेवि, दुर्वासा इति नामतः; स सृष्टिसंहारकर्ता स्वयं साक्षान्महेश्वर एव।

Verse 105

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे

ऋषिमध्ये स्थितो देवि स दुष्करं तपः तपति। भूतविप्लवसमये सऽपि रुद्रत्वं समापद्यते॥

Verse 106

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया

इन्द्रोऽपि तेनैव दुर्वाससा शप्तो वरानने। द्वितीयपुत्रसम्भवकथा मया ते निगदिता॥

Verse 107

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान् मधुसूदनः। जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः॥

Verse 108

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले

एते त्रयः पुत्रा देवाः अनसूयायाः महेश्वरि। वरदानप्रभावेण ते देवाः महीतलेऽवतीर्णाः॥

Verse 109

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्

रेवायाः उत्तरे तीरे पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थम्। अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयप्रदम्॥

Verse 110

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप

श्रीमार्कण्डेय उवाच—नराधिप, अस्मिन् लोके नर्मदातटे पुरातनमाश्चर्यं विद्यते। तत्र ब्राह्मणस्य भ्रूणहत्यापापं निवारितं जातम्।

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्

युधिष्ठिर उवाच—द्विजश्रेष्ठ, अनघ, तं इतिहासं मम कथय। यः लोके सर्वपापहरः; दुःखार्तस्यापि कथ्यताम्।

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—महादेवि, सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः। कृषीवलो भार्यापुत्रसमन्वितो न्यवसत्।

Verse 113

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा

तत्र गोविन्दो नाम विपुले कुले संजातो वसति स्म। सदा गृहक्षेत्ररतः पुत्रदारसमोपेतः।

Verse 114

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः

शकटं काष्ठैः पूरयित्वा स गुहामगमत्। एकाकी क्षुधयान्वितः काष्ठानि तत्र प्रक्षिपत्।

Verse 115

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः

तदा रिङ्गमाणः पुत्रः पितुः शब्दं श्रुत्वा तत्र समागतः। किन्तु पित्रा स न दृष्टः—काष्ठैः संच्छादितोऽवशः शिशुः शयित आसीत्॥

Verse 116

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्

स त्वरितो गेहमागतः पिपासया पीडितः, नराधिप। द्वारि शकटं मोचयामास, वृषं रज्जुसंयुतमेव स्थापयन्॥

Verse 117

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्

तस्य भार्या चित्तज्ञा पतिव्रता वशवर्तिनी। सा दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्॥

Verse 118

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप

सा न किञ्चिद् जल्पमाना न च करुणं प्रकाशयन्ती, ज्ञोलिकायां शिशुं निक्षिप्य। शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्यैवाभवत्, नराधिप॥

Verse 119

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनं च शयनं शुभम्। पुत्रवतां श्रेष्ठा सा पुत्रं शासनैरुत्थापयति, जीवन्निव॥

Verse 120

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च

यदा सुप्तः पुत्रो नोत्थितः, पञ्चत्वमागतः सन्; तदा सा दीनवदना रुरोद, मुमोह च।

Verse 121

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले

तच्छ्रुत्वा रुदितशब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः। ‘किमेतत्’ इति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले॥

Verse 122

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप। विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च॥

Verse 123

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम्। संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे॥

Verse 124

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् । दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम्। दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्॥

Verse 125

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः

मम वृद्धस्य दीनस्य त्वमेव खलु पुत्रक शरणं कथितः। किन्तु ये सर्वे मनोरथाः चिरचिन्तिताः, ते निष्फलाः विनष्टा इव जाताः॥

Verse 126

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले

सुतबान्धवैर्विहीनां विकलां दीनां च मां, रुदन्तीं धरणीतले पतितां मातरं पाहि।

Verse 127

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः। तेन ‘पुत्र’ इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा॥

Verse 128

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता

अपुत्रस्य गृहं शून्यं, अबान्धवस्य दिशोऽपि शून्याः। मूर्खस्य हृदयं शून्यं, दरिद्रता तु सर्वशून्यता॥

Verse 129

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

लोकः मृषैव वदति—चन्दनं किल शीतलम्। पुत्रगात्रपरिष्वङ्गः चन्दनादपि शीतलतरः॥

Verse 130

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । निजोत्सङ्गसमास्थितं बालं पुण्यहीना न पश्यन्ति ॥

Verse 131

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । गङ्गाधरमिवात्मजं पुण्यहीना न पश्यन्ति ॥

Verse 132

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । तस्मादाह्लादकारकं बालकस्यैव रुदितम् ॥

Verse 133

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । तेषु समस्तेषु पुत्रं वल्लभं ब्रुवते बुधाः ॥

Verse 134

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम् ॥

Verse 135

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक

देवगन्धर्वयक्षाश्च पुत्रजन्मनि हृष्यन्ति; पञ्चत्वे तस्य प्राप्ते तेऽपि शोचन्ति— “पुत्रक, अहं मन्दभाग्यः।”

Verse 136

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः

पुत्रार्थं राघवो नृपो ऋषिमेलापकं चकार; इन्द्रस्थाने स्थितः सन् विधिवत् तस्यासनं प्रोक्षयामास यथाविधि।

Verse 137

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्

हे पाण्डव, सुताद् बाह्यं स्वर्गवासो न विद्यते; तस्माद् दशरथः पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमं चकार।

Verse 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

तस्माद् यज्ञात् समभवन् रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतश्च; येन रामेणामिततेजसा कार्तवीर्योऽपि जितः।

Verse 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

स परशुरामो रामचन्द्रेणाष्टवर्षेणैव निर्जितः; एकाकिना तेन शत्रुदुर्जयो वानरो वाली हतः।

Verse 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

रावणो ब्रह्मपुत्र इति ख्यातः, यस्मात् त्रैलोक्यं शङ्कते स्म; स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवश्च निहतः।

Verse 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते; वंशार्थे यस्य मैथुनं, स्वर्गार्थे यस्य भारती।

Verse 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

मृष्टान्नं ब्राह्मणार्थं ये ददति, ते स्वर्गे वासं यान्ति; पापपुण्ययोर्मध्ये ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां परं नास्ति।

Verse 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः; किं ब्रवीमि भो वत्स, न तु सौख्यं सुतं विना।

Verse 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

एवं बहुविधं दुःखं पुनःपुनः प्रलपित्वा, जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः।

Verse 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

ततः शास्त्रोक्तविधिना तस्य बालस्य संस्कारं कृत्वा, दुःखार्तौ तौ समवेतौ पुनः स्वगृहं प्रत्यागतौ।

Verse 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

एवं गृहागते विप्रे, रात्रिर्जाता युधिष्ठिर। पुत्रशोकेन पीडितो गोविन्दो भूमौ प्रसुप्तः।

Verse 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

यावद्भार्या दुःखपीडितं भर्तारं निरीक्षते, तावत् गोविन्दं सर्वं कृमिराशिसमावृतं समपश्यत्।

Verse 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना, तं पातकान्वितं दृष्ट्वा; दुःखनिमग्नायास्तस्याः शर्वरी तदा विगता।

Verse 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् । अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

पशुपालस्तु महिषीर्मुक्त्वा गृहादरण्यमगात्। अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा स गृहं प्रत्यागतः।

Verse 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः विज्ञप्तः— “स्वामिन्, यावदहं भोक्ष्यामि, तावत्त्वं महिषीः रक्षस्व।”

Verse 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्

ततः स त्वरितो विप्रो महिषीः प्रति जगाम। तत्र महिषीर्न पश्यन्, पश्चात् क्षेत्राण्यभिसम्मुखं ददर्श।

Verse 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

धावमानो विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः। ततः रेवैरण्ड्योः सङ्गमे जले प्रविष्टवान्।

Verse 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया अतितर्षितः। अकामात् सलिलं पीत्वा शुभे नयने प्रक्षालयत्।

Verse 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

ततः पश्चाद् दिवसक्षये भवनं आजगाम। भुक्त्वा दुःखान्वितो गोविन्दो रात्रौ शयनं ययौ।

Verse 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

शोकश्रमाभिभूतः स निद्रया परिमूढः शयितवान्। पुनश्चार्धरात्रे तु, युधिष्ठिर, तस्य भार्या तमपश्यत्॥

Verse 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् । पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

क्वचित् कृमिभिर्वेष्टितं तस्य गात्रं पश्यति, क्वचिदवेष्टितमेव। ततः सा गुणान्विता भार्या विस्मयभीतचित्ता तस्य दुष्कृतं प्रोवाच॥

Verse 157

भार्योवाच । अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

भार्योवाच—अतीते पञ्चमेऽह्नि त्विन्धनं क्षिपतः तव। गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया॥

Verse 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

मया तत् पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम्। तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्॥

Verse 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न च मेऽपि हि। निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह॥

Verse 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

Verse 161

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

Verse 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

Verse 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

Verse 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

Verse 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम्—किं त्वया गतम्? यदिदं मया दृश्यते परिवर्तनं, तस्यैव प्रभावोऽयं; नान्यस्येति मे निश्चयः।

Verse 166

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत । भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

एवमुक्तस्तु स विप्रो भारत, कथयामास दिवा भार्यायाः कृतवृत्तान्तम्; नृपोत्तमः शङ्कमानः शृणोति स्म।

Verse 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

अद्याहं महिषीसार्थं सह एरण्डीसङ्गमं गतः। नाभिमात्रे जले निमग्नः सन् तस्य सलिलं बहु पीतवान्।

Verse 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

नान्यत्तीर्थं विजानामि, नान्या सरित् न सरोऽपि। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं, कथितं तव भामिनि।

Verse 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

एवं सर्वं ज्ञात्वा सा उपवासकृतक्षणा अभवत्। ततः स पत्न्या सह तस्मिन् सङ्गमे गतः, वरवर्णिनि।

Verse 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

तत्र रम्ये जले स्नात्वा भास्करं देवं प्रणम्य च । ततः सा देवदेवेशं शङ्करं उमया सह स्नापयामास ॥

Verse 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

पञ्चगव्यैर्घृतेन क्षीरेण दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुसुन्दरैः ॥

Verse 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

त्रयीमयं लिङ्गं पूज्य देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता भवेत् ॥

Verse 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

ततः प्रभाते विमले द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत ॥

Verse 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणान् शुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप ॥

Verse 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

एवं यो भक्त्या गोविन्दस्योत्तममाख्यानं शृणोति, अथवा परया भक्त्या पठति, तस्य भ्रूणहत्यापापं नश्यति।

Verse 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

स शाङ्करे लोके यावदाभूतसम्प्लवं क्रीडते। हे नृपसत्तम, यश्चाश्वयुजे मासि चैत्रे वा (एतदनुष्ठानं करोति)।

Verse 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

सितपक्षस्य सप्तम्यां सोपवासो जितेन्द्रियः। सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे।

Verse 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितं ध्यायमानः, तथा कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरं (विष्णुं) च ध्यायेत्।

Verse 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकं ध्यायेत्। ततः पितामहं हंसस्थं चतुराननं ध्यायेत्।

Verse 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

समस्तस्य सर्गप्रदं ब्रह्माणं कमलाकरशोभितं ध्यायेत्। यः एवं तत्रोत्तमे स्थाने त्रियामपर्यन्तं वसति स पुण्यभाग् भवति॥

Verse 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां नराधिप। सर्वदोषविवर्जितान् ब्राह्मणान् भक्त्या पूजयेत्॥

Verse 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

सर्वावयवसम्पूर्णान् सर्वशास्त्रविशारदान्। वेदाभ्यासरतान् नित्यं स्वदारनिरतान् सदा॥

Verse 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन। प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्॥

Verse 184

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः। दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा॥

Verse 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

हे पार्थ, हिरण्यं भूमिं कन्याश्च (यथाविधि) दद्यात्; शुभलक्षणौ धूर्वाहौ सीरेण सहितौ, तथा द्रोणकसंख्यया धान्यं दद्यात्।

Verse 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

अलंकृतां सवत्सां क्षीरिणीं तरुणीं च गाम्—श्वेतां वा रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथैव—समर्पयेत्।

Verse 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च गां ब्राह्मणायोपपादयेत्॥

Verse 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः; संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्।

Verse 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

हे पार्थ नृप, पुत्रार्थं याः स्त्रियः एरण्डीसङ्गमे रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैर्मन्त्रैश्च स्नाप्यन्ते।

Verse 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः प्रशस्तं कर्म कारयेत्, अथवा द्वाभ्यां योग्याभ्याम्। एकेन सार्द्रकुम्भेन दम्पतीं सहाभिषेचयेत्॥

Verse 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

तत्रैवैकैव दैवज्ञेन अथवा सामगेन वा। पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भं तत्र विनिर्मयेत्॥

Verse 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम्। आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा॥

Verse 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

सितवस्त्रेण गुण्ठितं सितचन्दनचर्चितम्। सितपुष्पैः संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्॥

Verse 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः। अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा॥

Verse 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

तत्सर्वं सिद्ध्यर्थं स्वात्मनः तदा मण्डले निक्षिपेत्। भास्करं प्रणम्य पश्चाद् रुद्ररूपिणम् आचार्यं नमेत्॥

Verse 196

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे । फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

ततो देव्या भुवन उत्तमे मधुरं किञ्चिदश्नीयात्। विप्राय फलदानं दद्यात् छत्रं ताम्बूलमेव च॥

Verse 197

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः । भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

उपानहौ यानं च दत्त्वा स दुःखवर्जितो भवेत्। भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्॥

Verse 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

दानं सर्वं कोटिगुणं भवति शुभं वा यदि वाशुभम्। यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्॥

Verse 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

एवं ह्येरण्डीसङ्गमे नृणां पापानि नश्यन्ति नृप। समन्ताच्छस्त्रपातेन यथैवेरण्डीसङ्गमे॥

Verse 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यतीति शङ्करः प्रोवाच। यश्च भक्त्या जातवेदसि तीर्थे प्राणत्यागं कारयेत्।