Adhyaya 218

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् । जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः, हे धराधीश, परमशोभनं तीर्थं गच्छेत्; ‘जमदग्नि’ इति ख्यातं, यत्र सिद्धो जनार्दनः।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः । मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया

युधिष्ठिर उवाच—कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः, लोकहितकाम्यया मानुषं रूपमास्थाय?

Verse 3

एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः । चरितं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ

एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः चरितं श्रोतुमिच्छामि; त्वया कथ्यमानं, हे अनघ।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—आसीत्पूर्वं, हे महाराज, हैहयाधिपतिर्महान्; कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा, बाहुसहस्रवान्।

Verse 5

हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः

हस्त्यश्वरथसमृद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः ॥

Verse 6

माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः

माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान् राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान् हन्तुं निर्जगाम महाबलः ॥

Verse 7

बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः

बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः ॥

Verse 8

रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः

रेणुकासहितः श्रीमान् सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः ॥

Verse 9

सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्

सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन् परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत् ॥

Verse 10

तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् । चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्

तदा जमदग्निर्महातेजाः अर्जुनं मृगयार्थं विचरन्तं दृष्ट्वा, अतिथिधर्मेण सत्काराय सादरं न्यामन्त्रयत्।

Verse 11

तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः । जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः

‘तथेति’ इति वदन् स नृपतिः सभृत्यबलवाहनः, तस्य महात्मन ऋषेः पुण्यमाश्रमं जगाम।

Verse 12

तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् । विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह

तत्क्षणादेव सर्वं सम्यक् सम्पन्नं, परमश्रिया समावृतं बभूव। तत्र परमाद्भुतं दृष्ट्वा राजा विस्मितोऽभवत्।

Verse 13

गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः । सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया । किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च

आगतमात्र एव स राजा सभृत्यबलवान्, द्विजेन यदृच्छया सिद्धेन परमान्नेन भोजितः। स ‘किमेतत्? कस्य कारणम्? का च शक्तिः?’ इति पप्रच्छ।

Verse 14

कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् । दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्

कामधेनोः तं प्रभावं ज्ञात्वा स नृपः ततो द्विजं प्राह— ‘विप्र, मे दक्षिणां देहि कल्मषां नाम धेनुमुत्तमाम्।’

Verse 15

शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परम् । भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्

शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परं च—भूषितानां धेनूनां महद् बहु च तेऽहं ददामि, तव चार्बुदम्।

Verse 16

जमदग्निरुवाच । अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् । कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्

जमदग्निरुवाच—अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरपि, तात, इमां परमां कामधेनुं न ददामि; प्रतिगम्यताम्।

Verse 17

एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण भारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण, भारत; क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 18

यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन । अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्

यस्येदृशः कामचारो मय्यपि, द्विजपांसन; अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्।

Verse 19

द्विज उवाच । कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना । मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः

द्विज उवाच—कः सरोषेण क्रीडति निर्भयो हि महाहिना? मृत्युदृष्टोतरेणापि यो मम धेनुं नयेत्।

Verse 20

एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह

एवमुक्त्वा स महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरिदं पुनः प्रोवाच ॥

Verse 21

यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः

यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः ॥

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत् ॥

Verse 23

हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः

हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः ॥

Verse 24

नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः

नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

Verse 25

एवमन्योऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् । विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा

एवमन्योन्यमाहत्य हैहयसेनां प्रदहन्, विप्रेण सह विनाशं जग्मुः—अर्जुनतेजसा हि।

Verse 26

कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् । जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः

कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये द्विजोत्तमं हत्वा, हृष्टः स्वां पुरीं जगाम—कृतान्तवशमोहितः।

Verse 27

ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ । आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके

ततो रामः त्वरान्वितः प्राप्तः, रिपौ गते पश्चात्; पितुरन्तिके जननीमाक्रन्दमानां ददर्श।

Verse 28

राम उवाच । केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम् । मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति

राम उवाच—केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात् साहसं कृतम्? मम तातं जिघांसुर्योऽसौ मृत्युमिह द्रष्टुमिच्छति।

Verse 29

ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला । उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्

ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला; करयुग्मेनोदरं ताडयन्ती तमुवाच।

Verse 30

अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना

अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना

Verse 31

तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्

तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्

Verse 32

एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप

एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप

Verse 33

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्

Verse 34

तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे

तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे

Verse 35

एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः

एवं प्रतिज्ञां कृत्वा स जामदग्न्यः प्रतापवान् । महाक्रोधसमाविष्टः पितुः संस्कारमाचरत् ॥

Verse 36

माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः । छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्

क्रोधमूर्छितो रामो माहिष्मतीं पुरीं ययौ । तस्य बाहुवनं छित्त्वा हत्वा क्षत्रियाधमं तम् ॥

Verse 37

जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्

क्षत्रियान्ताय स जगाम पृथिवीमवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम् ॥

Verse 38

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥

Verse 39

स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्

स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥

Verse 40

अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह

अथार्चीकादयः पितर उपेत्य ब्राह्मणर्षभं तमूचुः—“क्षमस्व, निवर्तस्व” इति; ततः स निश्चयेन विरराम।

Verse 41

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समं तपं चक्रमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्

तेषां समीपे रुधिराम्भसां ह्रदानां यो देशः, स पुण्य इति परिकीर्तितः; यतः तत्र समं तपश्चक्रे, तस्मात् ‘समं तपश्चक्रम्’ इति ख्यातम्।

Verse 42

निवर्त्य कर्मणस्तस्मात्पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव । रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया

ततः कर्मणस्तस्मान्निवर्त्य, हे पाण्डव, स पितॄन् प्रोवाच—“रामः परमधर्मात्मा; यदिदं रुधिरं मया…”

Verse 43

क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम् । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः

“पञ्चसु तीर्थेषु क्षिप्तं तद्भूयात् तीर्थमुत्तमम्” इति; “तथास्तु” इत्युक्त्वा ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः।

Verse 44

एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर । सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्

एवं देवमार्गे, हे युधिष्ठिर, रामस्य संसर्गो नृणां दर्शनात् स्पर्शनाच्च सर्वपापक्षयकरो भवति।

Verse 45

रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः । दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः

रेणुकाप्रत्ययार्थमद्यापि पितृदेवताः । देवमार्गस्थिताः दृश्याः सर्वपापक्षयङ्कराः ॥

Verse 46

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । विधानेन स्थितिं कृत्वा मुच्यन्ते पातकैर्नराः ॥

Verse 47

कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम

कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम ॥

Verse 48

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि । इति स्पर्शनमन्त्रः

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि ॥ इति स्पर्शनमन्त्रः

Verse 49

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् ॥

Verse 50

पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः

हे राजेन्द्र! पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम्। अनेन मन्त्रेण महोदधेः अर्घ्यं दद्यादिति॥

Verse 51

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इत्यर्घमन्त्रः

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः। सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते॥ इत्यर्घमन्त्रः॥

Verse 52

आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे । याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम । इति विसर्जनमन्त्रः

आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे। याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम॥ इति विसर्जनमन्त्रः॥

Verse 53

कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्

कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटनः। तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्॥

Verse 54

जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः । यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः

जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः। यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः॥

Verse 55

उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम् । रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः

ये भुवि मानवाः विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमं चोपासते, तथा देवीं रेणुकां च पश्यन्ति, ते पुण्यभागिनो भवन्ति।

Verse 56

प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः

प्रियवासे शिवे लोके तेऽभीष्टं कालं वसन्ति। तत्र स्नात्वा, हे राजन्, नरो पितृदेवतास्तर्पयेत्।

Verse 57

तारयेन्नरकाद्घोरात्कुलानां शतमुत्तरम् । स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्

घोरान्नरकात् कुलानां शतमुत्तरं तारयेत्। तत्र स्नात्वा दत्त्वा च, भक्तिपूर्वकं श्रुत्वा, सर्वे सहैतत्फलं लभन्ते।