Adhyaya 55

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः । किं चकार क्व वा वासं किमाहारो बभूव ह

उत्तानपाद उवाच— तीर्थजं माहात्म्यं दृष्ट्वा नरेश्वरः चित्रसेनः किं चकार? क्व वा वासं चकार, किमाहारो बभूव च?

Verse 2

ईश्वर उवाच । भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

ईश्वर उवाच— भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः। तत्र कुण्डे नृपोत्तमः विपुलं तपश्चचार॥

Verse 3

सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ । करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनमब्रवीत्

सर्वदेवान् हृदि संध्याय ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । यदा स्वदेहत्यागायात्मानं विचिक्षेप तदा प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ । राजानं करे गृहीत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा । अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव

ईश्वर उवाच । प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा । अद्यापि युवा एव त्वं न युक्तं मरणं तव ॥

Verse 5

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः ॥

Verse 6

चित्रसेन उवाच । न राज्यं कामये देव न पुत्रान्न च बान्धवान् । न भार्यां न च कोशं च न गजान्न तुरंगमान्

चित्रसेन उवाच । न राज्यं कामये देव न पुत्रान् न च बान्धवान् । न भार्यां न च कोशं च न गजान् न तुरङ्गमान् ॥

Verse 7

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम । स्वर्गप्राप्तिर्ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम । स्वर्गप्राप्तिर्ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥

Verse 8

ईश्वर उवाच । यस्याग्रतो भवेद्ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस्तथैव च । स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति

ईश्वर उवाच—यस्य पुरतः ब्रह्मा विष्णुः शम्भुश्च सन्निधौ तिष्ठन्ति, तस्य स्वर्गेण किं प्रयोजनम्? स स्वर्गं गतः किं फलमवाप्स्यति?

Verse 9

तुष्टा वयं त्रयो देवा वृणीष्व वरमुत्तमम् । यथेप्सितं महाराज सत्यमेतदसंशयम्

तुष्टा वयं त्रयो देवाः; वृणीष्व वरमुत्तमम्। यथेप्सितं महाराज, सत्यमेतदसंशयम्॥

Verse 10

चित्रसेन उवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यमिह सर्वदा

चित्रसेन उवाच—यदि तुष्टास्त्रयो देवाः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः, अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यमिह सर्वदा॥

Verse 11

गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिरेव च । तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम्

यथा गयाशिरः पुण्यं युष्माभिरेव कृतं, तथैवेदं शूलभेदं पावनं तीर्थं प्रकर्तव्यम्॥

Verse 12

यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् । गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यमथास्तु मे

यत्र यत्र स्थिता यूयं तत्र तत्र वसाम्यहम्; गणानां सर्वेषामाधिपत्यं च ममास्तु॥

Verse 13

ईश्वर उवाच । अद्यप्रभृति तिष्ठामः शूलभेदे नरेश्वर । त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे

ईश्वर उवाच—अद्यप्रभृति, हे नरेश्वर, वयं शूलभेदे तिष्ठामः। त्रिकालपर्यन्तं हि त्रयो देवाः स्वस्वकलांशेनात्र वसामहे।

Verse 14

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् । मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यसि त्वं ध्रुवम्। मत्समीपे तु भवतः आदौ पूजा भविष्यति।

Verse 15

प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ । सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस्त्वं तथा कुरु

तान्यस्थीनि प्रक्षिप्य यत्र दीर्घतपा ययौ। त्वमपि सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गं गमिष्यसि; तथा कुरु।

Verse 16

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव । कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव। कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः।

Verse 17

परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् । यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते । तथा रेवातटे पुण्यं शूलभेदं न संशयः

परस्परं वदन्तोऽथ ऊचुः—इदं पुण्यतीर्थं परम्। यथा गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव प्रकीर्तितम्, तथा रेवातटे शूलभेदं पुण्यं न संशयः।

Verse 18

ईश्वर उवाच । इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः । सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत्

ईश्वर उवाच—इदं तीर्थं परमं पुण्यं, यथा पुण्यं गयाशिरः। सकृदेव पिण्डोदकप्रदानेन नरो निर्मलतां प्राप्नुयात्॥

Verse 19

एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते । शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

भूपते, गयाशिरः परित्यज्य, सर्वाणि तीर्थानि शूलभेदतीर्थस्य षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति॥

Verse 20

कुण्डमुदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः । रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति

कुण्डं उदीच्यां याम्यायां च दशहस्तप्रमाणतः। रौद्रवारुणदिशोः प्रमाणं तु एकविंशतिः॥

Verse 21

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु । नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु। अधर्मनिरताः केचित् अत्र दानफलं न लभन्ति हि॥

Verse 22

विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पितामहः । प्रपितामहो रुद्रोऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः

विष्णुः पितृरूपेण स्थितः, पितामहः ब्रह्मरूपः। प्रपितामहः रुद्ररूपोऽभूत्—एवं त्रयः पुरुषाः प्रतिष्ठिताः॥

Verse 23

कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति । इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप । शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत्

कदा स तीर्थं पश्येत्, कदा वा अस्मान् तारयिष्यति—इति, हे नृप, पितरः पुत्रान् नित्यं प्रतीक्षन्ते। शूलभेदे तु नरः स्नात्वा शूलधरं शिवं सकृद्दृष्ट्वैव निःसन्देहं तार्यते।

Verse 24

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते । एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम्

सप्तजन्मसु नापुत्रो नाधनो न च रोगवान् जायते। पितुः पक्षे एकविंशतिं, मातुः पक्षे तथैव एकविंशतिं जनान् स तारयति।

Verse 25

भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् । शूलभेदवने राजञ्छाकमूलफलैरपि

भार्यापक्षे दशैवात्र कुलानि तारयेत्। राजन्, शूलभेदवने शाकमूलफलैरपि भक्त्या समर्पितैः स एव पुण्यलाभो भवति।

Verse 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर्भवति भोजिता । पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान्नरः

एकस्मिन् विप्रे भोजिते कोटिर्भोजिता भवति। पञ्चस्थानेषु यः श्रद्धया श्राद्धं करोति भक्तिमान् नरः, तस्य पुण्यं बहुगुणं भवति।

Verse 27

कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् । द्विजदेवप्रसादेन पितॄणां च प्रसादतः

प्रेतभूतत्वं गतानि कुलान्यपि सर्वाणि स तारयेत्। द्विजदेवप्रसादेन पितॄणां च प्रसादतः सर्वं सिद्ध्यति।

Verse 28

श्राद्धदो निवसेत्तत्र यत्र देवो महेश्वरः । स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये

श्राद्धकर्ता तत्र वसेद्यत्र देवो महेश्वरः निवसति। तत्रैव आत्मघातिनो ये, तथा गोब्राह्मणहन्तारश्च दृश्यन्ते।

Verse 29

दंष्ट्रिभिर्जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः । न येषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

दंष्ट्रिभिर्दष्टाः, जलपाते पतिताश्च, विद्युत्पातैश्च ये मृताः; येषामग्निसंस्कारो न कृतः, नाशौचं न चोदकक्रिया—तेऽपि (तत्र स्मर्यन्ते)।

Verse 30

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः । मोक्षावाप्तिर्भवेत्तेषां युगमेकं न संशयः

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः। तेषां मोक्षावाप्तिर्भवेत् युगमेकं न संशयः।

Verse 31

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेत्पापं स्नानमात्रेण भूपते

भूपते, अज्ञानात्कृतं यत्पापं बालभावाच्च यत्कृतम्। तत्सर्वं पापं स्नानमात्रेण नाशयेत्।

Verse 32

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा पापोऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम्। तथा पापोऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः।

Verse 33

संन्यासं कुरुते योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् । ध्यायन्नित्यं महादेवं स गच्छेत्परमं पदम्

योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितं संन्यासं कुरुते, नित्यं महादेवं ध्यायन् स परं पदं गच्छति।

Verse 34

क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायतेऽसौ शुभे कुले

शिवमन्दिरे स्वेच्छया यथाकामं क्रीडित्वा, स वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः शुभे कुले जायते।

Verse 35

रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः । राजा वा राजपुत्रो वाचारसमन्वितः

स रूपवान् सुभगश्च सर्वव्याधिविवर्जितः; राजा वा राजपुत्रो वा, सदाचारसमन्वितो भवति।

Verse 36

एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

राजन्, एतत्ते तीर्थस्योत्तमं फलं कथितम्; यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं सर्वकिल्बिषैर्मुच्यते।

Verse 37

य इदं श्रावयेन्नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् । श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्वणि पर्वणि

यो द्विजपुङ्गवो नित्यमिदमाख्यानं श्रावयेत्, श्राद्धे देवकुले वापि पर्वणि पर्वणि पठेत्।

Verse 38

गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह । पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम्

गीर्वाणाः तस्य तुष्यन्ति, मनुष्याश्च पितृभिः सह। पठतां शृण्वतां चैव सर्वपातकं विनश्यति॥

Verse 39

लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

तीर्थमाहात्म्यं लिखित्वा यो ब्राह्मणेभ्यो ददाति। स जातिस्मरत्वं लभते, अभिमतं फलं च प्राप्नोति॥

Verse 40

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदक्षरमन्वितम्

अक्षरमन्वितं यावत् पुण्यं तस्यावत् रुद्रलोके वसेत्॥

Verse 55

। अध्याय

अध्यायः (इति अध्याय-सीमा-सूचकः लेखनचिह्नः)।