Adhyaya 39

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम्। स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम । नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे

युधिष्ठिर उवाच। आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम। नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे॥

Verse 3

यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो

यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम्। सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो॥

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् । येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत

मार्कण्डेय उवाच—शृणु राजन्, अद्य तेऽहं कपिलातीर्थमुत्तमं वक्ष्यामि; यत् श्रुत्वा, हे भारत, तव सर्वः विस्मयः प्रशाम्यति।

Verse 5

पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः । उत्पादयित्वा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम्

पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः सकलं भूतग्रामं चतुर्विधं समुत्पाद्य।

Verse 6

जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति । ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता

स भक्त्या जपहोमपरो मुहूर्तं ध्यात्वा तस्थौ; ततो ज्वलमानात् कुण्डात् कपिला तावदेव समुत्थिता।

Verse 7

अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी । अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना

अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैः त्रिनेत्रा सुपयस्विनी; अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना।

Verse 8

अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः । सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना

अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः; सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना।

Verse 9

दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् । ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणम्येदमुवाच ह

तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यस्थितां दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा तात प्रणम्येदमब्रवीत्।

Verse 10

नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते । मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे

नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते। मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे॥

Verse 11

त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने । उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः

त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने। उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः॥

Verse 12

वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने । कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च

वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने। कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च॥

Verse 13

कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी । त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च

कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी। त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च॥

Verse 14

संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा । नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे

संवत्सरोऽसि त्वं मासोऽसि त्वं कालोऽसि च क्षणोऽपि च । त्रैलोक्ये सचराचरे त्वया विना न किंचन विद्यते ॥

Verse 15

एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना । तमुवाच महाभागं प्रहृष्य पद्मसम्भवम्

एवं मानेन स्तुता सा कपिला परमेष्ठिना । प्रहृष्य तमुवाचाथ महाभागं पद्मसम्भवम् ॥

Verse 16

प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो । किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह

प्रसन्नास्मि तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो । किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह ॥

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि । स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया

ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि । स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया ॥

Verse 18

सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा । विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे

सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा । विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी । वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैराजगाम धरातलम्

एवमुक्त्वा ततः देवी परमेश्वरी ब्रह्माणं प्रति । सुरैः सिद्धैश्च वन्द्यमाना स्तूयमाना च धरातलमाजगाम ॥

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच । यदायातेह सा तात ब्राह्मणो वचनाच्छुभा । तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः

युधिष्ठिर उवाच । यदा इह सा शुभा तात ब्राह्मणो ब्रह्मवचनात् आयाता । तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः ॥

Verse 21

कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम । तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज

कथं वा संस्थिता आगत्य कपिला सा द्विजोत्तम । तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्रे एतन्मे कथय द्विज ॥

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच । सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत । ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्

मार्कण्डेय उवाच । सा तदा ब्रह्मणा धात्रा लोकस्य भारत चोक्ता । ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम् ॥

Verse 23

तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता । चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्

तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता । चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ॥

Verse 24

तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

ततः प्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं ख्यातं ऋषिसङ्घैर्निषेवितम् ॥

Verse 25

तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना

तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । तेन पृथ्वी भवेद्दत्ता सशैलवनकानना ॥

Verse 26

तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः

तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः ॥

Verse 27

भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम

भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम ॥

Verse 28

मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती

मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती ॥

Verse 29

सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ । नासिकामध्यगश्चैव मारुतो नृपसत्तम

सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ तस्याः सुलोचनौ; नासिकामध्यगश्चैव मारुतो वसति, नृपसत्तम।

Verse 30

ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ । नरनारायणौ शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः

ललाटे तु महादेवोऽधिष्ठितः; कर्णसंस्थितावश्विनौ। शृङ्गयोर्नरनारायणौ; शृङ्गमध्ये पितामहः।

Verse 31

कम्बलोऽधिगतस्तात पाशधृग्वरुणस्तथा । यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः

कम्बलोऽधिगतस्तात; पाशधृग्वरुणस्तथा। यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः।

Verse 32

खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः । एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं नृप

खुरेषु पन्नगाश्चैव; पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः। एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं, नृप।

Verse 33

ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः । प्रातरुत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम्

ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः; प्रातरुत्थाय यस्तस्याः प्रदक्षिणां करोति।

Verse 34

प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना । कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम्

तेन कृतया प्रदक्षिणया सशैलवनकाननायाः पृथिव्याः परिभ्रमणफलमिव लभ्यते। यश्च कपिलापञ्चगव्येन शङ्करं स्नापयति…

Verse 35

उपवासपरो यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः

यस्तु तस्मिंस्तीर्थे उपवासपरः, नराधिप, स उक्तविधानेन स्नात्वा पितॄन् देवताश्च तर्पयेत्।

Verse 36

तस्य ते वंशजाः सर्वे दश पूर्वे दशापरे । तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तोऽस्य मनोरथान्

तस्य सर्वे वंशजाः—दश पूर्वे दशापरे—तृप्ताः सन्तो वै स्वर्गं रोहन्ति, अस्य मनोरथान् ध्यायन्तः।

Verse 37

एष ते विधिरुद्दिष्टः सम्भवो नृपसत्तम । तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

एष ते विधिः, नृपसत्तम, सम्भवसहितः प्रदर्शितः; तीर्थस्य पुण्यफलं चोक्तम्। किमन्यत् परिपृच्छसि?

Verse 38

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्। यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते, नात्र संशयः।

Verse 39

अध्याय

अध्यायः (इति अध्यायसमाप्तिसूचकः पाठचिह्नः)