Adhyaya 182
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 182

Adhyaya 182

अध्यायः १८२ मārkaṇḍेयवचनप्रसङ्गेन रेवायाः उत्तरतीरे भृगुकच्छस्य उत्पत्तिं वर्णयति। भृगुः श्रीया (लक्ष्म्या/रमया) सह कूर्मावतारं कच्छपं समुपगम्य चातुर्विद्याधारितं निवासस्थानं स्थापयितुं अनुमतिं याचते; कूर्मः अनुमन्यते, स्वनाम्ना दीर्घकालस्थायिनीं पुरीं भविष्यतीति च व्याहरति। ततः माघकाले शुभतिथिनक्षत्रयोगैः, उत्तरतीर-गभीरजल-कोटितीर्थसम्बन्धैश्च क्षेत्रस्य निर्देशः, नवस्थापिते ग्रामे वर्णानां कर्तव्यव्यवस्था च निरूप्यते। लक्ष्मी देवलोकं गत्वा भृगवे कूञ्चिका-ट्टालं न्यस्य पुनरागत्य स्वाम्यविवादं करोति। निर्णायकान् ब्राह्मणान् पृष्ट्वा ते भृगोः कोपभयात् मौनं कुर्वन्ति, यः कूञ्चिकां धारयति तस्य पक्षः इति नियमं प्रकल्पयन्ति। तदा लक्ष्मी लोभ-सत्यत्यागयोः कारणेन द्विजेषु विद्यास्थैर्य-धर्मविवेकनाशकरं शापं ददाति। भृगुः शोकाकुलः शङ्करं प्रपूजयति; शिवः स्थानं ‘क्रोधस्थानम्’ इति व्याचष्टे, तथापि अनुग्रहेण भविष्यद्ब्राह्मणानां विद्यां स्थिरीकरोति, कोटितीर्थत्वेन च पापक्षयकरत्वं प्रतिष्ठापयति। शिवः स्नानपूजयोः महायज्ञतुल्यफलम्, तर्पणेन पितृणां तृप्तिम्, क्षीर-दधि-घृत-मध्वभिषेकैः स्वर्गवासप्राप्तिं, ग्रहणादिषु दानव्रतानां महिमानं च कथयति; व्रत-त्याग-संन्यासाः, क्षेत्रे मरणमपि शुभगतिदं इति प्रतिपादयति। स अम्बिकया (सौभाग्यसुन्दरी) सह तत्र नित्यनिवासं घोषयति; भृगुः अन्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति। श्रवणमात्रेणापि पावनत्वं फलश्रुतिश्च उपसंह्रियते।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो भृगुः श्रिया चैव समेतः कच्छपं गतः । अभिनन्द्य यथान्यायमुवाच वचनं शुभम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो भृगुः श्रिया सार्धं कच्छपं समुपागतः । अभिनन्द्य यथान्यायं वचनं शुभमब्रवीत् ॥

Verse 2

त्वया धृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराचराः । तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते

त्वयैव धृता समस्ता धरा, तथा चराचराः सर्वे लोकाः। पुण्यस्वभावत्वात्, महामते, त्वं तत्रैव सुसंस्थितोऽसि॥

Verse 3

चातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह । यदि त्वं मन्यसे देव तदादेशय मां विभो

रमया सह चातुर्विद्यस्य संस्थानं कर्तुमिच्छामि। यदि त्वं मन्यसे देव, तदा विभो मामादेशय॥

Verse 4

कूर्म उवाच । एवमेव द्विजश्रेष्ठ मम नामाङ्कितं पुरम् । भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम्

कूर्म उवाच—एवमेव द्विजश्रेष्ठ, मम नामाङ्कितं पुरम्। भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम्॥

Verse 5

अचलं सुस्थिरं तात न भीः कार्या सुलोचने । एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्

अचलं सुस्थिरं तात, न भीः कार्या सुलोचने। एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्॥

Verse 6

हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः । अभीचि उदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः

हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः। अभीच्युदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः॥

Verse 7

नन्दने वत्सरे माघे पञ्चम्यां भरतर्षभ । शस्ते तु ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले

नन्दनसंवत्सरे माघमासे पञ्चम्यां भरतर्षभ । शस्ते ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले ॥

Verse 8

रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि । प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम्

रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि । प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम् ॥

Verse 9

क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् । अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः । विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः

क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् । अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः । विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः ॥

Verse 10

ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः । वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु

ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः । वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु ॥

Verse 11

एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम् । निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम् । इति भृगुकच्छोत्पत्तिः

एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम् । निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम् । इति भृगुकच्छोत्पत्तिः ॥

Verse 12

मार्कण्डेय उवाच । ततः कालेन महता कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । देवलोकं जगामाशु लक्ष्मीरृषिसमागमे

मार्कण्डेय उवाच—ततः कालेन महता कस्मिंश्चित् कारणान्तरे, ऋषिसमागमे सति लक्ष्मीर्देवलोकं शीघ्रं जगाम।

Verse 13

समर्प्य कुञ्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने । पालयस्व यथार्थं वै स्थानकं मम सुव्रत

कुञ्चिकाट्टालं च द्वारपाल्यं च ब्रह्मवादिने भृगवे समर्प्य, उवाच—सुव्रत, मम स्थानकं यथार्थं धर्मतः पालयस्व।

Verse 14

देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता । आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता

देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता; त्वरान्विता रमा देवी भृगुकच्छं समाययौ।

Verse 15

प्रार्थितं कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहम् । भृगुर्यदा तदा पार्थ मिथ्या नास्ति तदा वदत

कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहमिति यत् प्रार्थितं, भृगुर्यदा वदति, तदा हे पार्थ, तन्मिथ्या नास्तीति वद।

Verse 16

एव विवादः सुमहान्संजातश्च नरेश्वर । ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे

एवं नरेश्वर, परस्परसमागमे ‘ममेति मम चैवेति’ वदतां सुमहान् विवादः संजातः।

Verse 17

ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा । चातुर्विद्यप्रमाणार्थं चकार महतीं स्थितिम्

ततः कालेन महता परमर्षिर्भृगुः चातुर्विद्यायाः प्रमाणनिर्णयार्थं महतीं व्यवस्थां चकार।

Verse 18

अस्मदीयं यथा सर्वं नगरं मृगलोचने । चातुर्विद्या द्विजाः सर्वे तथा जानन्ति सुन्दरि

मृगलोचने सुन्दरि, यथा इदं सर्वं नगरम् अस्मदीयम् इति, तथा चातुर्विद्याविदो द्विजाः सर्वे जानन्ति।

Verse 19

श्रीरुवाच । प्रमाणं मम विप्रेन्द्र चातुर्वण्या न संशयः । मदीयं वा त्वदीयं वा कथयन्तु द्विजोत्तमाः

श्रीरुवाच—विप्रेन्द्र, चातुर्वर्ण्यं मम प्रमाणं न संशयः; मदीयं वा त्वदीयं वा द्विजोत्तमाः कथयन्तु।

Verse 20

ततः समस्तैर्विबुधैः सम्प्रधार्य परस्परम् । द्विधा तैर्वाक्स्थलं दृष्ट्वा ब्राह्मणा नृपसंहितम्

ततः सर्वैर्विबुधैः परस्परं सम्प्रधार्य, उभयतः पक्षं दृष्ट्वा, नृपसभायां ब्राह्मणैर्निर्णयः कृतः।

Verse 21

अष्टादशसहस्राणि नोचुर्वै किंचिदुत्तरम् । अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप । उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम्

अष्टादशसहस्राणि किञ्चिदप्युत्तरं नोचुः। अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप, ‘यस्य हस्ते तालकः स तस्य’ इत्युत्तरं प्रोचुः।

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम् । क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुंगवान्

एतदाकर्ण्य सा देवी नैगमैर्निगमं कृतम् । तीव्रक्रोधसमाविष्टा शशाप द्विजपुङ्गवान् ॥

Verse 23

श्रीदेव्युवाच । यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः । मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम्

श्रीदेव्युवाच । यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः । मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम् ॥

Verse 24

त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम् । न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः

त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम् । न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः ॥

Verse 25

गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः । पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः

गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः । पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः ॥

Verse 26

इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः । न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति

इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः । न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति ॥

Verse 27

अद्यप्रभृति सर्वेषामहङ्कारो द्विजन्मनाम् । न पिता पुत्रवाक्येन न पुत्रः पितृकर्मणि

अद्यप्रभृति द्विजन्मनां सर्वेषामहङ्कार एव भविष्यति। पिता न पुत्रवाक्यं श्रोष्यति, पुत्रोऽपि पितृकर्मणि न प्रवर्तिष्यते॥

Verse 28

अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः । इति शप्त्वा रमादेवी तदैव च दिवं ययौ

अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः। इति शप्त्वा रमादेवी तदैव दिवं ययौ॥

Verse 29

ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देवा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । क्रोधलोभमिदं स्थानं तेऽपि चोक्त्वा दिवं ययुः

ततो लक्ष्म्यां गतायां देवा ब्रह्मर्षयश्चामलाः। ‘क्रोधलोभमिदं स्थानम्’ इति चोक्त्वा तेऽपि दिवं ययुः॥

Verse 30

गतां दृष्ट्वा ततो देवीमृषींश्चैव तपोधनान् । भृगुश्च परमेष्ठी स विषादमगमत्परम् । प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम्

ततो देवीं गतां दृष्ट्वा मुनींश्च तपोधनान्। भृगुः परमेष्ठी स विषादमगमत्परम्॥ पुनः प्रसादयामास शङ्करं त्रिपुरान्तकम्॥

Verse 31

तपसा महता पार्थ ततस्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम्

तपसा महता पार्थ ततो तुष्टो महेश्वरः। उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम्॥

Verse 32

किं विषण्णोऽसि विप्रेन्द्र किं वा सन्तापकारणम् । मयि प्रसन्नेऽपि तव ह्येतत्कथय मेऽनघ

किं विषण्णोऽसि विप्रेन्द्र? किं वा सन्तापकारणम्? मयि प्रसन्नेऽपि तवैतत् कथय मेऽनघ।

Verse 33

भृगुरुवाच । शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता । अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः

भृगुरुवाच—पुरा द्विजान् सर्वान् शापयित्वा लक्ष्मीर्विनिर्गता; ‘अपवित्रमिदम्’ इत्युक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः।

Verse 34

ईश्वर उवाच । पुरा मया यथा प्रोक्तं तत्तथा न तदन्यथा । क्रोधस्थानमसंदेहं तथान्यदपि तच्छृणु

ईश्वर उवाच—पुरा मया यथा प्रोक्तं तथैव, न तदन्यथा। अयं क्रोधस्थानमसन्देहं; तथान्यदपि तच्छृणु।

Verse 35

तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः । ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः

तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः। ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः॥

Verse 36

वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः । येऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह

वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः। येऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह॥

Verse 37

अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च । उत्तरादुत्तरं शक्रो दातुं न तु भृगूत्तम

अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च । उत्तरादुत्तरं दातुं शक्रोऽपि न समर्थः; भृगूत्तम त्वं तु परतरं वरं दातुं शक्नोषि ॥

Verse 38

कोटितीर्थमिदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम् । अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः

कोटितीर्थमिदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम् । अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः ॥

Verse 39

मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति । भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः

मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति । भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः ॥

Verse 40

वासस्तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद्भविष्यति । वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम्

वासस्तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद्भविष्यति । वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥

Verse 41

सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ॥

Verse 42

तस्य ते द्वादशाब्दानि शान्तिं गच्छन्ति तर्पिताः । दधिक्षीरेण तोयेन घृतेन मधुना सह

एवं तर्पिताः पितरः द्वादशाब्दानि शान्तिं प्राप्नुवन्ति। दधिक्षीरमिश्रितेन तोयेन, घृतेन, मधुना च सह तर्पणं कर्तव्यम्।

Verse 43

ये स्नपन्ति विरूपाक्षं तेषां वासस्त्रिविष्टपे । मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ सर्वदेवानुसेवितम्

ये विरूपाक्षं स्नापयन्ति स्नपन्ति च, तेषां वासः त्रिविष्टपे भवति। मत्प्रसादात्, हे द्विजश्रेष्ठ, तत् सर्वदेवानुसेवितं लोकं भवति।

Verse 44

भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समम् । मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम्

भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समं पुण्यं भविष्यति। मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं हिरण्मयं कृत्वा दानार्थं समर्पयेत्।

Verse 45

दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम । अविचारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाङ्गले

यो द्विजोत्तमः भृगुक्षेत्रे शिरसि दत्त्वा स्नाति, तं अविचारेण विद्धि—स कुरुजाङ्गले सम्यक् संस्नातः।

Verse 46

अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका च मम प्रिया । सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी

अहं चात्रैव वसिष्यामि, अम्बिका च मम प्रिया। सा देवी सर्वदुःखापहा ‘सौभाग्यसुन्दरी’ इति नाम्ना प्रसिद्धा।

Verse 47

वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके । एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छेऽम्बिका तथा

अहं तया देव्या सह भृगुकच्छके वत्स्यामि। इत्युक्त्वा देवो भृगुकच्छे स्थितः, अम्बिका च तथैव तत्रावसत्।

Verse 48

भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद्ब्रह्मघोषनिनादितम् । ऋग्यजुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम्

ततः भृगुः स्वपुरं प्रायात्, ब्रह्मघोषनिनादितम्। ऋग्यजुःसामघोषैश्च तथा अथर्वणनिनादितम्।

Verse 49

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः । स याति शिवसायुज्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः। स शिवसायुज्यं याति—इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्।

Verse 50

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत् । दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा चैत्रमासि समाचरेत्। स विप्राय लवणं दद्यात्, पूजयेत् सौभाग्यसुन्दरीम्।

Verse 51

गोभूहिरण्यं विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ । न दुःखं दुर्भगत्वं च वियोगं पतिना सह

गोभूमिहिरण्यदानैर्विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ। ततः न दुःखं न दुर्भाग्यं न च पतिवियोगः।

Verse 52

प्राप्नोति नारी राजेन्द्र भृगुतीर्थाप्लवेन च । यस्तु नित्यं भृगुं देवं पश्येद्वै पाण्डुनन्दन

राजेन्द्र, भृगुतीर्थे स्नानेनापि नारी तानि फलानि प्राप्नोति। यश्च नित्यं देवं भृगुं पश्यति, हे पाण्डुनन्दन—

Verse 53

आ ब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैर्दैवतैः सह । यत्फलं समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम

आ ब्रह्मसदनं यावत् तत्रस्थैर्दैवतैः सह। यत्फलं स समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम॥

Verse 54

सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम् । दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम्

सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम्। दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम्॥

Verse 55

समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल्लभेद्द्वादशवह्निमध्ये । त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा

समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल्लभेद्द्वादशवह्निमध्ये। त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा॥

Verse 56

आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि । शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस्सदैव

आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि। शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस्सदैव॥

Verse 57

संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः । स मृतः परमं स्थानं गच्छेद्वै यच्च दुर्लभम्

यो हि भृगुतीर्थे विधिवत् संन्यासं करोति, स मृतः परमं दुर्लभं पदं वै गच्छति।

Verse 58

एतच्छ्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो देवदेवेन भाषितम् । प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितो द्विजः

देवदेवेन भाषितमेतद् वचनं श्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो द्विजः प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितः।

Verse 59

तिरोभावं गते देवे भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः । स्वमूर्ति तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम ह

देवे तिरोभावं गते भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः, तत्र स्वमूर्तिं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं जगाम ह।

Verse 60

भृगुकच्छस्य चोत्पत्तिः कथिता तव पाण्डव । संक्षेपेण महाराज सर्वपामप्रणाशनी

हे पाण्डव महाराज, भृगुकच्छस्योत्पत्तिः संक्षेपेण तव कथिता, या सर्वपापप्रणाशिनी।

Verse 61

एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम् । चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम्

एतत् पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम्; चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम्।

Verse 62

प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्रा जायते युगसम्भवः । न पश्यामि त्विदं क्षेत्रमिति रुद्रः स्वयं जगौ

प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्राः युगानि पुनरुद्भवन्ति; तथापि रुद्रः स्वयमेव जगाद— “नाहं कदापि इदं पुण्यक्षेत्रं पश्यितुं विरमामि।”

Verse 63

यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि वा । स याति परमं लोकमिति रुद्रः स्वयं जगौ

यः कश्चिदिदं भक्त्या शृणोति—नारी वा पुरुषोऽपि वा—स परमं लोकं याति; इति रुद्रः स्वयमेव जगौ।

Verse 64

देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम् । यां करोति नृपश्रेष्ठ तामक्षयफलां विदुः

देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाः याः करोति, नृपश्रेष्ठ, ताः सर्वाः अक्षयफलप्रदाः इति विदुः।

Verse 65

य इमं शृणुयाद्भक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम् । कोटितीर्थफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः

य इमं भृगुकच्छस्य विस्तरं भक्त्या शृणुयात्, तस्य कोटितीर्थफलप्राप्तिर्भवति; नात्र संशयः।

Verse 182

अध्याय

अध्यायः (अध्यायचिह्नम्)।