Adhyaya 8

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । नष्टे लोके पुनश्चान्ये सलिलेन समावृते । महार्णवस्य मध्यस्थो बाहुभ्यामतरं जलम्

मार्कण्डेय उवाच । नष्टे लोके पुनश्चान्ये सलिलेन समावृते । महार्णवस्य मध्यस्थो बाहुभ्यामतरं जलम् ॥

Verse 2

दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम । ध्यातुं समारभं देवं महदर्णवतारणम्

दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम । ध्यातुं समारभं देवं महदर्णवतारणम् ॥

Verse 3

ध्यायमानस्ततः काले अपश्यं पक्षिणं परम् । हारकुन्देन्दुसंकाशं बकं गोक्षीरपाण्डुरम्

तदा ध्यानपरः सन् कालेऽहं परमं पक्षिणम् अपश्यम्—हारकुन्देन्दुसंकाशं, गोक्षीरपाण्डुरं बकम्।

Verse 4

ततोऽहं विस्मयाविष्टस्तं बकं समुदीक्ष्य वै । अस्मिन्महार्णवे घोरे कुतोऽयं पक्षिसंभवः

ततोऽहं विस्मयाविष्टः तं बकं समുദीक्ष्य वै । अस्मिन् घोरे महार्णवे कुतोऽयं पक्षिसंभवः इति चिन्तितवान्।

Verse 5

तरन्बाहुभिरश्रान्तस्तं बकं प्रत्यभाषिषि । पाक्षरूपं समास्थाय कस्त्वमेकार्णवीकृते

बाहुभिः तरन् अश्रान्तः तं बकं प्रत्यभाषिषि—पाक्षरूपं समास्थाय, एकार्णवीकृते जगति कस्त्वम्?

Verse 6

भ्रमसे दिव्ययोगात्मन्मोहयन्निव मां प्रभो । एतत्कथय मे सर्वं योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते

दिव्ययोगात्मन् प्रभो, भ्रमसे मां मोहयन्निव । एतत् सर्वं मे कथय; योऽसि सोऽसि, नमोऽस्तु ते।

Verse 7

सोऽब्रवीन्मां महादेवो ब्रह्माहं विष्णुरेव च । जगत्सर्वं मया वत्स संहृतं किं न बुध्यसे

ततः स महादेवो मामब्रवीत्—ब्रह्माहं विष्णुरेव च । वत्स, मया जगत्सर्वं संहृतं; किं न बुध्यसे?

Verse 8

। अध्याय

॥ अध्यायः ॥

Verse 9

पक्षिरूपं समास्थाय अतोऽत्राहं समागतः । किमर्थमातुरो भूत्वा भ्रमसीत्थं महार्णवे

पक्षिरूपं समास्थाय ततोऽहं समुपागतः। किमर्थमातुरो भूत्वा भ्रमसीह महार्णवे॥

Verse 10

शीघ्रं प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज । एवमुक्तस्ततस्तेन देवेनाहं नरेश्वर

शीघ्रं प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज। एवमुक्तस्ततो देवेनाहं नरेश्वर॥

Verse 11

ततोऽहं तस्य पक्षान्ते प्रलीनस्तु भ्रमञ्जले । काले युगसाहस्रान्ते अश्रान्तोऽर्णवमध्यगः

ततोऽहं तस्य पक्षान्ते प्रलीनस्तु भ्रमञ्जले। काले युगसहस्रान्तेऽश्रान्तोऽर्णवमध्यगः॥

Verse 12

ततः शृणोमि सहसा दिक्षु सर्वासु सुव्रत । किंचिन्नूपुरसंमिश्रमद्भुतं शब्दमुत्तमम्

ततः शृणोमि सहसा दिक्षु सर्वासु सुव्रत। किंचिन्नूपुरसंमिश्रमद्भुतं शब्दमुत्तमम्॥

Verse 13

तदार्णवजलं सर्वं संक्षिप्तं सहसाभवत् । किमेतदिति संचिन्त्य दिशः समवलोकयम्

तस्मिन्नेव क्षणे सर्वमर्णवजलं सहसा संक्षिप्तमभवत्। “किमिदं” इति संचिन्त्याहं दिशः समन्तात् समवलोकयम्॥

Verse 14

दश कन्यास्ततो दिक्षु आगताश्च महार्णवे । वस्त्रालंकारसहिता दिग्भ्यो नूपुरभूषिताः

ततः दिक्षु दश कन्याः महार्णवे समागताः। वस्त्रालंकारसंयुक्ता दिग्भ्यो नूपुरभूषिताः॥

Verse 15

काचिच्चन्द्रसमाभासा काचिदादित्यसप्रभा । काचिदंजनपुञ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा

काचिच्चन्द्रसमाभासा काचिदादित्यसप्रभा। काचिदञ्जनपुञ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा॥

Verse 16

नानारूपधरा सौम्या नानाभरणभूषिता । अर्घ्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः

नानारूपधराः सौम्या नानाभरणभूषिताः। अर्घ्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः॥

Verse 17

ततस्तं पर्वताकारं गुह्यं पक्षिणमव्ययम् । प्रविवेश महाघोरं पर्वतो ह्यर्णवं स्वराट्

ततः स पर्वताकारो गुह्यः पक्षिणमव्ययः। प्रविवेश महाघोरमर्णवं; स्वराट् ‘पर्वतः’ स हि सागरे निमग्नवान्॥

Verse 18

योजनानां सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । त्रिंशद्योजनसाहस्रं यावद्भूमण्डलं त्विति

योजनानां सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । त्रिंशद्योजनसाहस्रं यावद्भूमण्डलं त्विति ॥

Verse 19

ततो भूमण्डलं दिव्यं पञ्चरत्नसमाकुलम् । दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तंभमनोरमम्

ततो भूमण्डलं दिव्यं पञ्चरत्नसमाकुलम् । दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तंभमनोरमम् ॥

Verse 20

योजनानां सहस्रं तु विस्तराद्द्विगुणायतम् । वापीकूपसमाकीर्णं प्रासादाट्टालकावृतम्

योजनानां सहस्रं तु विस्तराद्द्विगुणायतम् । वापीकूपसमाकीर्णं प्रासादाट्टालकावृतम् ॥

Verse 21

कल्पवृक्षसमाकीर्णं ध्वजषष्टिविभूषितम् । तस्मिन्पुरवरे रम्ये नानारत्नोपशोभितम्

कल्पवृक्षसमाकीर्णं ध्वजषष्टिविभूषितम् । तस्मिन्पुरवरे रम्ये नानारत्नोपशोभितम् ॥

Verse 22

तथान्यच्च पुरं रम्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम् । शतयोजनविस्तीर्णं तावद्द्विगुणमायतम्

तथान्यच्च पुरं रम्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम् । शतयोजनविस्तीर्णं तावद्द्विगुणमायतम् ॥

Verse 23

पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदी परमशोभना । महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा

पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदी परमशोभना । महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा ॥

Verse 24

तस्यास्तीरे मया दृष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम् । इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः

तस्यास्तीरे मया दृष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम् । इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः ॥

Verse 25

क्वचिद्वह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम् । क्वचिद्धूम्रं क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्तं क्वचित्सितम्

क्वचिद्वह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम् । क्वचिद्धूम्रं क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्तं क्वचित्सितम् ॥

Verse 26

नानावर्णैः समायुक्तं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम्

नानावर्णैः समायुक्तं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम् ॥

Verse 27

नन्दीश्वरगणाध्यक्षैश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्वृतम् । पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्गं तमेव च

नन्दीश्वरगणाध्यक्षैश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्वृतम् । पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्गं तमेव च ॥

Verse 28

परिवार्य ततस्तं तु प्रसुप्तान्देवदानवान् । निमीलिताक्षान्पश्यामि दिव्याभरणभूषितान्

ततः तं परितः कृत्वा प्रसुप्तानिव देवदानवान् । निमीलिताक्षान् दिव्याभरणभूषितान् पश्यामि ॥

Verse 29

ततस्ताः पद्मपत्राक्ष्यो नार्यः परमसंमताः । नद्यास्तस्या जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः

ततः पद्मपत्राक्ष्यः परमसंमताः स्त्रियः । तस्याः नद्याः जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः ॥

Verse 30

दत्त्वार्घपाद्यं विधिवल्लिंगस्य सह पक्षिणा । अर्चयन्तीर्वरारोहा दश ताः प्रमदोत्तमाः

दत्त्वार्घपाद्यं विधिवल्लिङ्गस्य सह पक्षिणा । अर्चयन्तीर्वरारोहा दश ताः प्रमदोत्तमाः ॥

Verse 31

ततस्त्वभ्यर्च्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणेष्विव

ततः त्वभ्यर्च्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणेष्विव ॥

Verse 32

न चासौ पक्षिराट्तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः । तदेवैकं स्थितं लिङ्गमर्चयन्विस्मयान्वितः

न चासौ पक्षिराट् तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः । तदेवैकं स्थितं लिङ्गमर्चयन् विस्मयान्वितः ॥

Verse 33

ततोऽहं दुःखमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन् । ततः कन्याः समुत्तीर्य दिव्यांबरविभूषणाः

ततोऽहं शोकमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन् । ततः कन्याः समुत्तीर्य दिव्याम्बरविभूषणाः ॥

Verse 34

भासयन्त्यो जगत्सर्वं विद्युतोऽभ्रगणानिव । पद्मैर्हिरण्मयैर्दिव्यैरर्चयित्वा शुभाननाः

भासयन्त्यो जगत्सर्वं विद्युतोऽभ्रगणानिव । पद्मैर्हिरण्मयैर्दिव्यैरर्चयित्वा शुभाननाः ॥

Verse 35

विविशुस्तज्जलं क्षिप्रं समंताद्वरभूषणाः । तस्मिन्पुरवरे चान्ये तामेवाहं पुनःपुनः

विविशुस्तज्जलं क्षिप्रं समन्ताद्वरभूषणाः । तस्मिन्पुरवरे चान्ये तामेवाहं पुनःपुनः ॥

Verse 36

पश्यामि ह्यमरां कन्यामर्चयन्तीं महेश्वरम् । ततोऽहं तां वरारोहामपृच्छं कमलेक्षणाम्

पश्यामि ह्यमरां कन्यामर्चयन्तीं महेश्वरम् । ततोऽहं तां वरारोहामपृच्छं कमलेक्षणाम् ॥

Verse 37

का त्वमस्मिन्पुरे देवि वससे शिवमर्चती । ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्व गतास्ते गणेश्वराः

का त्वमस्मिन्पुरे देवि वससे शिवमर्चती । ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्व गतास्ते गणेश्वराः ॥

Verse 38

नमोऽस्तु ते महाभागे ब्रूहि पुण्ये महेश्वरि । तव प्रसादाद्विज्ञातुमेतदिच्छामि सुव्रते । दयां कृत्वा महादेवि कथयस्व ममानघे

नमोऽस्तु ते महाभागे; ब्रूहि पुण्ये महेश्वरि। तव प्रसादादेतद्विज्ञातुमिच्छामि सुव्रते। दयां कृत्वा महादेवि कथयस्व ममानघे॥

Verse 39

श्र्युवाच । विस्मृताहं कथं विप्र दृष्ट्वा कल्पे पुरातने । मा तेऽभूत्स्मृतिविभ्रंशः सा चाहं कल्पवाहिनी

श्रीरुवाच—विस्मृताहं कथं विप्र, दृष्ट्वा मां कल्पे पुरातने? मा तेऽभूत्स्मृतिविभ्रंशः; सा चाहं कल्पवाहिनी॥

Verse 40

नर्मदा नाम विख्याता रुद्रदेहाद्विनिःसृता । यास्ताः कन्यास्त्वया दृष्टा ह्यर्चयन्त्यो महेश्वरम्

नर्मदा नाम विख्याता, रुद्रदेहाद्विनिःसृता। यास्ताः कन्यास्त्वया दृष्टा, ह्यर्चयन्त्यो महेश्वरम्॥

Verse 41

याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः । दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम

याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः। दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम॥

Verse 42

तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः । एभिः शिवपुराद्विप्र आनीतः स महेश्वरः

तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः। एभिः शिवपुराद्विप्र आनीतः स महेश्वरः॥

Verse 43

सैष देवो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्व्यवस्थितः । अर्च्यते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः सुरासुरजगद्गुरुः

स एष देवो महादेवो लिङ्गमूर्तिरिह व्यवस्थितः। ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः पूज्यते सुरासुरजगद्गुरुः॥

Verse 44

लयमायाति यस्माद्धि जगत्सर्वं चराचरम् । तेन लिङ्गमिति प्रोक्तं पुराणज्ञैर्महर्षिभिः

यस्माद्धि जगत्सर्वं चराचरं लयमायाति। तेन ‘लिङ्ग’ इति प्रोक्तं पुराणज्ञैर्महर्षिभिः॥

Verse 45

तेन देवगणाः सर्वे संक्षिप्ता मायया पुरा । प्रलीनाश्चैव लोकेश न दृश्यन्ते हि सांप्रतम्

तेन सर्वे देवगणाः पुरा मायया संक्षिप्ताः। प्रलीनाश्च, लोकेश, सांप्रतं न हि दृश्यन्ते॥

Verse 46

पुनर्दृश्या भविष्यन्ति सृजमानाः स्वयंभुवा । साहं लिङ्गार्चनपरा नर्मदा नाम नामतः

स्वयंभुवा पुनः सृज्यमानाः ते पुनर्दृश्या भविष्यन्ति। अहं तु लिङ्गार्चनपरा ‘नर्मदा’ इति नामतः॥

Verse 47

कालं युगसहस्रस्य रुद्रस्य परिचारिका । अस्य प्रसादादमरस्तथा त्वं द्विजपुंगव

युगसहस्रकालं रुद्रस्य परिचारिका अहम्। अस्य प्रसादाद्, द्विजपुंगव, त्वमप्यमरो भविष्यसि॥

Verse 48

सत्यार्जवदयायुक्तः सिद्धोऽसि त्वं शिवार्चनात् । एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत

सत्यार्जवदयासम्पन्नः शिवार्चनप्रभावात् त्वं सिद्धिमवाप्तवानसि। इत्युक्त्वा सा देवी तत्रैव सहसा अन्तरधीयत्।

Verse 49

ताः स्त्रियः स च देवेशो बकरूपो महेश्वरः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवतीर्य महानदीम्

ताः स्त्रियश्च स देवेशो महेश्वरो बकरूपधृक्। तस्याः वचनं श्रुत्वा महानदीं प्रति अवतीर्य जग्मुः।

Verse 50

स्नात्वा समर्चय त्वं हि विधिना मन्त्रपूर्वकम् । ततोऽहं सहसा तस्मात्समुत्तीर्य जलाशयात्

स्नात्वा त्वं विधिना मन्त्रपूर्वकं समर्चय। ततः अहं सहसा तस्माज्जलाशयात् समुत्तीर्य तटं प्राप्तवान्।

Verse 51

न च पश्यामि तल्लिङ्गं न च तां निम्नगां नृप । तदैव लोकाः संजाताः क्षितिश्चैव सकानना

न च पश्यामि तल्लिङ्गं न च तां निम्नगां नृप। तदैव लोकाः पुनः संजाताः क्षितिश्च सकानना।

Verse 52

ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम् । यथापूर्वमदृष्टं तु तथैव च पुनः कृतम् । नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्

ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव नभस्तलं पुनरभवत्, यथापूर्वमदृष्टं तथैव पुनः कृतम्। ततः अहं मनसा देवं नत्वा महेश्वरमपूजयम्।

Verse 53

एवं बके पुरा कल्पे मया दृष्टेयमव्यया । नर्मदा मर्त्यलोकस्य महापातकनाशिनी

एवं बके पुराकल्पे मया दृष्टेयमव्यया । नर्मदा मर्त्यलोकस्य महापातकनाशिनी ॥

Verse 54

तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैः क्षत्रशूद्रविशादिभिः । सदा सेव्या महाभागा धर्मवृद्ध्यर्थकारिभिः

तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैः क्षत्रशूद्रविशादिभिः । सदा सेव्या महाभागा धर्मवृद्ध्यर्थकारिभिः ॥

Verse 55

येऽपि भक्तया सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम् । स्नात्वा ते सर्वं पापं नाशयन्त्यसंशयम्

येऽपि भक्त्या सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम् । स्नात्वा ते सर्वं पापं नाशयन्त्यसंशयम् ॥