Adhyaya 131

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप

श्रीमार्कण्डेय उवाच—नर्मदायाः दक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम्। यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । महाभयानां लोकस्य नागानां द्विजसत्तम । कथं जातं भयं तीव्रं येन ते तपसि स्थिताः

युधिष्ठिर उवाच—हे द्विजसत्तम, लोकस्य महाभयकराणां नागानां तीव्रं भयं कथं जातं, येन ते तपसि दृढतया स्थिताः?

Verse 3

भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्सुरासुरमानवे । तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत्

यत् भूतं भव्यं भविष्यच्च सुरासुरमानवानां विषये, तत् सर्वं तात ते विदितम्; अत एव मम कौतुकं महत्।

Verse 4

मम संतापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतम्

दुर्योधनसमुद्भवं मम संतापजं दुःखं तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं, इदानीं निर्वृतिं गतम्।

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम् । भूयो भूयः स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुव्रत

तव मुखोद्गीतां पापप्रणाशनीं कथां श्रुत्वा, हे सुव्रत, श्रवणे मम भूयो भूयः स्मृतिर्जाता।

Verse 6

न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम् । विद्यादानस्य महतः श्रावितस्य सुतस्य च

हे द्विज, न क्लेशत्वं युक्तं; न चान्यो जनाति फलम्—महतो विद्यादानस्य, श्रावितस्य सुतस्य च।

Verse 7

एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया । कथा तु कथ्यतां विप्र दयां कृत्वा ममोपरि

एवं ज्ञात्वा यथान्यायं मया पृष्टो यः प्रश्नः । तां कथां कथय विप्र, मयि दयां विधाय ॥

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच । यथा यथा त्वं नृप भाषसे च तथा तथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यभावाज्जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात

मार्कण्डेय उवाच । यथा यथा त्वं नृप भाषसे तथा तथा मे भारती सुखमेति । जराशैथिल्ययुक्तस्यापि तव सौहृदं नैव नश्यति तात ॥

Verse 9

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । पूर्वतो वृद्धैः कथितं पारम्पर्येण भारत ॥

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मतो जननी विनता सर्पाणां कद्रुरेव च ॥

Verse 11

अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् । प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम्

अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् । प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम् ॥

Verse 12

तं दृष्ट्वा विनता रूपमश्वं सर्वत्र पाण्डुरम् । अथ तां कद्रूमवोचत्सा पश्य पश्य वरानने

तं सर्वत्र पाण्डुरमश्वं विनता दृष्ट्वा तस्य रूपं ददर्श। अथ कद्रू तामुवाच—“पश्य पश्य वरानने।”

Verse 13

उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्र पाण्डुरम् । धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम्

“उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य—सर्वत्र पाण्डुरम्। धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम्।”

Verse 14

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तमीर्ष्याभावेन मोहिता । कृष्णं मत्वा तथाजल्पत्तया सह नृपोत्तम

तं सहसा यान्तं दृष्ट्वा सा ईर्ष्याभावेन मोहिता। कृष्णं मत्वा तथाजल्पत् तया सह नृपोत्तमः।

Verse 15

विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि । कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम्

“विनते, त्वं लोके मृषा वदसि, नृशंसे कुलपांसनि। एनं कृष्णं वद, न श्वेतम्; अन्यथा घोरं नरकं परं यास्यसि।”

Verse 16

विनतोवाच । सत्यानृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु । सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयं तव वेश्मनि

विनतोवाच—“सत्यानृते वचने तु पणोऽयं तव ममैव च। यदि पराजये, तव वेश्मनि सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयम्।”

Verse 17

तथेति ते प्रतिज्ञाय रात्रौ गत्वा स्वकं गृहम् । परित्यज्य उभे ते तु क्रोधमूर्छितमूर्छिते

तथेति ते प्रतिज्ञां कृत्वा रात्रौ स्वगृहं जग्मतुः। क्रोधेन मूर्छितौ तौ उभौ परितापसमन्वितौ बभूवतुः॥

Verse 18

बन्धुगर्वस्य गत्वा तु कथयामास तं पणम् । कद्रूर्विनतया सार्द्धं यद्वृत्तं प्रमदालये

ततः कद्रूः बन्धुगर्वं गत्वा तं पणं न्यवेदयत्। विनतया सह प्रमदालये यद्वृत्तं तत् सर्वं कथयामास॥

Verse 19

तच्छ्रुत्वा बान्धवाः सर्वे कद्रूपुत्रास्तथैव च । न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम्

तच्छ्रुत्वा सर्वे बान्धवाः कद्रूपुत्राश्च तथैव। न मेनिरे हितं कार्यं मातृकृतं तु विगर्हितम्॥

Verse 20

अकृष्णः कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः । दासत्वं प्राप्स्यसे त्वं हि पणेनानेन सुव्रते

अकृष्णः सन् कथं मातः कृष्णतां गच्छेद् हयोत्तमः। अनेन पणेन त्वं हि दासत्वं प्राप्स्यसि सुव्रते॥

Verse 21

कद्रूरुवाच । भवेयं न यथादासी तत्कुरुध्वं हि सत्वरम् । विशध्वं रोमकूपेषु तस्याश्वस्य मतिर्मम

कद्रूरुवाच—यथा नाहं दासी भवामि तथा कुरुत सत्वरम्। तस्याश्वस्य रोमकूपेषु विशत; एषा मम मतिरीरिता॥

Verse 22

क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम । ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम । ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

Verse 23

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि । तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित्

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि । तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित्

Verse 24

कद्रूरुवाच । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः । हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः

कद्रूरुवाच । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः । हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः

Verse 25

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् । केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् । केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः

Verse 26

केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः

केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः

Verse 27

ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः । महादेवो जगद्धाता ह्युवाच परया गिरा

ततो वर्षसहस्रान्ते परमेश्वरः जगद्धाता महादेवः तुतोष, स च परया दिव्यया गिरा उवाच।

Verse 28

भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम् । यमिच्छथ ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा

भो भोः सर्पाः, निवर्तध्वं; अस्य तपसः महत् फलम्। यद् इच्छथ, तत् अद्य ददामि; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 29

सर्पा ऊचुः । कद्रूशापभयाद्भीता देवदेव महेश्वर । तव पार्श्वे वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम्

सर्पा ऊचुः—देवदेव महेश्वर, कद्रूशापभयात् भीताः वयं तव पार्श्वे वसिष्यामः यावदाभूतसम्प्लवम्।

Verse 30

देवदेव उवाच । एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भुजगोत्तमः । मम पार्श्वे वसेन्नित्यं सर्वेषां भयरक्षकः

देवदेव उवाच—अयं महाबाहुः वासुकिः भुजगोत्तमः मम पार्श्वे नित्यं वसेत्, सर्वेषां भयरक्षकः।

Verse 31

अन्येषां चैव सर्पाणां भयं नास्ति ममाज्ञया । आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः

अन्येषां च सर्पाणां ममाज्ञया भयं नास्ति। नर्मदातोये आप्लुत्य ते भुजगाः रक्षिताः।

Verse 32

नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम् । कद्रूशापभयं नास्ति ह्येष मे विस्तरः परः

तेषां मृत्युभयं नास्ति; यत्र चेप्सितं तत्र वसध्वम्। कद्रूशापभयं च नास्ति—एष मे परमो विस्तरः (आश्वासनं रक्षणं)॥

Verse 33

एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्

एवं तेषां वरं दत्त्वा देवदेवो महेश्वरः। आकाशमाविश्य जगाम कैलासं धरणीधरम्॥

Verse 34

गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप । स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्

गते चादर्शनं देवे नृप, वासुकिप्रमुखाः। तथा स्थापयित्वा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्॥

Verse 35

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम् । तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित् पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम्। तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन॥

Verse 36

मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर । शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम्

मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर। शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम्॥

Verse 131

। अध्याय

॥ अध्यायः ॥