Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

श्रीसूत उवाच—तथैव ऋषिसत्तमाः, अहं तीर्थस्तबकान् वक्ष्ये; यैः पूर्वोक्तैः तीर्थावलिगुम्फः एकतः सम्यक् कृतः।

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

विभक्तः भक्तलोकानाम् आनन्दप्रथनः शुभः। मृकण्डतनयः पूर्वं पार्थाय पृच्छते प्राह।

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

यथा तथा अहं अत्र तीर्थानां स्तबकान् वक्ष्यामि। शिवाम्बुपानजाताऽसौ पुण्या रेवा कल्पलता इव कीर्त्यते।

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा। यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्।

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमर इव खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः ॥

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः ॥

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः ॥

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः ॥

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः ॥

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः ॥

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः ॥

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा ॥

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम् ॥

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः ॥

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

देवतीर्थानि पञ्चैव, यमेश्वराश्च चत्वारः । वैद्यनाथाश्च चत्वारः, वानरेश्वराश्च चत्वारः ॥

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि दारुकेश्वराश्च चत्वारः ॥

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि, रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि, हंसकृतानि च त्रीणि ॥

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

मोक्षतीर्थानि त्रीण्येव, विमलेश्वरास्त्रयः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव, मुनिरब्रवीत् ॥

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः, स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं, करञ्जेशद्वयं तथा ॥

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

हे द्विजाः, ऋणमोचनतीर्थे द्वे, तथा स्कन्देश्वरद्वयम्। दशाश्वमेधतीर्थे द्वे, नन्दीतीर्थद्वयं च।

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

मन्मथेशद्वयं चैव, भृगुतीर्थद्वयं तथा। पराशरेश्वरौ द्वौ च, अयोनीसंभवद्वयम्।

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं, पितृतीर्थद्वयं तथा। नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे, द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ।

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

मारुतेशद्वयं तद्वत्, द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ। शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यम्, अप्सरेशद्वयं तथा।

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते। द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः। उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे, अशोकेशद्वयी तथा।

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

योधनपुरे द्वे तीर्थे, रोहिणीतीर्थयोर्द्वयम्। लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातं—इति मुनिना कथितम्॥

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

द्विजाः! एकैकशो गणितानि तीर्थानि सैकोनविंशतिशतं। स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्॥

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

एतानि शैवानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः। शृणुध्वं क्रमशो ब्राह्मशाक्तानि प्रकीर्त्यन्ते॥

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

अष्टाविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः। तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः॥

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि। विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः॥

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

तथैव ब्रह्मणः सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणा सप्त तीर्थानि प्रकीर्तितानि। त्रिषु स्थलेषु ब्रह्मपूजा विधीयते, चत्वारि चान्यानि ब्रह्मेशतीर्थानि। एवं मया अष्टाविंशतिः यथासङ्ख्यं यथाक्रमं ख्याताः।

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

एतत् पवित्रमतुलं, एतत् परं पापहरम्। नर्मदाचरितं पुण्यं, माहात्म्यं मुनिभाषितम्।

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

सूत उवाच—एवम् उद्देशतः प्रोक्तो मया रेवातीर्थक्रमः। यथा पार्थाय संक्षेपात् मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्।

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तानि अनेकशः। यत्र यावत्प्रमाणानि तानि आकर्णयत, अनघाः।

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

ओङ्कारतीर्थपरितः अमरकण्टपर्वतात्। सर्वदिक्षु क्रोशद्वये सार्धकोटीत्रयी मता।

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

गुप्तप्रकटतीर्थानां संख्यया, हे द्विजोत्तमाः, कपिलासङ्गमे तु पृथगेव तीर्थानां कोटिरेका परिगण्यते।

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

अशोकवनिकायां च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम्; गारगर्तायाः सङ्गमे, हे मुनिसत्तमाः, शतं तीर्थानि भवन्ति।

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

कुब्जायाः सङ्गमे तद्वद् तीर्थानामयुतं स्थितम्; हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे शतं तीर्थाणि समवस्थितानि।

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

विशोकासङ्गमे तीर्थानामष्टषष्टिः स्थिता; वागुसङ्गमे तथा तीर्थानां सहस्रं संस्थितम्।

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

सरस्वतीसङ्गे तीर्थानां शतं; शुक्लतीर्थे शतद्वयम्; विष्णुतीर्थेषु सहस्रं; महिष्मत्यां चायुतम्।

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

शूलभेदे तु तीर्थानां साग्रं लक्षं प्रतिष्ठितम्, द्विजाः। देवग्रामे च तीर्थानां सहस्रं मुनिरब्रवीत्॥

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

लुङ्केश्वरे तु तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता। मणिनद्याः सङ्गमे च तीर्थान्यष्टोत्तरं शतम्। वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः॥

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

एवं तावत्प्रमाणानि कुम्भेश्वर-तीर्थे, द्विजाः। रेवोरसङ्गमे चापि साग्रं लक्षं तु तीर्थकम्॥

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

ततः चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम्। अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च॥

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम्। एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्॥

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

धूतपापे तु तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिताः। स्कन्दतीर्थे च पुण्यानि शतं तीर्थानि मुनिरब्रवीत्॥

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

कोहनेशे तु तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिताः। कोरिलापुरे तु सार्धकोट्यः तीर्थानां निश्चिता वसन्ति॥

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

रामकेशवतीर्थे तु सहस्रं साग्रमुक्तवान्। अस्माहकेऽपि सहस्रं च तीर्थानि हि निवसन्ति॥

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

शुक्लतीर्थे द्विजश्रेष्ठाः लक्षाष्टकं सहस्रद्वयम्। तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः॥

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

प्रत्येकं सङ्गमेष्वेव शतमष्टाधिकं जगौ। नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना॥

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

कावेर्याः सङ्गमे, हे विप्राः, पञ्चशती तीर्थानि प्रतिष्ठितानि। तथा तीर्थानां पर्वदिनेषु पुण्यकालेषु च विशेषो मुनिना प्रकीर्तितः।

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

सत्पुरुषाः तद् ‘मोक्षतीर्थम्’ इति प्राहुः, यत् पुराणपुरुषाश्रितम्। भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका प्रतिष्ठिता इति श्रूयते।

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

हे ऋषिश्रेष्ठ, तान् साधिकान् सम्यग् वक्तुं कः शक्तो भवेत्? एतत् सर्वामराश्रयं प्रोक्तं, सर्वतीर्थाश्रयं च तथा।

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम्। भारभूत्यां च तीर्थानाम् अष्टोत्तरं शतं स्थितम्।

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम्। विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे, दशायुतानि तीर्थानां साधिकानि मुनिरब्रवीत्।

Verse 231

अध्याय

अध्यायः। (अध्यायचिह्नम्)