Adhyaya 31
मārkaṇḍeyaḥ राजश्रवणाय ब्रह्मावर्तनाम तीर्थं वर्णयति, यत् सर्वमलापहं प्रसिद्धम्। तत्र ब्रह्मा नित्यं सन्निहितः, कठोरतपसा नियमसंयमेन च महेश्वरध्यानपरः स्थित इति निरूप्यते। ततः विधिपूर्वकं स्नानं कर्तव्यं, पितृदेवताभ्यः तर्पणं दातव्यं, ईशानं (शिवं) वा विष्णुं वा परमेश्वरत्वेन पूजयितव्यमिति उपदिश्यते। अस्य तीर्थस्य प्रभावेन यथाविधि यज्ञकृतां दक्षिणासहितानां पुण्यफलसमता लभ्यते। नैतिकोपदेशोऽपि कथ्यते—मनुष्याणां कृते स्थानानि स्वयमेव पवित्राणि न भवन्ति; संकल्पः सामर्थ्यं धैर्यं च सिद्धिं जनयन्ति, प्रमादलोभौ पतनहेतू। अन्ते निगद्यते—यत्र संयतात्मा मुनिः वसति, तत् स्थानं कुरुक्षेत्र-नैमिष-पुष्करादिमहाक्षेत्रतुल्यं भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । ब्रह्मावर्तमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः गच्छेत् च राजेन्द्र त्रैलोक्यविश्रुतं तीर्थं, ब्रह्मावर्तमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्।
Verse 2
तत्र संनिहितो ब्रह्मा नित्यसेवी युधिष्ठिर । ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बचकार भ्रमणं सदा
तत्र ब्रह्मा संनिहितो नित्यसेवी, युधिष्ठिर; ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः सदा भ्रमणतपः अकरोत्।
Verse 3
एकाहारवशेऽतिष्ठद्द्वादशाब्दं महाव्रती । अत्र तीर्थे विधानेन चिन्तयन् वै महेश्वरम्
महाव्रती स एकाहारवशेऽत्र द्वादशाब्दं न्यवसत् । अस्मिन्तीर्थे विधानेन महेश्वरं चिन्तयामास ॥
Verse 4
तेन तत्पुण्यमाख्यातं ब्रह्मावर्तमिति प्रभो । तत्र स्नात्वा विधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः
तेनास्य पुण्यं प्रभो ब्रह्मावर्त इति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा विधानेन पितॄन्देवान् च तर्पयेत् ॥
Verse 5
अर्चयेद्देवमीशानं विष्णुं वा परमेश्वरम् । यत्फलं सर्वयज्ञानां विधिवद्दक्षिणावताम्
ईशानं देवमीशं वा विष्णुं वा परमेश्वरम् । अर्चयेद् भक्तियुक्तः स यत्फलं सर्वयज्ञजम् ॥
Verse 6
तत्फलं समवाप्नोति तत्तीर्थस्य प्रभावतः । यस्मिंस्तीर्थे तु यो देवो दानवो वा द्विजोऽथ वा
तत्फलं समवाप्नोति तत्तीर्थस्य प्रभावतः । यस्मिंस्तीर्थे तु यो देवो दानवो वा द्विजोऽपि वा ॥
Verse 7
सिद्धस्तेनैव तन्नाम्ना ख्यातं लोके महच्च तत् । न जलं न स्थलं नाम क्षेत्रं वा ह्यूषराणि च
सिद्धस्तेनैव तन्नाम्ना लोके ख्यातं महच्च तत् । न जलं न स्थलं नाम क्षेत्रं वा ह्यूषराणि च ॥
Verse 8
पवित्रत्वं लभन्त्येते पौरुषेण विना नृणाम् । सामर्थ्यान्निश्चयाद्धैर्यात्सिध्यन्ति पुरुषा नृप
पवित्रत्वं न लभ्यते नृणां पौरुषं विना। सामर्थ्येन निश्चयेन धैर्येण च नराः सिद्धिं यान्ति, हे नृप॥
Verse 9
प्रमादात्तस्य लोभेन पतन्ति नरके ध्रुवम्
प्रमादेन च लोभेन पतन्ति नरके ध्रुवम्। तस्मात् सावधानो भूत्वा लोभं परित्यजेत्॥
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्र यत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
इन्द्रियग्रामं संनिरुध्य यत्र यत्र वसेन्मुनिः। तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च॥
Verse 31
। अध्याय
अध्यायः (पाठविभागसूचकः विरामचिह्नः)।