Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच

सूत उवाच—।

Verse 2

। अध्याय

अध्यायः। (अध्यायशीर्षकम्)

Verse 3

विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्

हे मुनिसत्तम, नर्मदायाः तीर्थानां विस्तरं सम्यग् वक्तुं कः शक्तः? ब्रह्माणम् ईश्वरं च विना अन्यः कोऽपि न।

Verse 4

एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह

एष एव प्रश्नः पुरा जनमेजयेन पृष्टः; स तु द्वैपायनस्य शिष्यः वैशंपायनसंज्ञः आसीत्।

Verse 5

रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः

हे शौनक, रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं ते वक्ष्यामि। पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञदीक्षासु दीक्षितः आसीत्।

Verse 6

संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने

संभृते हव्यद्रव्ये कर्मसु च प्रवर्तमानेषु, द्विजाग्र्येषु समासीनिषु, हुताशने विधिवद् हूयमाने।

Verse 7

वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्

वर्तमानासु सर्वत्र धर्मकथासु तथा, जनैरहर्निशं प्रोक्तः शब्दोऽपि तथा श्रूयमाणे।

Verse 8

यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु

यज्ञभूमौ, हे कुलपते, ‘दीयतां भुज्यताम्’ इति घोषः; विनोदिषु च विनोदान् विविधान् कुर्वत्सु।

Verse 9

एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः

एवंविधे प्रवर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे, जनमेजयः समासीनं वैशंपायनं पप्रच्छ।

Verse 10

जनमेजय उवाच । द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ

जनमेजय उवाच— द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः। तस्माद् वैशंपायन त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ॥

Verse 11

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितॄणां तीर्थसेवनम्। चिरं नानाविधान् क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्॥

Verse 12

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः। आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः॥

Verse 13

केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम

केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः। चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम॥

Verse 14

वैशंपायन उवाच

वैशंपायन उवाच॥

Verse 15

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ। नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्॥

Verse 16

पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे

पितामहास्तव पञ्च पाण्डवाः कृष्णया सह । ब्राह्मणैः सह काम्यके वन उत्तमे चिरमुषित्वा…

Verse 17

प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः

तत्र प्रधानोऽभूदुद्धालकः; कश्यपोऽपि महामतिः । राजेन्द्र, विभाण्डकश्च मुरुश्चैव महामुनिः ॥

Verse 18

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । निःशेषतीर्थेषु स्नात्वा विन्ध्यपर्वतमगमन् ॥

Verse 19

ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः

ते तत्र पुण्यमाश्रमं ददृशुः सर्ववृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः ॥

Verse 20

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः ॥

Verse 21

कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा

तद्वनं कदम्बाम्रमधूकवृक्षैः, निम्बजम्बीरतिन्दुकैश्च, तथा नालिकेरकपित्थखर्जूरपनसैश्च समन्तात् परिपूर्णमासीत्।

Verse 22

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम्। सपुष्पं फलितं कान्तं तद्वनं चैत्ररथं यथैव शोभते स्म॥

Verse 23

जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः

विपुलैर्जलाश्रयैः पद्मिनीखण्डमण्डितं तद्वनम्। सितोत्पलैः संछन्नं नीलपीतसितारुणपद्मैश्च विराजितम्॥

Verse 24

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्। आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः॥

Verse 25

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्च महोत्कटैः। महिषैर्महाकायैश्च कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैश्च तद्वनमावासितम्॥

Verse 26

गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः

तद्वनं गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभीयुतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः समाकीर्णम् ॥

Verse 27

तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्

तथा च कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम् ॥

Verse 28

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम् ॥

Verse 29

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ ॥

Verse 30

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः ॥

Verse 31

मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः

तत्र ते मार्कण्डेयं ददृशुः तरुणादित्यसन्निभं, नानाशास्त्रविशारदैः ऋषिभिः सेव्यमानं च।

Verse 32

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः, धीसंगतैः क्षमायुक्तैः त्रिसन्ध्यं जपतात्परैः।

Verse 33

ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः

ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणाः केचित्; केचित् पञ्चाग्निमध्यस्थाः, केचिदेकान्तसंस्थिताः।

Verse 34

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा केचिदासन्, परे आदित्यभ्रमणाः; अन्ये सायंप्रातर्भुजः, परे चैकाहारव्रतिनः।

Verse 35

द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः

द्वादशाहात् केचिद्भुञ्जते, अन्ये मासार्धभोजनाः; केचिद्दर्शे दर्शे भुञ्जते, अन्ये शैवालभोजनाः।

Verse 36

पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः

केचित् पिण्याकं भुञ्जते स्म, केचित् पालाशपत्रभोजनाः। अपरे नियताहाराः वायुमेव भक्ष्यं कृत्वा, केचित् केवलाम्बुभोजनाः आसन्॥

Verse 37

एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः

एवंभूतैः तथा वृद्धैः मुनिपुङ्गवैः सेव्यमानः। ततः श्रीमान् धर्मसुतः स आश्रमं तं प्रविशत्॥

Verse 38

दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः

शान्तं मुनिवरं दृष्ट्वा परं पदं ध्यायमानम्। सहसा प्रादक्षिण्यं कृत्वा अग्रतः दण्डवत् अपतत्॥

Verse 39

भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत

भक्त्या अनुपतितं दृष्ट्वा चिरात् लोचनम् आदाय। धीमान् मुनिः ‘को भवान्’ इति उवाच, धर्मतः अपृच्छत॥

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः

तस्य वचनं श्रुत्वा समीपस्थो दारकः अवदत्। ‘अयं ते धर्मराजः, दर्शनार्थं समागतः’ इति॥

Verse 41

तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्

तच्छ्रुत्वा दारकेणोक्तं वचनं मुनिरादरात् प्राह— “एहि एहि वत्स वत्से” इति। किंचित्स्थानाच्चलन् स्नेहादुपाघ्राय शिरः, आसने तं समुपावेशयत्॥

Verse 42

उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः

उपविष्टे सभायां तु तस्मिन् पूजां चक्रुर्यथाविधि। वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलैः पृथग्विधै रसैश्च तं समर्प्य समर्चयन्॥

Verse 43

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः। मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः प्रववृते॥

Verse 44

पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम

कौतूहलसमन्वितो धर्मराजः मुनिश्रेष्ठं पृच्छति स्म— “भगवन्, सर्वलोकानां मध्ये दीर्घायुस्त्वं मम मतः” इति॥

Verse 45

सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च

“सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ। कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च या गतिः, तामपि विस्तरेण ब्रूहि” इति॥

Verse 46

न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने

हे विप्रेन्द्र, त्वं न विनष्टोऽसि—कथं वा केन हेतुना? हे मुने, गङ्गाद्याः सर्वाः सरितः समुद्रान्ताः कथं भवन्ति?

Verse 47

तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता

तासां सरितां मध्ये काः स्थिताः, काश्च प्रलयं गताः? का नु नित्यं पुण्यजला, का च न क्षयमागता?

Verse 48

एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः

एतत् कथय मे तात, प्रसन्नेनान्तरात्मना; अशेषेण श्रोतुमिच्छामि, ऋषिभिः सह बान्धवैः।

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ

श्रीमार्कण्डेय उवाच—साधु साधु, महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर; यत् पृच्छसि ममानघ, तत् न्यायेन यथाविधि कथयामि।

Verse 50

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम्; यः शृणोति नरो भक्त्या, तस्य पुण्यफलं शृणु।

Verse 51

अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः

राजन्, अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च यत्फलं, तत्फलं स समवाप्नोति—अत्र संशयो नास्ति।

Verse 52

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा

ब्रह्मघ्नः सुरापी स्तेयी गोघ्नो यो नरः, स रुद्रवचनानुसारं सर्वपापेभ्यो मुच्यते।

Verse 53

गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा

सरितां मध्ये गङ्गा श्रेष्ठा; तथा सरस्वती, कावेरी, देविका, सिन्धुः, सालकुटी च पुण्याः।

Verse 54

सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी

सरयूः शतरुद्रा च, मही च चर्मिलया सह; पुण्या गोदावरी तथा, यमुना नदी तथैव।

Verse 55

पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः

पयोष्णी शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा; एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः।

Verse 56

किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

किंतु तस्य कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम। कल्पे कल्पे समुद्राः सर्वाः सरितश्च क्षयं गताः॥

Verse 57

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा। नर्मदैका एव राजेन्द्र परं तिष्ठेत् सरिद्वरा॥

Verse 58

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता। गङ्गाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः॥

Verse 59

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ।