Adhyaya 83

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम्। ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम्। हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्॥

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

युधिष्ठिर उवाच—हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे। ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्॥

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

श्रीमार्कण्डेय उवाच— साधु साधु महाबाहो, सोमवंशविभूषण। गुह्यादपि गुह्यतरं तीर्थमिदं मया कस्यचिदपि नाख्यातम्॥

Verse 4

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

तव स्नेहात् प्रवक्ष्यामि, वार्धकेन तु पीडितः। पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि॥

Verse 5

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो, विश्रवास्तस्य वै सुतः। तस्माद्रावणः संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः॥

Verse 6

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

त्रैलोक्यविजयी भूत्वा प्रसादाच्छूलिनः स च। गीर्वाणाः सर्वे विजिताः, रामस्य गृहिणी हृता॥

Verse 7

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

वारितः कुम्भकर्णेन, विभीषणेन वै पुनः। मन्दोदर्या पुनःपुनः— ‘सीतां मोचय मोचय’ इति पापवान्॥

Verse 8

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

त्वं कार्तवीर्येण जितोऽसि, स च रैणुकेयेन रामेण पराजितः। स रामोऽपि रामभद्रेण जितः; तस्मात् संख्ये तस्य कथं जयः सुनिश्चितः?

Verse 9

रावण उवाच । वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन

रावण उवाच—वानरैर्नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः। देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन॥

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च। एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः॥

Verse 11

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः। वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च॥

Verse 12

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः। आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु॥

Verse 13

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

एवं रामायणवृत्ते समाप्ते सीतामोक्षे च कृते, रामेऽयोध्यां गते सति स महाकपिर्हनुमान् ततोऽग्रे जगाम।

Verse 14

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

कैलासाख्यं शैलं गतः स महेशितुः प्रणामाय। तिष्ठ तिष्ठेति नन्दिना स वानरोत्तमः प्रोक्तः।

Verse 15

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि। अतः कपे, भैरवस्य सभा नूनं त्वया न द्रष्टव्या नोपगन्तव्या।

Verse 16

हनुमानुवाच । नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्

हनुमानुवाच—नन्दिनाथ, हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम्। पापोऽहं प्लवगो यस्मात् कारणान्तरात् संजातः।

Verse 17

नन्द्युवाच । रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्

नन्द्युवाच—रुद्रदेहोद्भव, किं ते भूतले स्थितेन न श्रुता? श्रवणाज्जन्मजनितं पापं नश्यति; कीर्तनात् तु द्विगुणं पुण्यं व्रजेत्।

Verse 18

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् । तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं रेवायां स्नानमात्रतः नश्यति। तस्मात् त्वं नर्मदातीरं गत्वा महत्तपः समाचर॥

Verse 19

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्

गन्धर्वाहसुतोऽपि एवं नन्दिनोक्तं निशम्य तत्। नर्मदातीरमायातोऽौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्॥

Verse 20

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

स दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्। जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्॥

Verse 21

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम्। उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्॥

Verse 22

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

वत्सरान् सुबहून् यावत् स उपासांचकार हि। तावत् तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया॥

Verse 23

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

स मेघगम्भीरनिनदां मधुरां वाणीमुदाहरत्— “साधु साधु” इत्युवाचेशः; “वत्स, त्वया कष्टं कर्म कृतम्।”

Verse 24

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्

रावणसंक्षये त्वया पूर्वं पापं न कृतम्; स्वामिकार्यपरस्त्वं हि मम दर्शनात् सिद्धिमवाप्तवान्।

Verse 25

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

हनुमान् हरं दृष्ट्वा स्थिरं उमार्द्धाङ्गधारिणम्। साष्टाङ्गं प्रणिपत्योवाच— “जय शम्भो, नमोऽस्तु ते; जयान्धकविनाशाय, जय गङ्गाशिरोधर।”

Verse 26

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत्— “वरं प्रार्थय मे वत्स, प्राणसम्भवसम्भव।”

Verse 27

श्रीहनुमानुवाच । ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

श्रीहनुमानुवाच— “ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या, महेश्वर; न पापोऽहं भवेदेव, युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्।”

Verse 28

ईश्वर उवाच । नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः

ईश्वर उवाच—नर्मदातीर्थमाहात्म्येन धर्मयोगप्रभावेण च मन्मूर्तिदर्शनात्, हे पुत्र, त्वं निष्पापोऽसि; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 29

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

अपि च, वानरपुङ्गव, अहं ते अन्यं वरं प्रयच्छामि—लोकानामुपकाराय, हे मारुते, तव नामानि प्रख्याता भविष्यन्ति।

Verse 30

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः

हनूमान्—अञ्जनीसुतो वायुपुत्रो महाबलः; रामेष्टः, फाल्गुनगोत्रसम्भवः, पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः।

Verse 31

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

उदधिक्रमणे श्रेष्ठः, दशग्रीवस्य दर्पहा; लक्ष्मणप्राणदाता च, सीताशोकनिवर्तनः।

Verse 32

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

इत्युक्त्वा देवः शङ्करः उमया सह अन्तर्दधे। ततः हनूमान् तत्र भक्त्या ईश्वरं स्थापयामास।

Verse 33

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

आत्मयोगबलात् एव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरप्रसादेन तत् लिङ्गं कामप्रदं अभवत्—अच्छेद्यं अप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ।

Verse 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन ।

Verse 35

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं प्रजाः दीर्घायुषः सदा ।

Verse 36

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

स पुत्रधनसंयुक्तः चोरोपद्रववर्जितः । शतबाहुः बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः ।

Verse 37

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।

Verse 38

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

मृगयूथानां वधार्थं स विन्ध्यपर्वतं जगाम—तरुजातिसमाकीर्णं हस्तियूथसमाचितम्।

Verse 39

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले वने स राजा क्रीडित्वा नर्मदामानतः क्वचित्।

Verse 40

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके—चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले।

Verse 41

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा। पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्॥

Verse 42

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

मृगयूथैः समाछन्नं शिखण्डिस्वरनादितम्। पारावतकसङ्घानां समन्तात् स्वरशोभितम्॥

Verse 43

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

शरत्काले बहुलेऽश्विनस्य राजाऽरमद् मुदा। वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्॥

Verse 44

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

पुस्तिकाकरसंस्थं तं चपलं द्विजमब्रवीत्। पप्रच्छ नृपतिस्तत्र किमर्थं त्वं भ्रमस्यहो॥

Verse 45

शतबाहुरुवाच । एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

शतबाहुरुवाच—एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः। इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम॥

Verse 46

ब्राह्मण उवाच । कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

ब्राह्मण उवाच—कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया। अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले॥

Verse 47

राजोवाच । अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

राजोवाच—अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज। क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम॥

Verse 48

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

सुपर्वणः सुतो यानं परित्यज्य भूमौ प्रणिपत्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । स्वं समस्तं पुरावृत्तं वृत्तान्तं कथयामास ॥

Verse 49

ब्राह्मण उवाच । शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

ब्राह्मण उवाच । कन्यकुब्जे प्रतापवान् शिखण्डी नाम राजभूः । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः ॥

Verse 50

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा चैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता ॥

Verse 51

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम् ॥

Verse 52

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 53

शिखण्ड्युवाच । कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

शिखण्ड्युवाच—हे महाभागे, त्वया यदद्भुतं भाषितं तत् मे विस्तरेण कथ्यताम्। पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा तव समीपमागता।

Verse 54

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

नृप, ततः सा हनूमन्तेश्वरे यद्वृत्तं जातं तत् सर्वं कथयामास—“तात, अहं कलापिनी नाम, तदा भर्त्रा सह तत्रावसम्।”

Verse 55

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

रेवाया व्याससङ्गमस्य समीपे, रेवाया दक्षिणतटे, हनूमन्तवने पुण्ये, अहं यदृच्छया विचरन्ती क्रीडितवती।

Verse 56

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

भर्तृसहिताहं रजन्यां सरलनगे अधः सुषुप्ता। तत्र क्षुधार्ताः लुब्धकाः पुण्येऽस्मिन् उत्तमे वने समागच्छन्।

Verse 57

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

भर्तृयोगयुतामपि मां तैः पापैर्वधचिन्तकैर्दृष्टा। ते पाशबन्धान् आदाय स्वामिना सह मां बद्धवन्तः।

Verse 58

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

ते लुब्धकाः कान्तेन सह त्वां ग्रीवायां पीडयित्वा पिच्छच्छोटनकं कृत्वा, हुताशनस्य मुखेऽस्मान् न्यधुः।

Verse 59

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

आवयोर्मांसं परिभर्ज्य यथेष्टं भक्षयित्वा, रात्रौ स्वस्थेन्द्रियाः सुप्ताः; सा शर्वरी क्षयं गता।

Verse 60

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

प्रभाते मांसशेषं जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः हृतम्; मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेनाच्छादितं शेषम्।

Verse 61

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

तदेकः घातिना तद्गृहीत्वा आकाशात् पतितं; तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिणोऽप्यागच्छन्।

Verse 62

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

पक्षिसमूहं दृष्ट्वा तु तदस्थिखण्डं व्यसर्जयत्, विहगानां समस्तानां धावतां पश्यतां च।

Verse 63

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

नृप, हनूमन्तेश्वरे नर्मदातोये मदीयमस्थिखण्डं पतितम्; तत् पुनर्नर्मदाजले पवित्रे प्रवाहे निपतितम्।

Verse 64

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

तस्य तीर्थस्य पुण्यप्रभावेन अहं तव पुत्रिका जाता; भूपकन्या च संजाता, पूर्णचन्द्रनिभानना।

Verse 65

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

भवतः कुले नरेन्द्रस्य जातिस्मरा अहं संजाता; तस्माद्विवाहं नेच्छामि—मम भर्ता नृपोत्तमः।

Verse 66

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

स विषमेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु वर्तते; तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र, तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति।

Verse 67

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

तत्क्षेपणार्थं वै तात, अद्यैव द्विजोत्तमं प्रेषय; एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम।

Verse 68

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

मम भर्ता विषमावस्थायां शकुन्तमृगयोनिषु वर्तते। यदि त्वं कञ्चित् प्रेषयसे तात, स नर्मदातटे एव प्रेष्यताम्॥

Verse 69

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

तस्य स्थानं देशैश्चिह्नैश्च लक्षितं अहं कथयिष्यामि। तत्रापि शिखण्डिना ह्यहं आहूता, हे अवनीपते॥

Verse 70

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

विंशतिग्रामान् दास्यामि; गच्छ त्वं नर्मदातटे। अलक्ष्म्यापीडितेन तु मया प्रेषणं प्रतिज्ञातम्॥

Verse 71

कन्योवाच । गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

कन्योवाच—गच्छ त्वं पुण्यां नर्मदां सर्वपापक्षयंकरीम्। सोमनाथस्य आग्नेय्यां हनूमन्तेश्वरः परः॥

Verse 72

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च

रेवायाः अर्धक्रोशे विस्तीर्णो वटपादपः स्थितः। वटसन्निधौ करञ्जः कटहश्चापि विद्यते॥

Verse 73

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्माण्यस्थीनि द्रक्ष्यसि। तानि समूह्य सम्यक् संगृह्य रेवां प्रति गच्छ, द्विजोत्तम॥

Verse 74

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारितिथौ शुभे। भक्त्या त्रिशूलिनं स्नाप्य रात्रौ जागरणं कुरु॥

Verse 75

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्

प्रभाते नाभिमात्राम्भसि स्थित्वा तान्यस्थीनि क्षिप। इत्युक्त्वा द्विजश्रेष्ठ तस्य मुक्तिर्भविष्यति॥

Verse 76

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

अस्थीनि क्षिप्त्वा पुनः स्नानं कर्तव्यं पापनाशनम्। एवं कृते राजेन्द्र तस्य सद्गतिर्भविष्यति॥

Verse 77

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे

कन्यया यत्कथितं तत्सर्वं पुस्तिकायां लिखितम्। अतः समागतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे॥

Verse 78

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा

ततोऽभिज्ञानं दृष्ट्वा नरेश्वर, अस्थीनि गृहीत्वा पूर्वोक्तविधिना नर्मदायां प्राक्षिपम्। तत्क्षणं खड्गपुष्पवृष्टिरभवत्—“साधु साधु” इति घोषैः, हे पाण्डव; अनन्तरं दिव्यं विमानं तत्र बर्हिण इवागतम्।

Verse 79

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

दिव्यरूपधरो भूत्वा स कलापवान् नाकं गतः। एवं प्रत्ययं दृष्ट्वा, हे नृप, हनूमन्तेश्वरे तददृश्यत।

Verse 80

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

विप्रः अनशनं चकार, तथा भूपतिः शतबाहुः। तौ उभौ स्वामीश्वराराधने रतौ तपसा शरीरं शोषयामासतुः।

Verse 81

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः

देवं ध्यायन्तौ तस्थतुः शतबाहुद्विजोत्तमौ। मासार्धेन महामना राजा शतबाहुः मृतः।

Verse 82

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र समागतम्। “साधु साधु नृपश्रेष्ठ, विमानारोहणं कुरु” इति तत्रोच्यत।

Verse 83

। अध्याय

॥ अध्यायसमाप्तिः ॥

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

अप्सरस ऊचुः— लोभावरणो ह्ययं विप्रः; लोभादेव पापसञ्चयः। हनूमन्तेश्वरे राजन्ये ये मृताः, ते सत्त्वनिष्ठां प्राप्ताः॥

Verse 85

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

ते शाङ्करे लोके यान्ति, सर्वपापक्षयङ्करे। नैवास्य ब्राह्मणस्य, नरेश्वर, पापक्षयः॥

Verse 86

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

ब्राह्मणस्य चित्ते गृहं च गृहिणी च प्रवर्तते। ततः शतबाहुः स विनयान्वितो विप्रमुवाच॥

Verse 87

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम। इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः॥

Verse 88

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः

कियद्दिनैः समतीतेषु स विप्रो वैतालिकैर्दिव्यैः परिवृतः स्वर्गं जगाम। काशीराजस्य पुत्रो बर्हीऽपि तस्य तीर्थस्य प्रभावादेव तत्फलमवाप।

Verse 89

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

पूर्वजन्म स्मरन् स आत्मानं कन्यया दत्तमिति चिन्तयामास। सा च तं प्रौढं दृष्ट्वा पितुरनुज्ञां च लब्ध्वा स्वयंवरे साध्वी नृपात्मजं स्वभर्तारं लेभे।

Verse 90

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप

श्रीमार्कण्डेय उवाच—नृपोत्तम, एषोऽयं वृत्तान्तः तस्मिंस्तीर्थेऽभवत्। एतस्मात्कारणान्नृप, एतत्तीर्थं सदा मेध्यं पावनं च।

Verse 91

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकाले नरेश्वर; विशेषतः पुनराश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीं।

Verse 92

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

भक्त्या ईश्वरं स्नापयेत्—क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा, दध्ना च खण्डयुक्तेन; पुनः कुशतोयेन च।

Verse 93

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

श्रीखण्डस्य सुगन्धेन महेश्वरं सम्यगनुलेपयेत् । ततः सुगन्धिपुष्पैर्बिल्वपत्रैश्च विधिवत् पूजयेत् ॥

Verse 94

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

मुचकुन्दकुसुमैः कदापुष्पैर्जातीकुसुमैः काशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः तथा तत्कालसम्भवैः पुष्पैश्च ॥

Verse 95

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः

परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवमर्चयेत् । घृतेन दीपं दापयेत्, तदभावे तैलेन वा ॥

Verse 96

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः

तत्र श्राद्धं कारयेत् वेदपारगैर्ब्राह्मणैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः ॥

Verse 97

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्

भक्त्या ब्राह्मणान् तर्पयेत् वसनान्नहिरण्यतः । ‘नरकस्था दिवं यान्तु’ इति प्रोच्य द्विजान् प्रणमेत् ॥

Verse 98

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते

पतितान् द्विजान् वर्जयेत्; यस्य गेहिनी वृषली—स्ववृषं परित्यज्य अन्यैर्वृषैः सह वृषायते—तादृशं च वर्जयेत्।

Verse 99

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

तां वृषलीं देवाः विदुः; न शूद्री जन्ममात्रेण वृषली भवेत्। ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणं च महापातकत्वेनोच्यते।

Verse 100

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

सुवर्णहरणं न्यासमित्रद्रोहोद्भवं च यत्। एवं सर्वं पातकं नश्यतीति शङ्करोऽब्रवीत्॥

Verse 101

श्रीमार्कण्डेय उवाच । वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने

श्रीमार्कण्डेय उवाच—भो वत्स, वाक्प्रलापेन बहुनोक्तेन किं मया? सर्वपातकसंयुक्तोऽपि द्विजन्मने दानं दद्यात्।

Verse 102

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

अस्मिंस्तीर्थे विशेषतः गोदानं प्रकर्तव्यम्। यतो हे पार्थ, गोदानं सर्वदानाधिकं स्मृतम्॥

Verse 103

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

सर्वदेवमयी गावः; सर्वे देवास्तदात्मकाः। शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः॥

Verse 104

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः। चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती॥

Verse 105

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर। हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्॥

Verse 106

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः। दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः॥

Verse 107

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः। चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च॥

Verse 108

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः

विष्णुपादसमुद्भूता गङ्गा दर्शनमात्रतः पापनाशिनी। गोप्रस्रवे यतः संस्थिता तस्मात् सा सदा बुधैर्वन्द्या॥

Verse 109

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

लक्ष्मीर्गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला। तस्माद्गोमयलेपनं कर्तव्यं पाण्डुनन्दन॥

Verse 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः। सागरान्तायां पृथिव्यां यानि तीर्थानि भारत, तानि सर्वाणि गवां मध्ये विद्यात्; तेन गव्यं पावनम्॥

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः

युधिष्ठिर उवाच—सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलङ्कृता। एतत्कथय मे तात, कस्माद्देवाः गोषु समाश्रिताः॥

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सर्वदेवमयो विष्णुः, गावो विष्णुशरीरजाः। तदुभयात्तस्माद्देवाः कल्पिताः विविधा जनैः॥

Verse 113

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरसमृद्धा, हे पाण्डुनन्दन; सवत्सा सुशीला च, सितवस्त्रेणावगुण्ठिता—एवं गौर्देया।

Verse 114

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

कांस्यदोहनिका देया, स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता च गौः। हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्।

Verse 115

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता । असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते

नियमस्थेनैव सा देया, स्वर्गमानन्त्यमिच्छता। असमर्थाय ये ददति, ते विष्णुलोकं प्रयान्ति।

Verse 116

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

असौ लोके च्युतो राजन्, भूत्वा भूतले द्विजमन्दिरे। कुशलः पुत्रो जायते, गुणविद्याधनर्द्धिमान्।

Verse 117

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप। तस्य माहात्म्यं शृण्वन्नपि पापाद्विमुच्यते, वर्णसंकरसंभवात् अपि।

Verse 118

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः

दूरस्थोऽपि यः चिन्तयन् पश्यति, स एव मुक्तिं प्राप्नोति—अत्र संशयो नास्ति।