
अध्यायः १५८ मārkaṇḍेयेन प्रोक्तं साङ्गमेश्वर-तीर्थस्य माहात्म्यं निरूपयति। नर्मदायाः दक्षिणतीरे स्थितं तत् तीर्थं पापभयहरं, श्रेष्ठतमं च कथ्यते। विन्ध्यपर्वतात् निर्गता पुण्या नदीधारा यत्र नर्मदायां प्रविशति, तत्र सङ्गमः; तस्य प्रमाणरूपेण कृष्णशिलाः स्फटिकप्रभायुक्ताः इत्यादयः चिह्नाः अद्यापि दृश्यन्ते इति स्थलप्रामाण्यं स्थाप्यते। ततः क्रियाभेदेन फलश्रुतिः कथ्यते—सङ्गमे स्नानं कृत्वा साङ्गमेश्वरस्य पूजनं अश्वमेधयज्ञफलप्रदं; घण्टापटाकाच्छत्रादि-दानं दिव्ययानप्राप्तिं रुद्रसामीप्यं च ददाति। दधि-नारिकेलादिभिः लिङ्गपूरणं तथा दधि-मधु-घृतादिभिः विहिताभिषेकः शिवलोके दीर्घवासं, स्वर्ग्यफलानि, ‘सप्तजन्म’पर्यन्तं पुण्यपरम्परां च जनयति। नीतिशिक्षापि सहिता—महादेवः परमः महापात्रः, ब्रह्मचर्येण सह पूजनं प्रशस्यते, शिवयोगिनां सत्कारः परमं पुण्यं; एकस्यापि योगिनः भोजनदानं वेदविदां बहूनां ब्राह्मणानां भोजनेनापि अधिकं फलदं इति। अन्ते स्पष्टं मोक्षवचनं—साङ्गमेश्वरे देहत्यागः कृतः चेत् शिवलोकात् पुनरावृत्तिर्न भवति, पुनर्जन्म न लभ्यते।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्परं तीर्थं सङ्गमेश्वरमुत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापभयापहम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः परं तीर्थं सङ्गमेश्वरमुत्तमं गच्छेत्। नर्मदादक्षिणकूले स्थितं सर्वपापभयापहम्॥
Verse 2
धनदस्तत्र विश्रान्तो मुहूर्तं नृपसत्तम । पितृलोकात्समायातः कैलासं धरणीधरम्
तत्र धनदः कुबेरो मुहूर्तं विश्रान्तो, हे नृपसत्तम। पितृलोकात् समायातः स धरणीधरं कैलासं जगाम॥
Verse 3
प्रत्ययार्थं नृपश्रेष्ठ ह्यद्यापि धरणीतले । कृष्णवर्णा हि पाषाणा दृश्यन्ते स्फटिकोज्ज्वलाः
प्रत्ययार्थं नृपश्रेष्ठ, अद्यापि धरणीतले। कृष्णवर्णाः पाषाणाः स्फटिकोज्ज्वलाः दृश्यन्ते॥
Verse 4
विन्ध्यनिर्झरनिष्क्रान्ता पुण्यतोया सरिद्वरा । प्रविष्टा नर्मदातोये सर्वपापप्रणाशने
विन्ध्यनिर्झरनिष्क्रान्ता पुण्यतोया सरिद्वरा। नर्मदातोये प्रविष्टा सर्वपापप्रणाशने॥
Verse 5
सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा पूजयेत्सङ्गमेश्वरम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
तत्र सङ्गमे यः स्नात्वा सङ्गमेश्वरं पूजयेत्। अश्वमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥
Verse 6
घण्टापताकावितनं यो ददेत्सङ्गमेश्वरे । हंसयुक्तविमानस्थो दिव्यस्त्रीशतसंवृतः
यो ददेत् सङ्गमेश्वरे घण्टापताकावितनम्। हंसयुक्तविमानस्थो दिव्यस्त्रीशतसंवृतः॥
Verse 7
स रुद्रपदमाप्नोति रुद्रस्यानुचरो भवेत् । दधि भक्ते न देवस्य यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्
स रुद्रपदमवाप्नोति रुद्रस्यानुचरो भवेत्। यो भक्त्या देवदेवस्य लिङ्गं दध्ना परिपूरयेत्॥
Verse 8
सिक्थसंख्यं शिवे लोके स वसेत्कालमीप्सितम् । श्रीफलैः पूरयेल्लिङ्गं निःस्वो भूत्वा भवस्य तु
सिक्थबिन्दुगଣेनैव मितं कालमभीप्सितम्। शिवलोके वसेत्तत्र; श्रीफलैर्लिङ्गपूरकः॥ निःस्वोऽपि भवस्य लिङ्गं श्रीफलैः परिपूरयन् फलमाप्नोति तत्समम्॥
Verse 9
सोऽपि तत्फलमाप्नोति गतः स्वर्गे नरेश्वर । अक्षया सन्ततिस्तस्य जायते सप्तजन्मसु
सोऽपि तत्फलमाप्नोति स्वर्गं याति नरेश्वर। अक्षया सन्ततिस्तस्य सप्तजन्मसु जायते॥
Verse 10
स्नपनं देवदेवस्य दध्ना मधुघृतेन वा । यः करोति विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु
स्नपनं देवदेवस्य दध्ना मधुघृतेन वा। यो करोति विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु॥
Verse 11
धृतक्षीरवहा नद्यो यत्र वृक्षा मधुस्रवाः । तत्र ते मानवा यान्ति सुप्रसन्ने महेश्वरे
धृतक्षीरवहा नद्यो यत्र वृक्षा मधुस्रवाः। तत्र ते मानवा यान्ति सुप्रसन्ने महेश्वरे॥
Verse 12
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्तु दद्यान्महेश्वरे । तत्सर्वं सप्तजन्मानि ह्यक्षयं फलमश्नुते
यो हि महेश्वरे पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा भक्त्या ददाति, स तस्मात् सर्वस्मात् सप्तजन्मपर्यन्तम् अक्षयं पुण्यफलं भुङ्क्ते।
Verse 13
सर्वेषामेव पात्राणां महापात्रं महेश्वरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो महेश्वरः
सर्वेषां पात्राणां मध्ये महापात्रं महेश्वर एव; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन महेश्वरः पूजनीयः।
Verse 14
ब्रह्मचर्यस्थितो नित्यं यस्तु पूजयते शिवम् । इह जीवन्स देवेशो मृतो गच्छेदनामयम्
यो नित्यं ब्रह्मचर्ये स्थित्वा शिवं पूजयति, स इह जीवन्नेव देवेशप्रियः भवति; मृतश्च अनामयं पदं गच्छति।
Verse 15
शिवे तु पूजिते पार्थ यत्फलं प्राप्यते बुधैः । योगीन्द्रे चैव तत्पार्थ पूजिते लभते फलम्
हे पार्थ, शिवे पूजिते यत् फलं बुधैः प्राप्यते, तत् एव हे पार्थ योगीन्द्रे पूजितेऽपि लभ्यते।
Verse 16
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । येषां गृहेषु भुञ्जन्ति शिवभक्तिरता नराः
ते धन्याः ते महात्मानः, तेषां जन्म सुजीवितम्; येषां गृहेषु शिवभक्तिरता नराः अन्नं भुञ्जते।
Verse 17
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
यत्र यत्र मुनिरिन्द्रियग्रामं संनिरुध्य वसति, तत्र तत्रैव कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च भवन्ति।
Verse 18
यत्फलं वेदविदुषि भोजिते शतसंख्यया । तत्फलं जायते पार्थ ह्येकेन शिवयोगिना
पार्थ, वेदविदुषां शतसंख्यया भोजने यत्फलं, तदेव फलम् एकेनापि शिवयोगिना पूजितेन जायते।
Verse 19
यत्र भुञ्जति भस्माङ्गी मूर्खो वा यदि पण्डितः । तत्र भुञ्जति देवेशः सपत्नीको वृषध्वजः
यत्र भस्माङ्गी भक्तो मूर्खो वा पण्डितो वा भुञ्जते, तत्र देवेशो वृषध्वजः सपत्नीकोऽपि तदन्नं भुङ्क्ते।
Verse 20
विप्राणां वेदविदुषां कोटिं संभोज्य यत्फलम् । भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिनाम्
वेदविदुषां विप्राणां कोटिं संभोज्य यत्फलं, तत्फलं शिवयोगिनां भिक्षामात्रप्रदानेनैव लभ्यते।
Verse 21
सङ्गमेश्वरमासाद्य प्राणत्यागं करोति यः । न तस्य पुनरावृत्तिः शिवलोकात्कदाचन
यः सङ्गमेश्वरमासाद्य प्राणत्यागं करोति, तस्य शिवलोकात् कदाचन पुनरावृत्तिर्न भवति।
Verse 158
। अध्याय
अध्यायः (इति अध्याय-चिह्नम्)।