Adhyaya 232

Verse 1

सूत उवाच । इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा

सूत उवाच—इति वः कथितं विप्राः रेवामाहात्म्यमुत्तमम्। यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा॥

Verse 2

तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः । प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः। प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्॥

Verse 3

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम्। नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्॥

Verse 4

सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः । मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः

सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः। मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः॥

Verse 5

संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा । बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्य शिवदेहजाम्

पुरा सर्वतीर्थानि सर्वा नद्यश्च संसेव्य, बहुकल्पस्मरां शिवदेहजां रेवाम् आलक्ष्य तामेवाभिमुखोऽभवत्।

Verse 6

मे कलेति च शर्वोक्तां शरणं शर्वजां ययौ । अजराममरां देवीं दैत्यध्वंसकरीं पराम्

‘कले मे’ इति शर्वेणोक्तां शर्वजां देवीं शरणं ययौ; अजराममरां परां दैत्यध्वंसकरीं देवताम्।

Verse 7

महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीम् । तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सोऽप्यजरामरः

महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीं तस्यामाबध्य सत्प्रेम, सोऽपि तेनाजरामरोऽभवत्।

Verse 8

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तमाः । व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तम, रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे व्यवस्थितानि।

Verse 9

सारितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः । न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः

परितः सारितः सन्ति सहस्रशः सतीर्थाः; ता रेवायास्तुलां न यान्ति—इति मन्ये मुनीश्वराः।

Verse 10

एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः । यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति

एतद्वः सर्वं कथितं द्विजाः, यत्पृष्टमखिलं मया। यन्महेशमुखात् श्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति॥

Verse 11

तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्

तद्वन्मृकण्डतनयोऽपि समग्रां नदीं सतीर्थां पदशः अनुभूय। पाण्डुपुत्राय पावनीं रेवां यथाक्रमं प्राह॥

Verse 12

एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

एतच्च सर्वं संक्षेपेण कथितं द्विजोत्तमाः। नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥

Verse 13

किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस्तु सहस्रशः । यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्

किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस्तु सहस्रशः। यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्॥

Verse 14

मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्॥

Verse 15

यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः । तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च

यथा यथा तीर्थगः मर्त्यो भजते यद्यदिच्छति च । तत्तदेव नियतं प्राप्नोति श्रद्धयाश्रद्धयापि च ॥

Verse 16

इदं ब्रह्मा हरिरिदमिदं साक्षात्परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम्

इदं ब्रह्मा हरिरिदं साक्षात्परः हरोऽयम् । इदं निराकारं ब्रह्म कैवल्यं नर्मदाजलम् ॥

Verse 17

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः ॥

Verse 18

ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता

ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता ॥

Verse 19

तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ

तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ ॥

Verse 20

गरिमा गाण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु । नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी

तपोदानव्रतादीनां गरिमा तावत् कीर्त्यते, यावद् भुवि नरैर्भर्गभवा धुनी प्राप्यते।

Verse 21

ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्

ये उत्तरे कूले वसन्ति ते रुद्रस्यानुचराः; ये याम्यतीरे वसन्ति ते वैष्णवं लोकं यान्ति।

Verse 22

धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा । नरकान्तकरी शश्वत्संश्रिता शर्वनिर्मिता

धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु नर्मदा प्रवहति; शश्वत् शर्वनिर्मिता नरकान्तकरी धुनी।

Verse 23

कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते । ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम्

कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति; ये पिबन्ति पुण्यं जलं पार्वतीपतिसिन्धुजम्।

Verse 24

इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः । शृणोति यः कीर्तयते मुच्यते सर्वपातकः

इदं रेवायाश्चरितं पवित्रमतुलं द्विजाः; यः शृणोति कीर्तयते च स सर्वपातकैर्मुच्यते।

Verse 25

यत्फलं सर्ववेदैश्च सषडङ्गपदक्रमैः । श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्

यत्फलं सर्ववेदानां सषडङ्गपदक्रमैः श्रुतैः पठितैश्च जायते, तस्मात् फलमष्टगुणं भवेत्।

Verse 26

सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत्

सत्रयाजी द्वादशाब्दिकं यत्फलं लभते, रेवायाश्चरितं सकृच्छ्रुत्वा तदेव फलमाप्नुयात्।

Verse 27

सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु । सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास्तत्फलं लभेत्

सागरादिषु सर्वतीर्थावगाहात् यत्फलं भवति, रेवायाः माहात्म्यं सकृच्छ्रुत्वा तदेव फलमवाप्नुयात्।

Verse 28

एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् । देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः

एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम्; देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः यत्र तिष्ठति तत्र पावनं भवति।

Verse 29

गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् । स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः

गृहे यस्य लिखितं सार्ववर्णिकं तिष्ठति, स ब्रह्मा स शिवः साक्षात् स च देवो जनार्दनः।

Verse 30

धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गेऽयं देवसेवितः । गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्

धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तयेऽयं मार्गो देवैः सेवितः। एतच्छास्त्रं गुरूणामपि गुरुः, परमं सिद्धिकारणम्॥

Verse 31

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् । ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत्

यश्चेदं देवभाषितं पुराणं नित्यं शृणुयात्। स ब्राह्मणो वेदवान् भूयात्, क्षत्रियो विजयी भवेत्॥

Verse 32

धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग्भवेत्

वैश्यो धनाढ्यो जायेत, शूद्रोऽपि धर्मभाग्भवेत्॥

Verse 33

सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् । श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले

श्रुत्वैतत् नारी सौभाग्यसन्ततिं समवाप्नुयात्। श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं चोत्तमे कुले पुनर्जन्म च॥

Verse 34

रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ्मित्रवञ्चकः । गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः

रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ्मित्रवञ्चकः। गोघ्नो गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः॥

Verse 35

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं योऽभिषेवते

ब्रह्मघ्नः सुरापी स्तेयी गुरुतल्पगश्च—यो नर्मदाचरितं शृण्वन् ताम् व्रतविधिं संवत्सरं यावत् सम्यग् अनुतिष्ठति।

Verse 36

सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः । पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकः

स सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः। पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकोऽपि।

Verse 37

परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा । तेऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः

परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा—तेऽपि श्रुत्वा पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः।

Verse 38

ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः । पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः

ये पुनर्भावितात्मानः शास्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः। पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः।

Verse 39

पुष्पैः फलैश्चन्दनाद्यैर्भोजनैर्विविधैरपि । शास्त्रेऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा

पुष्पैः फलैश्चन्दनाद्यैर्भोजनैर्विविधैरपि। शास्त्रेऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा।

Verse 40

इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः

इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः—

Verse 41

पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च । वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः

पूजयेत् परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च। वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः—

Verse 42

तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे । कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा

तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे। कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा॥

Verse 43

रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे

रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः। गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे॥

Verse 44

एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् । नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्

एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम्। नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्॥

Verse 45

आदिमध्यावसानेषु नर्मदाचरितं शुभम् । यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत्

आदौ मध्येऽवसाने च नर्मदाचरितं शुभम् । यो नरः भक्त्या शृणोति, शृणुध्वं तस्य महत्फलम् ॥

Verse 46

समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते

समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते ॥

Verse 47

धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । गृहेऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः

धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । गृहेऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः ॥

Verse 48

धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु

धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु ॥

Verse 49

नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयोऽर्चिताः

नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयोऽर्चिताः ॥

Verse 50

लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम् । भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने

यो नरः सकलं रेवाचरितमुत्तमं लेखयित्वा द्विजन्मने ददाति, स सर्वशास्त्रभूषणं पुण्यं लभते।

Verse 51

नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः

नर्मदायाः सर्वतीर्थेषु स्नानदानयोः यत्फलं, तत्फलं स नरोऽवाप्नोति—नात्र संशयः।

Verse 52

एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् । स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम्

एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम्; स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्तिवर्धनम्।

Verse 53

धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम्

धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम्; पठतां शृण्वतां चैव सर्वकामार्थसिद्धिदम्।

Verse 54

यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । शिवलोके स्थितिस्तस्य पुराणाक्षरवत्सरी

यदा एतत्पुण्यं पुराणं प्रदत्तं द्विजैर्वाच्यते, तदा दातुः शिवलोके स्थितिः पुराणाक्षरवत्सरी भवति।

Verse 55

इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य । त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस्तत्सूतमुख्येन साधु

इति नर्मदायाश्चरित्रमिदं पावनं श्रेष्ठं पवनप्रोक्तं शर्ववक्त्रादवाप्तम्। त्रिभुवनजनवन्द्यं तत् प्रथमे मुनीनां कुलपतिपुरतः सूतमुख्येन साधु निगदितम्॥