Adhyaya 170
मārkaṇḍeyaḥ पवित्रे तीर्थे जातां विपत्तिं कथयति। देवसन्निधौ सरसि क्रीडन्तीं कामप्रमोदिनीं श्येनाख्यः पक्षी सहसा गृहीत्वा निनाय। तस्याḥ सख्यः राजानं समुपेत्य वृत्तान्तं निवेदयन्ति, अन्वेषणं च याचन्ति; ततः राजा चतुरङ्गबलं महत् समाहूय नगरं युद्धसज्जं करोति। अथ नगररक्षकोऽपि तस्या भूषणानि समर्प्य, तपस्विमाण्डव्यस्याश्रमसमीपे तानि दृष्टानीति निवेदयति, यत्र बहवो तपस्विनः समासते। क्रोधाविष्टो राजा प्रमाणविचारं विना माण्डव्यं छन्नचौरमिव मन्यते—पक्षिरूपं धृत्वा पलायितुमिच्छतीति—कāryākāryavivekam् अतिक्रम्य ब्राह्मणतपस्विनं शूले आरोपयितुमाज्ञापयति। नगरजनाः ग्रामजनाश्च विलपन्ति—तपोनिष्ठस्य ब्राह्मणस्य वधो न युक्तः; दोषशङ्कायामपि देशनिर्वासनमेव युक्तमिति। अयं अध्यायः तीर्थप्रदेशे राजधर्मस्य गुरुत्वं दर्शयति—अप्रमादेन दण्डविधानम्, प्रमाणसन्देहः, तपस्विसंरक्षणस्य च परमधर्मता।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । कामप्रमोदिनीसख्यो नीयमानां च तेन तु । दृष्ट्वा ताश्चुक्रुशुः सर्वा निःसृत्य जलमध्यतः
श्रीमार्कण्डेय उवाच— तेन नीयमानां कामप्रमोदिनीं दृष्ट्वा, जलमध्यात् निःसृत्य तस्याः सख्यः सर्वाः चुक्रुशुः।
Verse 2
गता राजगृहे सर्वाः कथयन्ति सुदुःखिताः । कामप्रमोदिनी राजन्हृता श्येनेन पक्षिणा
सर्वाः सुदुःखिताः राजगृहं गत्वा कथयन्ति— ‘राजन्, कामप्रमोदिनी श्येनेन पक्षिणा हृता।’
Verse 3
क्रीडन्ती च जलस्थाने तडागे देवसन्निधौ । अन्वेष्या च त्वया राजंस्तस्य मार्गं विजानता
‘देवसन्निधौ तडागे जलस्थाने क्रीडन्ती आसीत्; राजन्, मार्गविज्ञ त्वया सा अन्वेष्या।’
Verse 4
तासां तद्वचनं श्रुत्वा देवपन्नः सुदुःखितः । हाहेत्युक्त्वा समुत्थाय रुदमानो वरासनात्
तासां वचनं श्रुत्वा स राजा देवपन्नः सुदुःखितः; ‘हाहा’ इत्युक्त्वा वरासनात् समुत्थाय रुदमानः।
Verse 5
मन्त्रिभिः सहितस्तस्मिंस्तडागे जलसन्निधौ । न चिह्नं न च पन्थानं दृष्ट्वा दुःखान्मुमोह च
मन्त्रिभिः सह स राजा तस्मिंस्तडागे जलसन्निधौ आगतः। न चिह्नं न च पन्थानं दृष्ट्वा शोकात् मूर्छितोऽभवत्॥
Verse 6
तस्य राज्ञस्तु दुःखेन दुःखितो नागरो जनः । क्षणेनाश्वासितो राजा मन्त्रिभिः सपुरोहितैः
तस्य राज्ञो महादुःखात् नागरो जनोऽपि दुःखितः। क्षणेन मन्त्रिभिः सपुरोहितैः राजा समाश्वासितः॥
Verse 7
किं कुर्म इत्युवाचेदमस्मिन्काले विधीयताम् । सर्वैस्तत्संविदं कृत्वा वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्
‘किं कुर्मः’ इत्युवाच राजा—‘अस्मिन्काले यथोचितं विधीयताम्’। ततः सर्वैः संविदं कृत्वा चतुरङ्गिणीं वाहिनीं सज्जीकृतवान्॥
Verse 8
प्रेषयामि दिशः सर्वा हस्त्यश्वरथसंकुला । वादित्राणि च वाद्यन्ते व्याकुलीभूतसंकुले
‘दिशः सर्वाः प्रेषयामि’ इति राजा—हस्त्यश्वरथसंकुलाः। व्याकुलजनसंकुले वादित्राणि च वाद्यन्ते॥
Verse 9
नाराचैस्तोमरैर्भल्लैः खड्गैः परश्वधादिभिः । राजा संनाहबद्धोऽभूद्गनं ग्रसते किल
नाराचैस्तोमरैर्भल्लैः खड्गैः परश्वधादिभिः। राजा संनाहबद्धोऽभूत् शत्रुगणं ग्रसते इव॥
Verse 10
न देवो न च गन्धर्वो न दैत्यो न च राक्षसः । किं करिष्यति राजाद्य न जाने रोषनिष्कृतिम्
न देवो न च गन्धर्वो न दैत्यो न च राक्षसः। अद्य राज्ञः प्रतिकर्तुं कः समर्थो भविष्यति? अहं तु तस्य रोषस्य निष्कृतिं न वेद्मि॥
Verse 11
नागरोऽपि जनस्तत्र दृष्ट्वा चकितमानसः । चतुर्दशसहस्राणि दन्तिनां सृणिधारिणाम्
तत्र नागरोऽपि जनो दृष्ट्वा विस्मितमानसः। चतुर्दशसहस्राणि दन्तिनां सृणिधारिणाम्॥
Verse 12
अश्वारोहसहस्राणि ह्यशीतिः शस्त्रपाणिनाम् । रथानां त्रिसहस्राणि विंशतिर्भरतर्षभ
अश्वारोहसहस्राणि ह्यशीतिः शस्त्रपाणिनाम्। रथानां त्रिसहस्राणि विंशतिर्भरतर्षभ॥
Verse 13
सङ्ग्रामभेरीनिनदैः खुररेणुर्नभोगता । एतस्मिन्नन्तरे तात रक्षको नगरस्य हि
सङ्ग्रामभेरीनिनदैः खुररेणुर्नभोगता। एतस्मिन्नन्तरे तात नगरस्य रक्षको हि…॥
Verse 14
गृहीत्वाभरणं तस्यास्त्वङ्गप्रत्यङ्गिकं तथा । कुण्डलाङ्गदकेयूरहारनूपुरझल्लरीः
गृहीत्वाभरणं तस्यास्त्वङ्गप्रत्यङ्गिकं तथा। कुण्डलाङ्गदकेयूरहारनूपुरझल्लरीः॥
Verse 15
निवेद्याकथयद्राज्ञे मया दृष्टं त्ववेक्षणात् । तापसानामाश्रमे तु माण्डव्यो यत्र तिष्ठति
निवेद्य स कथयामास राज्ञे मया स्वयम् अवेक्षणात् दृष्टम्—तापसानामाश्रमे यत्र माण्डव्यः स्थितः।
Verse 16
तापसैर्वेष्टितो यत्र ददृशे तत्र सन्निधौ । दण्डवासिवचः श्रुत्वा प्रत्यक्षाङ्गविभूषणम्
तत्र सन्निधौ तापसैर्वेष्टितं ददृशे; दण्डवासिवचः श्रुत्वा प्रत्यक्षं देहाङ्गविभूषणं चापश्यम्।
Verse 17
स क्रोधरक्तनयनो मन्त्रिणो वीक्ष्य नैगमान् । ईदृग्भूतसमाचारो ब्राह्मणो नगरे मम
स क्रोधरक्तनयनो मन्त्रिणो नैगमान् च वीक्ष्याब्रवीत्—ईदृग्भूतसमाचारो ब्राह्मणो मम नगरे कथं भवेत्?
Verse 18
चौरचर्यां व्रतच्छन्नः परद्रव्यापहरकः । तेन कन्या हृता मेऽद्य तपस्विपापकर्मिणा
व्रतच्छन्नः स चौरचर्यां परद्रव्यापहरकः; तेन तपस्विना पापकर्मिणा मे कन्या अद्य हृता।
Verse 19
शाकुन्तं रूपमास्थाय जलस्थो गगनं ययौ । पाखण्डिनो विकर्मस्थान् बिडालव्रतिकाञ्छठान्
शाकुन्तं रूपमास्थाय जलस्थोऽपि गगनं ययौ; पाखण्डिनो विकर्मस्थान् बिडालव्रतिकाञ्छठान्।
Verse 20
चाटुतस्करदुर्वृत्तान् हन्यान्नस्त्यस्य पातकम् । न द्रष्टव्यो मया पापः स्तेयी कन्यापहारकः
चाटुतस्करदुर्वृत्तान् हन्यान्नास्त्यस्य पातकम्। न द्रष्टव्यो मया पापः स्तेयी कन्यापहारकः॥
Verse 21
शूलमारोप्यतां क्षिप्रं न विचारस्तु तस्य वै । स च वध्यो मया दुष्टो रक्षोरूपी तपोधनः
शूलमारोप्यतां क्षिप्रं न विचारस्तु तस्य वै। स च वध्यो मया दुष्टो रक्षोरूपी तपोधनः॥
Verse 22
एवं ब्रुवंश्चलन्क्रोधादादिश्य दण्डवासिनम् । कार्याकार्यं न विज्ञाय शूलमारोपयद्द्विजम्
एवं ब्रुवंश्चलन्क्रोधादादिश्य दण्डवासिनम्। कार्याकार्यं न विज्ञाय शूलमारोपयद्द्विजम्॥
Verse 23
पौरा जानपदाः सर्वे अश्रुपूर्णमुखास्तदा । हाहेत्युक्त्वा रुदन्त्यन्ये वदन्ति च पृथक्पृथक्
पौरा जानपदाः सर्वे अश्रुपूर्णमुखास्तदा। हाहेत्युक्त्वा रुदन्त्यन्ये वदन्ति च पृथक्पृथक्॥
Verse 24
कुत्सितं च कृतं कर्म राज्ञा चण्डालचारिणा । ब्राह्मणो नैव वध्यो हि विशेषेण तपोवृतः
कुत्सितं च कृतं कर्म राज्ञा चण्डालचारिणा। ब्राह्मणो नैव वध्यो हि विशेषेण तपोवृतः॥
Verse 25
यदि रोषसमाचारो निर्वास्यो नगराद्बहिः । न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेऽप्यवस्थितम्
यदि रोषसमाचारो निर्वास्यो नगराद्बहिः; न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेऽप्यवस्थितम्।
Verse 26
राष्ट्रादेनं बहिष्कुर्यात्समग्रधनमक्षतम् । नाश्नाति च गृहे राजन्नाग्निर्नगरवासिनाम् । सर्वेऽप्युद्विग्नमनसो गृहव्याप्तिविवर्जिताः
राष्ट्रादेनं बहिष्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम्; नाश्नाति च गृहे राजन् अग्निर्नगरवासिनाम्; सर्वेऽप्युद्विग्नमनसो गृहव्याप्तिविवर्जिताः।
Verse 170
। अध्याय
अध्यायः। (इति अध्यायचिह्नम्)