Adhyaya 150
मārkaṇḍeyaḥ rājānaṃ narmadāyāḥ dakṣiṇa-tīre kusumeśvara-nāma paramapuṇya-kṣetraṃ darśayati, yat upapātaka-nāśakaṃ kāmena pratiṣṭhitaṃ ca triloke prasiddham। tataḥ yudhiṣṭhiraḥ pṛcchati—kathaṃ anangaḥ kāmaḥ punar aṅgitvaṃ prāpa? kṛtayuge mahādevaḥ gaṅgāsāgare ghoraṃ tapaḥ cakāra, yena lokāḥ pīḍitāḥ; devā indraṃ gatvā apsarasaḥ, vasantaṃ, kokilaṃ, dakṣiṇa-vātaṃ ca kāmaṃ ca śivasya tapo-bhaṅgārthaṃ preṣayanti। vasanta-ramaṇīya-vidhānenāpi śivasya trividha-bhāvaḥ varṇyate; ante tṛtīya-netra-jvālāyāṃ kāmaḥ bhasmībhūtaḥ, lokāś ca niṣkāma-bhāvam āpannāḥ। devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yānti; brahmā vedastotrair īśvaraṃ stauti। śivaḥ prasannaḥ san kāmasya deha-pratyāhārasya duṣkaratāṃ cintayati, tathāpi anangaḥ prāṇa-pradaḥ punar udayati। atha kāmaḥ narmadā-tīre tapaḥ kṛtvā kuṇḍaleśvaraṃ rakṣārthaṃ smarati; labhate varaṃ—tasmin tīrthe śivasya nitya-sannidhiḥ। sa kusumeśvara-nāma liṅgaṃ pratiṣṭhāpayati। atra snāna-upavāsa-vidhiḥ, viśeṣataḥ caitra-caturdaśyāṃ madana-dine, prātaḥ sūrya-pūjā, tila-miśra-jala-tarpaṇaṃ, piṇḍa-dānaṃ ca vihitam। phalaśrutau—atra piṇḍa-dānaṃ dvādaśa-varṣa-sattra-samānaṃ, pitṝṇāṃ dīrgha-tṛpti-pradaṃ, alpa-jantūnām api atra maraṇe mokṣa-pradaṃ ca। kusumeśvare bhakti-vairāgya-dama-yuktasya śiva-loke bhogaḥ, ante ca satkṛtaḥ svasthaḥ vākpaṭuḥ rājā bhavitum punar āgamanam iti।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् । दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम्। दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्॥
Verse 2
कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः । ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः
कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः। ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः॥
Verse 3
कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् । स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः
कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत्। स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः॥
Verse 4
तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् । अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे
तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम्। अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे॥
Verse 5
युधिष्ठिर उवाच । अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद । न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन
युधिष्ठिर उवाच—अङ्गिभृतस्य कथं नाशः, अनङ्गस्य च कथं सम्भवः? एतन्मया न कदाचिद् श्रुतं, न च दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन।
Verse 6
एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह
एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेणाचक्ष्व, द्विजसत्तम। विप्रेन्द्र, भीमार्जुनयमैः सह श्रोतुमिच्छामि।
Verse 7
श्रीमार्कण्डेय उवाच । आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः । तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः
श्रीमार्कण्डेय उवाच—आदौ कृतयुगे तात, देवदेवो महेश्वरः गङ्गासागरसंस्थितः सन् विपुलं तपश्चचार।
Verse 8
तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः । जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम्
तेन तपसा सम्पादिता लोकाः ससुरासुराः। ततः सर्वे देवदेवं शचीपतिं शरणं जग्मुः।
Verse 9
व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः । संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते
व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः। संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते।
Verse 10
श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा । चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत्
श्रुत्वा तेषां देवानां वचनं बलवृत्रहा । इन्द्रः स्वमनसा चिन्तयामास तपोविघ्नाय चादिशत् ॥
Verse 11
अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम्
अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम् ॥
Verse 12
गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम्
गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम् ॥
Verse 13
एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ
एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ ॥
Verse 14
वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले
वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले ॥
Verse 15
तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः । मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः
तेन मायाप्रभावेण सर्वे संमूर्छिताः समभवन्; संसर्गात् खगोत्तमाः सकिन्नरमहोरगाश्च मधुमाधवगन्धेन मत्ताः।
Verse 16
यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् । वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम्
यावदालोक्यते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम्; मदनाविष्टं जनं नानावस्थागतं वीक्ष्यते स्म।
Verse 17
देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः । सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे
देवदेवोऽपि देवानां त्रिविधामवस्थां गतः; राजन्, सात्त्विकीं राजसीं तामसीं च तां मे शृणुष्व।
Verse 18
एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः
समाधियोगेन मुकुलितं यदेकं नेत्रं, द्वितीयं पुनः पार्वत्याः जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम्; अन्यच्च दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं—समाधिसमये शम्भोर्भिन्नरसं नेत्रत्रयं वः पातु।
Verse 19
एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः । भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम्
एवं देवेन दृष्टः कामः सशरः सशरासनः; भस्मीभूतो गतः, देहिनां सर्वेषां विनाशहेतुरिवाभवत्।
Verse 20
कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः । भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश
तत्र कामं क्षयं प्राप्तं दृष्ट्वा देवाप्सरोगणाः । भीताः सर्वे यथागतं जग्मुश्च दिशो दश ॥
Verse 21
कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः
कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । देवा इन्द्रपुरोगमाः ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
Verse 22
सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात्
सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात् ॥
Verse 23
प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो
प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो ।
Verse 24
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । तैः सहितो जगाम तत्र यत्र देवो महेश्वरः ॥
Verse 25
अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् । स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः
स जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरं स्तुतिभिः तण्डकैः स्तोत्रैश्च वेदवेदाङ्गसम्भवैः सम्यगतोषयत्।
Verse 26
ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः । उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान्
ततः तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः ब्रह्मपुरोगमान् देवान् प्रति मधुरां वाणीम् उवाच।
Verse 27
किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् । देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्
किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम्। देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्॥
Verse 28
देवा ऊचुः । कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे । त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि
देवा ऊचुः—कामनाशात् जगन्नाशो भवितायं चराचरे। त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि॥
Verse 29
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः । चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः। चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्॥
Verse 30
आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः । प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम
ततः शीघ्रमाजगामानङ्गो ह्यङ्गतां गतः। प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम॥
Verse 31
ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च । अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः
ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च। अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः॥
Verse 32
नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः । विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम
नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः। विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम॥
Verse 33
गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः
गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत। तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः॥
Verse 34
तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल । महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः
तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल। महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः॥
Verse 35
आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः । चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम
आत्मनः विघ्नविनाशाय कुण्डलेश्वरं संस्मृतवान्; शरवृष्टौ वर्तमानस्य नृपोत्तमस्य सर्वत्र स एव रक्षां चकार।
Verse 36
ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः । वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः
ततः दृढभक्त्या तुष्टो महादेवो वरप्रदः; कामविनाशनः सन् कामं वरं वृणु इति छन्दयामास।
Verse 37
ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्
महादेवं तुष्टं ज्ञात्वा झषकेतनोऽब्रवीत्; प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्।
Verse 38
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि मे वरो देयः; अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव।
Verse 39
तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः
तथेति वचनं उक्त्वा देवदेवो महेश्वरः; अप्सरोगणैः स्तूयमानः आकाशं प्रविश्य जगाम।
Verse 40
गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्
गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम् ॥
Verse 41
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा ॥
Verse 42
प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः
प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः ॥
Verse 43
कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु
कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
Verse 44
सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः
सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः ॥
Verse 45
अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः
अङ्कुल्लवृक्षस्य मूले यः पितॄन् उद्दिश्य पिण्डं दापयति, तस्य पितामहाः द्वादशवर्षाणि तृप्तिं यान्ति।
Verse 46
कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः
हे युधिष्ठिर, तत्र तीर्थे कृमिकीटपतङ्गा अपि मृताः स्वर्गं प्राप्नुवन्ति; किं पुनः तत्र मृताः नराः।
Verse 47
संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः । कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम्
अत्र कुसुमेशे यो जितक्रोधो जितेन्द्रियः संन्यासं करोति, स भक्त्या शिवमन्दिरं गच्छेत्।
Verse 48
तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः । क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप
तत्र दिव्याप्सरोभिः देवगन्धर्वगायनैश्च सेव्यमानः, हे नृप, कल्पकोटिशतं क्रीडते।
Verse 49
पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्
ततः काले पूर्णे स इह मानुष्यतां गतः, राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो महान् नृपो जायते।
Verse 50
सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः
सुरूपः सुभगः वाग्मी विक्रान्तो मतिमान् शुचिः। साग्रं वर्षशतं जीवेत् सर्वव्याधिविवर्जितः॥
Verse 51
एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् । कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्
एतत् पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम्। कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्॥
Verse 150
। अध्याय
अध्यायः॥ (अध्यायचिह्नम्)