Adhyaya 146

Verse 1

। मार्कण्डेय उवाच । अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम् । प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः

मार्कण्डेय उवाच—ततः परं अस्माहकं गच्छेत्, पितृतीर्थमनुत्तमम्; यत्रैकपिण्डदानेन पूर्वजाः प्रेतत्वादिदुःखात् प्रमुच्यन्ते।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ । स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च

युधिष्ठिर उवाच—अनघ, अस्माहकस्य माहात्म्यं मम कथय; स्नानदानेन यत्पुण्यं, तथा पिण्डोदकप्रदानेन च यत्।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे । प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि

श्रीमार्कण्डेय उवाच—पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ, ऋषिदेवसमागमे, मया तात एष एव प्रश्नः पृष्टः, यथा त्वमिदानीमनुपृच्छसि।

Verse 4

एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः । नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा

एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः; तेऽपि नास्य साम्यं लभन्ते—नात्र विचारणा कार्या।

Verse 5

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् । तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम्; तत्र सोमग्रहे पुण्यं, तत्पुण्यं लभते नरः।

Verse 6

मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् । कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति

मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम्—कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति इति।

Verse 7

प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी । एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः

प्रपितामहास्तथादित्याः—श्रुतिरेषा सनातनी; एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः।

Verse 8

सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम्

सकृत्पिण्डोदकदानमात्रेण यत्फलं भवति, तत् शृणु पार्थिव। राजेन्द्र, पितृगणः द्वादशाब्दानि सुशोभनं योगं भुङ्क्ते।

Verse 9

युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः । सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

युगे युगे महाराज, अस्माकं पितामहाः सर्वदा स्वगोत्रजमागच्छन्तं ह्यवलोकयन्ति।

Verse 10

भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके । स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम्

अमावास्यायामपि माघेऽपि अस्माकं किं भविष्यतीति चिन्तयन्ति। ये स्नानं दानं च कुर्वन्ति, पितॄणां तिलतर्पणं च, तेऽस्मानुपकुर्वन्ति।

Verse 11

ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै । जलमध्येऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति

ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामान् लभन्ते वै। अत्र जलमध्ये, भूपाल, अग्नितीर्थं च तिष्ठति।

Verse 12

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते । स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति

तस्य तीर्थस्य दर्शनमात्रेण पापराशिर्विलीयते। स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यापि व्यपोह्यते।

Verse 13

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः । एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियमवान् जितेन्द्रियः। एककालं भुञ्जानो मासं तीर्थसन्निधौ वसेत्॥

Verse 14

सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् । फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते

सुवर्णालङ्कृतकन्याशतदानसमं फलम्। सम्पूर्णमाप्नुयात् साधुः पितृलोके च पूज्यते॥

Verse 15

पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः

पृथिव्यां सागरान्तायां महाभोगपतिर्भवेत्। धनधान्यसमोपेतो दाता धर्मपरायणः॥

Verse 16

उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्

उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्। अस्माकं तीर्थमासाद्य यः प्राणान् परित्यजेत्॥

Verse 17

कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः

कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते। ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः॥

Verse 18

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् । कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत्

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले पुनर्जन्म लभते, रूपसम्पन्नो भवति। अभिषेकविधिना स्नात्वा हयमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति॥

Verse 19

धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्

धनाढ्यो रूपवान् दक्षो दानशीलो धार्मिकश्च भवति। चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्॥

Verse 20

तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेऽभिषेचनात् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा

तत्फलं नूनं लभते तत्र तीर्थेऽभिषेचनात्। तीर्थानां परमं तीर्थं शम्भुना पुरा निर्मितम्॥

Verse 21

हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्देवं महेश्वरम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा

हृदयेशः स्वयं विष्णुः महेश्वरं देवं जपति। गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा॥

Verse 22

विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

विश्वेदेवाः पितरश्च सचन्द्राः सदिवाकराः। मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥

Verse 23

प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः

प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः ॥

Verse 24

वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः

वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः ॥

Verse 25

शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः

शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥

Verse 26

गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा

गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा ॥

Verse 27

अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः । क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः

अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः । क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः ॥

Verse 28

मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः । अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः

अत्र मनुष्याश्च योगीन्द्राश्च पितरः सपितामहाः च निवसन्ति। अस्माकं हितार्थं सर्वेऽपि तिष्ठन्ति, नात्र संशयः॥

Verse 29

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम्

पितरः पितामहाः प्रपितामहाश्च येषां पुरतः दत्तं समुपतिष्ठति, तेषां सुकृतं वा दुष्कृतं वा कर्मापि साक्षात् भवति॥

Verse 30

अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे । मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान्

योधनीपुरे यत्कृतं तत्सर्वम् अक्षयं भवति। मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनानपि यः करोति, तस्यापि तत् नश्यति न॥

Verse 31

धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस्तथा देहं नृपोत्तम । गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः

धनं धान्यं प्रियपुत्रांश्च देहं च, नृपोत्तम, सर्वं परित्यज्य गच्छति। वायुभूत इव जीवः शुभाशुभकर्मसमन्वितो निर्गच्छति॥

Verse 32

अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः । शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव

सर्वभूतानामदृश्यः परमात्मा महत्तरः। पार्थिव, स्वकर्मणा शुभाशुभगतिं प्राप्नोति इति॥

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना । एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते

युधिष्ठिर उवाच—बन्धूनां शुभाशुभं केन हेतुनाऽन्यत्र न गच्छति? एक एव जन्तुः प्रसूयते, एक एव नूनं प्रलीयते।

Verse 34

एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम्

एको हि सुकृतस्य फलं भुङ्क्ते, एक एव दुष्कृतस्यापि फलमश्नुते।

Verse 35

मार्कण्डेय उवाच । एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया

मार्कण्डेय उवाच—एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया।

Verse 36

पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् । यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातमृषिसंसदि

पितामहमुखोद्गीतं यत् श्रुतं तत्ते कथयाम्यहम्; यन्मे पितामहात् पूर्वं ऋषिसंसदि विज्ञातम्।

Verse 37

न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् । कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः

न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित्; वायुभूतस्य देहिनः कस्य न ज्ञायते रूपम्।

Verse 38

यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर । अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम्

यदि एवं न स्यात् तात, नरेश्वर, तर्हि लोकः खलु अमर्यादो भवेत्; नूनं चराचरं सर्वं विनश्येत्।

Verse 39

एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः । मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति

एवं ज्ञात्वा पुरा राजन्, समस्तैर्लोककर्तृभिः लोके मर्यादा स्थापिता, यथा धर्मो न नश्यति।

Verse 40

धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः । ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम्

धर्मे नष्टे मनुष्याणाम् अधर्मोऽभिभवेत् पुनः; ततः स्वधर्मचलनात् नरके गमनं ध्रुवम्।

Verse 41

लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः । मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः

लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः; तेन महर्षिभिः शास्त्रं वीक्ष्य मर्यादा स्थापिता।

Verse 42

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्; पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्।

Verse 43

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

पितरः पितामहाश्चैव प्रपितामहास्तथैव च । त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥

Verse 44

पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान्

पूजितैः पूजिताः सर्वे मातामहास्त्रयस्तथा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थमाचरेत् ॥

Verse 45

धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत्

धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत् ॥

Verse 46

इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः । पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ

इह लोके परे चैव श्रेय आत्मन इच्छतः । पितापुत्रौ सदैकौ स्तो बिम्बाद्बिम्बमिवोद्भवौ ॥

Verse 47

विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा । उद्धरेदात्मनात्मानमात्मानमवसादयेत्

विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतोऽचरेत् । उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ॥

Verse 48

पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्

पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः; एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्।

Verse 49

आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते । पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च

आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते; पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च।

Verse 50

तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् । गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा

तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम्; गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा।

Verse 51

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन । पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन; पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः।

Verse 52

अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः । तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह

अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः; तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह।

Verse 53

इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा । सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः

इन्द्रादयः सर्वे देवाः पितरश्च मुनयस्तथा । सागराः सरितश्चैव पर्वताः बलाहकाः अपि तत्र सन्निहिताः ॥

Verse 54

तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः । स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप

तत्र सर्वे पितरः तिष्ठन्ति, तेन तत् सर्वतीर्थाधिकम् । तत्र ब्रह्मशिला स्थिता, हे नृप, गजकुम्भनिभा ॥

Verse 55

कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः । वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम

कलौ प्रधानं यद् गयाशिरः, तत् न दृश्यमेव भवति । वैशाखमासे सम्प्राप्तेऽमावास्यायां, हे नृपोत्तम, तत् प्रकटते ॥

Verse 56

व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते

गजकुम्भनिभा सा शिला तीर्थं व्याप्य तत्र तिष्ठति । तत् तीर्थं गव्यूतिमात्रं हि इति तस्य प्रमाणं प्रवक्ष्यते ॥

Verse 57

तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी

तस्मिन् दिने तत्र गत्वा यः श्राद्धं प्रददाति । पितॄणामक्षया तृप्तिः जायते शतवार्षिकी ॥

Verse 58

अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः । करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्

अन्यस्यामप्यमावास्यायां यः स्नात्वा जितेन्द्रियः। मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतं करोति॥

Verse 59

तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप । अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्

तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप। अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्॥

Verse 60

तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् । रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः

तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत्। रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः॥

Verse 61

पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा । पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः

पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा। पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः॥

Verse 62

क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम् । ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः

क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम्। ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः॥

Verse 63

पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः । अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा

एकेनैव पिण्डदानेन तेऽपि तत्र विमुच्यन्ते—नात्र संशयः। अस्माकं देशे दिव्या शिला गजसन्निभा तिष्ठति।

Verse 64

ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी । उपर्यस्या यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य भारत

ब्रह्मणा पूर्वं निर्मिता सा सर्वपापक्षयंकरी। तस्यामुपरि यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य, हे भारत, कर्माणि कुर्यात्।

Verse 65

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः । भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु विचक्षणः पिण्डान् दद्यात्। भूमौ च सिद्धान्नेन यथाविधि श्राद्धं कृत्वा।

Verse 66

श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु । दक्षिणा विविधा देया पितॄनुद्दिश्य भारत

श्राद्धिभ्यः वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलून्। पितॄनुद्दिश्य, हे भारत, दक्षिणा विविधा देया।

Verse 67

यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः

यो ददाति, हे द्विजश्रेष्ठ, तस्य पुण्यफलं शृणु। तस्य पितरः द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति—न संशयः।

Verse 68

अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः । वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

अस्माकं महाराज पितरः पितामहाश्च वायुसूक्ष्मभावं गताः स्वगोत्रजस्य आगमनं प्रतीक्ष्य निरीक्षन्ते।

Verse 69

अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति । श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम्

अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति; श्राद्धं वा पिण्डदानं वा कृत्वा तेन वयं सद्गतिं यास्यामः।

Verse 70

स्नाने कृते तु ये केचिज्जायन्ते वस्त्रविप्लुषः । प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन्नात्र संशयः

स्नाने कृते यानि वस्त्रात् पतन्ति विप्लुषो जलस्य, तैरेव नरकस्थाः पितरः प्रीयन्ते—नात्र संशयः।

Verse 71

केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः । तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः

केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये देहलेपभाजिनः; तैः स्वगोत्रजा मृताः, येऽनग्निसंस्काराः, तेऽपि तृप्यन्ति।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु ये केचिच्छ्राद्धं कृत्वा विधानतः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम्

तत्र तीर्थे ये केचिद्विधानतः श्राद्धं कृत्वा पितृसंहितां जपन्तः, ते नरकादाशु पितॄन् उद्धरन्ति।

Verse 73

वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् । अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः

वनस्पतिनक्षत्रगते सोमे सोमवासरे यदा भवति, तदा मानवः पिण्डमेकमपि दत्त्वा अक्षयान् लोकान् लभते।

Verse 74

अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम्

तत्र वै सर्वमक्षयं जायते, नात्र संशयः; पितृसंहितां जपन्तः नरकाद् आशु पितॄन् उद्धरन्ति।

Verse 75

तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत । नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत्

तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत, नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं वृषभं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत्।

Verse 76

तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः । अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते

तस्य पुण्यफलं वक्तुं न वाचस्पतिरपि क्षमः; अस्मिन् वृषोत्सर्गात् यत् पुण्यं समवाप्यते तत् महत्।

Verse 77

तव शुश्रूषणात्सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत । रौरवादिषु ये किंचित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः

तव शुश्रूषणात् सर्वं तत् प्रवक्ष्यामि भारत; रौरवादिषु ये केचित् पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः।

Verse 78

वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

वृषोत्सर्गविधिना तान् सर्वान् एकविंशतिं पितॄन् तारयेत्। यो वृषः लोहितवर्णः, मुखे पुच्छे च पाण्डुरः स प्रशस्यः।

Verse 79

पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च

खुरविषाणयोः पिङ्गवर्णो यः स वृषो ‘नीलः’ इति कथ्यते। यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गः, पुच्छखुरेषु च श्वेतः स विशेषतः प्रशस्यः।

Verse 80

स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः । पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत्

स एव ‘पिङ्गो वृषः’ इति प्रोक्तः, पितॄणां प्रीतिवर्धनः। पारावतसवर्णश्च स्यात्, ललाटे तिलकचिह्नं धारयेत्।

Verse 81

तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् । सर्वाङ्गेष्वेकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च

तं वृषं ‘बभ्रुः’ इति वदन्ति, पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम्। यः सर्वाङ्गेषु एकवर्णः, पुच्छखुरेषु च पिङ्गः स प्रशस्यः।

Verse 82

खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् । नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम्

खुरपिङ्गं तमाहुः, पितॄणां सद्गतिप्रदम्। अपरं नीलं सर्वशरीरेण, स्वारक्तनयनं दृढं च प्रशस्यते।

Verse 83

तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते

तमेव ‘नील’ इति प्राहुः; नीलः पञ्चविधः स्मृतः। तेषु वैश्यगृहे जातो नीलः श्रेष्ठतरो मतः॥

Verse 84

न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन । तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत्

स्वगृहे जातं वत्सकं कदाचन न वाहयेत्। तेनैव वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत्॥

Verse 85

जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् । पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि

स्वगृहे जातं वत्सं द्विजन्मा यो वाहयेत्। पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मलोकगता अपि॥

Verse 86

यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् । पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन्

यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम्। पिबन् पितॄन् प्रीणयति धूनन् नरकादुद्धरेत्॥

Verse 87

यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः । नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस्तथा

यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः। तथा गोत्रिणः पतितान् नरकादाशु उद्धरन्ति॥

Verse 88

गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन्

गर्जन् प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन् ॥

Verse 89

पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज

पिबन् पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । गर्जन् ऋषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज ॥

Verse 90

भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम्

भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत् सर्वेषामाधिनाशनम् ॥

Verse 91

स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा

स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा ॥

Verse 92

गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् । ततः समुच्चरन्मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम्

गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् । ततः समुच्चरन् मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम् ॥

Verse 93

नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् । नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते

नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् । यज्ञाङ्गसम्भूतं सर्वव्यापिनं त्वां नमोऽस्तु ते ॥

Verse 94

नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम्

नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम् ॥

Verse 95

त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत्यस्मिंश्चराचरे । त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च

त्वमेव कर्ता त्वमेव हर्ता जगत्यस्मिंश्चराचरे । त्वमेव पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥

Verse 96

प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय । त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे

प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय । त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे ॥

Verse 97

इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत । मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम्

इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत । मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम् ॥

Verse 98

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

एवं देवेशं दानवान्तकरं हरिं स्तुत्वा, पुनरुक्तमन्त्रेण पुनः स्नात्वा, ततः विप्रान् भोजयेत्।

Verse 99

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः

वेदोक्तेन विधानेन यथाविधि स्नानं कृत्वा, पिण्डनिर्वपणं कृत्वा, ततः स्वस्तिकं वाचयेत्।

Verse 100

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

एवं देवेशं दानवान्तकरं हरिं स्तुत्वा, पुनरुक्तमन्त्रेण पुनः स्नात्वा, ततः विप्रान् भोजयेत्।

Verse 101

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत्

वेदोक्तेन विधानेन यथाविधि स्नानं कृत्वा, एवं तान् वाचयित्वा, ततः विप्रान् विसर्जयेत्।

Verse 102

यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा । शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि

यत्तत्रोच्चरितं किंचित् तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत्। तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा, शक्तितो दक्षिणां दद्यात्, कृत्वा श्राद्धं यथाविधि।

Verse 103

तत्र तीर्थे नरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम् । क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा

तत्र तीर्थे नरो यावद्विधिपूर्वकं स्नानं समाचरेत्—क्षीरेण वा मधुना वा दध्ना वा शीतवारिणा वा—तावदेव पुण्यं प्रवर्धते।

Verse 104

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे

तावदेव पुष्करपात्रेषु पितरः जलं पिबन्ति—अयने विषुवे च, युगादौ, तथा सूर्यसंक्रमकाले विशेषतः।

Verse 105

पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

यः पुष्पैः देवेशं सम्पूज्य नैवेद्यं च निवेदयति, स पुष्कलं फलम् आप्नोति—अश्वमेधयज्ञस्येव महत्फलम्।

Verse 106

तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणमाचरेत् । सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते

तत्र तीर्थे यो राजन् सूर्यग्रहणं समाचरेत्, स सूर्यतेजोनिभैः दिव्ययानैः नीतः विष्णुलोके महीयते।

Verse 107

तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति । सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम्

तत्र तीर्थे यः पितृभ्यः श्राद्धं विधिवत् सम्प्रयच्छति, तेनैव सत्पुत्रप्राप्तिवत् जन्मनः फलम् अवाप्नोति।

Verse 108

इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुरीश्वरम्

इति श्रुत्वा ततः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः । ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च तत्रैवेश्वरमस्थापयन् ॥

Verse 109

सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् । यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः

सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् । यः संवत्सरपूर्णं तु अमावास्याव्रते स्थितः ॥

Verse 110

पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा

पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा ॥

Verse 111

यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः

यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः ॥

Verse 112

मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥

Verse 113

अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् । ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज्जागरणक्रियाम्

अस्माहके यः पुरुषः स्नात्वा विधिवत् हरिं सम्पूजयेत्, भक्त्या ब्रह्माणं शङ्करं च सत्कुर्यात्, स च जागरणक्रियां कुर्यात्।

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम्

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रस्यातिथ्यं प्राप्नुयात्। तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यो जनार्दनं पश्यति, स एतत्फलं लभते।

Verse 115

विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः । सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः

विशेषविधिना समभ्यर्च्य पुनःपुनः प्रणम्य च, स एव नरः सपुत्रः पितॄणां विहितां गतिं साधयति।

Verse 116

एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः

एकमूर्तय एव त्रयो देवाः—ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरश्च। सत्कार्यकारणोपेताः परमसूक्ष्माः, सुमहाफलप्रदाः।

Verse 117

एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् । अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

एतत्ते कथितं राजन् महापातकनाशनम्। अस्माहकस्य माहात्म्यं मया प्रोक्तं; किमन्यत् परिपृच्छसि?