Adhyaya 118

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः, राजेन्द्र, परमशोभनं तीर्थं गच्छेत्; इन्द्रतीर्थमिति विख्यातं नर्मदाया दक्षिणतटे स्थितम्।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः

युधिष्ठिर उवाच—नर्मदाया दक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं जातम्? विप्रेन्द्र, आदिमध्यान्तविस्तरैः सम्यक् श्रोतुमिच्छामि।

Verse 3

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः । कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम्

धर्मपुत्रस्य धीमतः एतद्वचनं श्रुत्वा सः, यथावृत्तं, पुरातनमितिहासं कथयामास।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् । वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सुचिरं महाबलं धर्मशत्रुं वृत्रं विश्वासयित्वा; अथ तं जित्वा हत्वा च, शचीपतिरिन्द्रो गच्छन् प्रस्थितवान्।

Verse 5

निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा । अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम्

मार्गे निष्क्रामन्तं तं दुरासदा ब्रह्महत्या अहोरात्रमविश्रान्ता भुवनत्रयेऽनुजगाम।

Verse 6

यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् । दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति

यतो यतो ब्रह्महा शोभनेन यानेन याति, ततो दिशो भागं सुरैः सार्धं गच्छन्नपि, तस्मात् स्थानात् ब्रह्महत्या तं न मुञ्चति।

Verse 7

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम्

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः—एतेषां पातकानां प्रायश्चित्तगतिः दृष्टा; विश्वासघातिनां तु न काचिद् गतिः प्रतीयते।

Verse 8

पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति । नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः

पापकर्मणो मुखं दृष्ट्वा स्नानदानैः शुध्यति जनः; नारी वा पुरुषो वापि विश्वासघाती तु तैर्नैव विशुध्यति।

Verse 9

एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् । वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्

एवमादीनि चान्यानि वाक्यानि श्रुत्वा देवराट्, तद्विधैर्वक्तृभिरुक्तं वचनं श्रुत्वा, परं विषादमगमत्।

Verse 10

त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् । पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च

सुरैः सार्धं राज्यं त्यक्त्वा स उत्तमं तपो जगाम; पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च परित्यज्य।

Verse 11

फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् । फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः

फलान्येतानि धर्मस्य जनेश्वरं विभूषयन्ति; ‘धर्मफलम् असौ भुङ्क्ते’ इति सुहृदः स्वजनबान्धवाश्च तम् अभिवदन्ति।

Verse 12

पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते । परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्

एतेषां सर्वेषां पश्यतामपि पापम् एकेनैव भुज्यते; परं सुखम् उत्सृज्य स खलु दुःखभारात् कलेवरं कर्शयति।

Verse 13

देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च । गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च

देवराज इन्द्रः स तीर्थान्यायतनानि च जगाम; गङ्गायाः सर्वेषु तीर्थेषु यामुनस्यास्तथैव च।

Verse 14

सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च

सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक्; नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च जगाम।

Verse 15

पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे । रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि

पश्चाद्देवसमागमेऽपि पापं न मुञ्चते सर्वे; रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि (एव) तस्य विमोचनम् अभवत्।

Verse 16

पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् । तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः

महादेवं समर्च्य स स्कन्दतीर्थं समुपागमत्। तत्र स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः तपोऽकरोत्॥

Verse 17

कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

स्वदेहं कर्शयन्नेव न क्वचित् शर्म लेभे सः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः॥

Verse 18

आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः । एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः

हेमन्ते आर्द्रवासास्तु विपुलं तप आचरन्। एवं तपतस्तस्येन्द्रस्य विदितात्मनः॥

Verse 19

वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत । ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम

वत्सराणां सहस्राणि दश गतानि भारत। ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम॥

Verse 20

सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

सहसा भगवान् देवः परमेश्वरस्तु तुतोष। तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः॥

Verse 21

तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः । दृष्ट्वा समागतान् देवानृषींश्चैव महामतिः

तत्र सर्वे सुराः समागत्य यत्र देवः शतक्रतुः स्थितः। स महामतिः समागतान् देवान् ऋषींश्च दृष्ट्वा तान् अवलोकयामास॥

Verse 22

उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः

अथ सर्वदेवपुरोहितः प्रणम्य वाक्यमब्रवीत्। एतेषां सर्वं विदितं यथा वृत्रवधः कृतः॥

Verse 23

युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम्

युष्माकं आज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कृतमपि। तथापि लोकः एनं ब्रह्महणं पापकारिणं मन्यते॥

Verse 24

भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति । न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

स सर्वतीर्थेषु भ्रमन्नपि ब्रह्महत्या न मुञ्चति। त्रैलोक्यं सचराचरं जगत् सर्वं न नन्दति॥

Verse 25

यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् । तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति

यथा चन्द्रार्कविहीनं जगत् तथा नायकवर्जितं राज्यम्। तस्मात् सुरश्रेष्ठाः सर्वे मम विज्ञापनं शृणुत॥

Verse 26

कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः । बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम्

बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं तद्वचनं शुभं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः समवदन्— “शक्रं निर्दोषं कुर्वन्तु” इति।

Verse 27

ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्

ततः लोकपितामहः भगवान् ब्रह्मा प्रोवाच— “एतत् पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्।”

Verse 28

दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् । एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः

दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम्— इति उक्त्वा महामतिः स एनो जलोपरि क्षिपत्।

Verse 29

अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः । धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः

ततः आपोऽवगाह्याः पेयाश्चेति बुधैर्नान्यथा निगद्यते। पद्मसंभवोऽथ द्वितीयं भागं धरायामक्षिपत्।

Verse 30

अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा । तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्ठिर

तेन वसुंधरा सदाकालमभक्ष्येव संजाता। तस्य भागस्यार्धमर्धं द्वितीयेऽह्नि नारीणां पतितं, युधिष्ठिर।

Verse 31

निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह । असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला

एवं निक्षिप्य भगवान् देवः पुनरपि जगाद—“तस्मात् सा असंग्राह्या, असंगम्या च जाता; रजस्वला अभवत्।”

Verse 32

चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् । चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः

चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो भागं वहतीति कथ्यते; ततः परमेश्वरः चतुर्थभागं विभज्य न्ययोजयत्।

Verse 33

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे । ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्येषु शूद्रसेवाकरे च द्विजे प्रवृत्ते, ततः सर्वे देवा महर्षयश्च तं अभिनन्दयामासुः।

Verse 34

देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम् । वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः

नर्मदाजलमध्ये स्थितं देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिः तुष्टयामास; ततः तुष्टो महेश्वरः तस्मै वरं ददौ।

Verse 35

वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम्

“वरं दास्यामि देवेश; वरं वृणु यथेप्सितम्।”

Verse 36

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव

इन्द्र उवाच—यदि त्वं देवेश तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः; तर्हि अहं त्वामत्र संस्थापयिष्यामि, त्वं सदा संनिहितो भव।

Verse 37

एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः

तं प्रति ‘एवमस्तु’ इति उक्त्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः; महर्षिभिः स्तूयमानाः आकाशं प्रविश्य जग्मुः।

Verse 38

गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम्

देवदेवेषु गतेषु देवराजः शतक्रतुः; महादेवं स्थापयित्वा त्रिदशालयं जगाम।

Verse 39

इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः

इन्द्रतीर्थे यः स्नात्वा पितृदेवताः तर्पयेत्; स महापातकयुक्तोऽपि सर्वपातकैः प्रमुच्यते।

Verse 40

इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते

इन्द्रतीर्थे यः स्नात्वा परमेश्वरं पूजयेत्; स अश्वमेधयज्ञस्य पुष्कलं फलं अश्नुते।

Verse 41

एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः

एतत्ते सम्यक् कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। श्रुतिमात्रेण येनैव नराः पातकैः प्रमुच्यन्ते॥