Adhyaya 9

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा ॥

Verse 2

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते ॥

Verse 3

नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः । सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा

ततः शक्रायुधविराजितैर्नानारूपैर्मेघैः समन्तात् व्योम सर्वमापूरितम्। तदा वार्यौघैः प्रवाहैश्चाकाशं पूरितमभवत्॥

Verse 4

ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते । जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः

ततः सर्वतः सलिलावृते जगति एकार्णवीभूते, भगवान् हरः सर्वं जगदुदरे कृत्वा सुष्वाप॥

Verse 5

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः । शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्

स्वां प्रकृतिमवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः। सार्णवे कालेनाविश्य शेते युगसहस्रान्तपर्यन्तम्॥

Verse 6

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः। भृग्वादय ऋषयः सर्वे सनकाद्याश्च ददृशुः॥

Verse 7

पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्

विमले शुभ्रे पर्यङ्के नानास्तरणसंस्तृते। शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्॥

Verse 8

विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः । गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्

विश्वस्वरूपा सा नारी, विश्वस्वरूपो महेश्वरः। तां गाढमालिङ्ग्य सुप्तः स, अहं तं अव्ययं ददर्श।

Verse 9

। अध्याय

अध्यायः—इति अध्यायशीर्षकचिह्नम्, ग्रन्थविभागसूचकं पवित्रम्।

Verse 10

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम्। श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्॥

Verse 11

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती । प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती। प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी॥

Verse 12

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः। भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्॥

Verse 13

भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः

भक्त्या परमया राजन् तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः ॥

Verse 14

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर ॥

Verse 15

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम् ॥

Verse 16

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा ॥

Verse 17

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै ॥

Verse 18

तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

तान् वेदान् देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । तैर्विना जडान्धबधिरं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Verse 19

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद् वेदहीनः सुरेश्वर ॥

Verse 20

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित् सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो ॥

Verse 21

यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्

यावद् वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत् सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम् ॥

Verse 22

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत् सूक्ष्मं यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ॥

Verse 23

हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् । वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः

देव, हृदि स्थितं यत् तद् वेदगर्जनया नीतमिति जानामि। अद्य वेदानुच्चरन् अहं तव शङ्कराग्रतः स्थितोऽस्मि॥

Verse 24

अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् । तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्

विभो, यदा तव वेदाः अकस्मात् गताः, तदा अहं भुवं स्रष्टुं नाशकम्। महादेव, ते सर्वेऽपि तव सम्मुखस्थितेऽर्णवे प्रविष्टाः॥

Verse 25

ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम । दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते

देवेश, याच्यमानाः ते वेदाः मम स्मरणे तिष्ठन्तु। एषा विशालाक्षी दुहिता सर्वज्ञा; सर्वः सर्वं विजानाति॥

Verse 26

जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी । ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः

सा युगसहस्रं जायते; नान्या काचिद् एतादृशी भवति। अयं च महाभागो मार्कण्डेयऋषिः धीमतां वरः॥

Verse 27

कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते । जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्

महादेव, कल्पे कल्पे अयं त्वां पर्युपासते। जगत्त्रयहितार्थाय उत्तमं व्रतं चरति॥

Verse 28

एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्

एवं ब्रह्मणा परमेष्ठिना संबोधितो देवेशः श्लक्ष्णया मधुरया वाचा सरितां वरां नर्मदां प्रत्युवाच।

Verse 29

कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः । केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः

महाभागे, ब्रह्मणा पृच्छता त्वया कथ्यताम्—जगद्गुरोर्वेधसो ब्रह्मणः सर्वे वेदाः केन हृताः?

Verse 30

एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना । ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर

एवं रुद्रेणोक्ता मृगलोचना प्रत्युवाच—महेश्वर, ब्रह्मणो वेदान् जपतस्त्वयि च सुप्ते।

Verse 31

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते । पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते, पूर्वकल्पसमुद्भूतौ सुरैरपि दुर्जयौ असुरौ द्वौ समुत्थितौ।

Verse 32

श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा । सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ

महादेव, श्रियावृत्तौ त्वया पुरा उत्पादितौ सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ।

Verse 33

तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् । तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्

तौ द्वौ वायुस्वरूपौ सूक्ष्मौ भूत्वा, पठतः पितामहस्य वेदान् शीघ्रं हृत्वा, ततः महार्णवे प्रविविशतुः।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः । सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

एतद् अमृतायाः वचः श्रुत्वा महातेजाः सः, शङ्खचक्रगदाधरं देवेशं स्मरामास।

Verse 35

स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः । दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः

ससुरोत्तमः सर्वदैवतपूजितो दानवान्तकरो देवः, हे महाराज, भूतलं विवेश।

Verse 36

मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् । वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः

मीनरूपधरो देवः तद् अर्वणं लोडयामास; तत्र पाताले निहितान् वेदान् प्रभुः ददर्श।

Verse 37

तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः । महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा

तौ महावीर्यौ दैत्यौ दृष्ट्वा मधुसूदनः महाबाहुः, महावेगौ तौ तेजसा सूदयामास।

Verse 38

वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः । चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः

ततः जगद्गुरुः तोयस्थानान्यपि गत्वा वेदान् समानीय, चक्रविभूषितः सन् चतुर्वक्त्राय देवाय ब्रह्मणे समर्पयामास।

Verse 39

ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः । जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्

ततः पितामहः भगवान् वेदान् लब्ध्वा प्रहृष्टः सन्, चराचरं निखिलं जगद् भूयः ससर्ज।

Verse 40

सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका । पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा

सा पुण्या देवी नदी रुद्रस्य परिचारिका, सर्वभूतानां पावनी, तदा सलिलप्रवाहं प्रवर्तयामास।

Verse 41

तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

तस्याः तीरे ततो देवा तपोधनाः ऋषयश्च, प्रहृष्टेनान्तरात्मना त्र्यम्बकं देवं यजन्ति।

Verse 42

एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता । त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः

महेशस्य एका मूर्तिः कारणान्तरमागता, त्रैगुण्येन कर्म करोति—ब्रह्मरूपतः, चक्रिणः (विष्णोः) रूपतः, ईशरूपतः च।

Verse 43

एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः । तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्

एतेषां देवमूर्तीनां पृथग्भावं ये सुमोहिताः कुर्वन्ति, तेषां पापकर्मिणां धर्मः कुतः सिद्धिर्वा कथं जायेत्।

Verse 44

एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः । एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती

एवं रुद्रसमुद्भवाः एताः तिस्रो महानद्यः; एका एव सती त्रिधा भूता—गङ्गा रेवा सरस्वती।

Verse 45

गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु

गङ्गा वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी; रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा च तथैव सर्वपापहरिणी।

Verse 46

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिः त्रिषु लोकेषु विश्रुता; दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै प्रतिष्ठिता।

Verse 47

नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा । दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता

नर्मदा परमा काचित् मर्त्यमूर्तिकलाशिवा; दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता।

Verse 48

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा ॥

Verse 49

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी ॥

Verse 50

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम् ॥

Verse 51

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः ॥

Verse 52

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता ॥

Verse 53

मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः । नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्

तेन मङ्गलस्नानेन दर्शनमात्रेण च पातकैः प्रमुच्यन्ते। नर्मदातटे ये नृपश्रेष्ठ त्रिलोचनं नमन्ति, तेऽपि तथा विमुक्तिं यान्ति॥

Verse 54

उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी । लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता

उमारुद्राङ्गसम्भूता यतोऽयं महती नदी। लोकान् स्वर्गं प्रापयति ततोऽस्याः पुण्यत्वं परमं जातम्॥

Verse 55

य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति । स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः

एवं य ईशानवरस्य देहविभागं देवीकथां चात्र शृणोति। स महतारवेण रुद्रं याति, गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः॥