Adhyaya 72

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् । स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः, राजेन्द्र, शुभं मणिनागेश्वरं गच्छेत्; उत्तरे नर्मदाकूले स्थितं सर्वपापक्षयङ्करम्, लोकहितकाम्यया मणिनागेन स्थापितम्।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् । क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः

युधिष्ठिर उवाच—आशीविषेण सर्पेण ईश्वरः कथं तोषितः? क्षुद्राः खलु ते विषशालिनो लोकस्य सर्वस्य भयदाः।

Verse 3

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् । मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम्; मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्।

Verse 4

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम्; तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः।

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् । अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां पापनाशिनीं पुण्यकथाम्, हे द्विज, अस्माकं क्लेशोऽद्यापि न शाम्यतीति न युक्तमिव भाति।

Verse 6

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् । तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः

अथवा तात, विद्यादानस्य यत्फलं प्राप्यते, तत्फलं हरेः कथाश्रवणतो नित्यं लभ्यते।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात । शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—यथायथा त्वं नृप भाषसे, तथातथा मे भारती सुखमेति। जरयान्वितस्य शैथिल्यतापि, तात, त्वत्सौहृदं नैव नश्यति। तस्मात् बान्धवैः सह शृणुष्वेमां प्रशस्तां पापहरां कथाम्।

Verse 8

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्

कथयामि यथावृत्तं पुरातनमितिहासम्।

Verse 9

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत

पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण, हे भारत, एषा कथा कथिता।

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ

कश्यपस्य द्वे भार्ये स्तः सर्वलोकेष्वनुत्तमे। विनता गरुत्मन्तं सुषुवे, कद्रूर्नागगणं प्रसूता॥

Verse 11

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा

संतोषेण तु ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे। कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा॥

Verse 12

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः । ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना

ताभ्यां सार्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः। ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना॥

Verse 13

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् । पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम्। ‘पश्य पश्य’ इति तन्वङ्गीं हयं सर्वत्र पाण्डुरम् अब्रवीत्॥

Verse 14

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् । तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम्। तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्॥

Verse 15

कद्रूरुवाच । ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् । अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद

कद्रूरुवाच—भद्रे, ब्रूहि; सहस्रांशोः अश्वः किम्वर्णको भवेत्? अहं तु ब्रवीमि—अयं कृष्णः; त्वं किं वदसि, तद्वद।

Verse 16

विनतोवाच । पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि । असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि

विनतोवाच—नेत्रैरेव पश्यसि; कृष्णं पश्यसि, श्वेतं न पश्यसि ननु? असत्यभाषणाद् भद्रे, यमलोकं गमिष्यसि।

Verse 17

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु । सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव च। सहस्रं वर्षाणां पूर्णं दास्यहं तव मन्दिरे।

Verse 18

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि । तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके

असत्या यदि मे वाणी, कृष्णो उच्चैःश्रवा यदि। तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके।

Verse 19

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु । एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतः, त्वं दासी ममैव तु। एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत।

Verse 20

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता । बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्

बाला आश्रमेषु गता; रात्रौ चिन्तापरा स्थिता। बन्धुवर्गाय सा सर्वं तद्वृत्तान्तं न्यवेदयत्॥

Verse 21

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् । हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्

पुत्रान् प्रति सा प्रोवाच—‘पार्थ, मया पणः कृतः।’ मातुः पणं श्रुत्वा सर्पाः महाहाहाकारं चक्रुः॥

Verse 22

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः । उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित्

‘जाता दासी न सन्देहः; श्वेतो भास्करवाहनः। उच्चैःश्रवा हयः श्वेतः; न कृष्णो विद्यते क्वचित्॥’

Verse 23

कद्रूरुवाच । यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु

कद्रूरुवाच—‘यथाहं न भवे दासी, तत्कार्यं विचिन्त्यताम्। विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु॥’

Verse 24

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते । क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम

‘एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते। क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम॥’

Verse 25

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् । ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

तां तन्वीं सत्यगर्वितां विनतां दासीं कृत्वा, ततः सर्वे यूयं स्वस्वस्थानानि गत्वा यथासुखं भविष्यथ।

Verse 26

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता । तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः

सर्पा ऊचुः—अम्ब! यथा त्वं जननी सर्वैर्भुवि पूजिता, तथा सापि जननी; मातरः विशेषेण न वञ्चनीयाः।

Verse 27

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही । कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत्

माता पितृभार्या च मातृमाता पितामही—कर्मणा मनसा वाचा तासां हितं नित्यं समाचरेत्।

Verse 28

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः

सा तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा बभूव; मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः…

Verse 29

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम् । मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे भुजङ्गमाः, हव्यवाहमुखे ते सर्वेऽविचारितं यास्यन्ति।

Verse 30

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च । नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः

केचित् उच्चैःश्रवसः दिव्यहयस्य रोमेषु प्रविविशुः; केचित् तु कद्रूशापभयात् नष्टाः सन्तो दशदिशं प्राद्रवन्।

Verse 31

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम् । केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे

केचित् गङ्गाजले नष्टाः, केचित् सरस्वत्यां नष्टाः; केचित् महोदधौ लीनाः, केचित् विन्ध्यकन्दरं प्रविविशुः।

Verse 32

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप । तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप, उत्तरे नर्मदातटे विपुलं तपश्चकार।

Verse 33

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

मातृशापभयात् पार्थ, कामनाशनं तद् ध्यायते—अच्छेद्यम् अप्रतर्क्यं च, विनाशोत्पत्तिवर्जितम्।

Verse 34

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः । एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः; एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षोऽभूत् त्रिपुरान्तकः।

Verse 35

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम । त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर । वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते

साधु साधु महाभाग सत्त्ववन् भुजङ्गम! त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर। वरं याचय मे शीघ्रं यत्ते मनसि वर्तते॥

Verse 36

मणिनाग उवाच । मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे । त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा

मणिनाग उवाच। मातृशापभयात् नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे। त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा॥

Verse 37

ईश्वर उवाच । हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया । मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति

ईश्वर उवाच। हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया। मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति॥

Verse 38

मणिनाग उवाच । अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः । सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले । उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर

मणिनाग उवाच। अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः। सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले। उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर॥

Verse 39

ईश्वर उवाच । स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग । इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह

ईश्वर उवाच। स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग। इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह॥

Verse 40

मार्कण्डेय उवाच । तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः । पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः

मार्कण्डेय उवाच—तस्मिन् तीर्थे ये शुचयः प्रयतमानसः सन्तो गच्छन्ति, ते शुक्लकृष्णपक्षयोः पञ्चम्यां वा चतुर्दश्याम् अष्टम्यां वा (गत्वा)…

Verse 41

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् । दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः

हे पार्थ, ये तत्र सदा अर्चयन्ति, तान् यमो नोपसर्पति; दध्ना मधुना घृतेन च क्षीरसंयुतेन (अर्चयन्ति)।

Verse 42

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् । कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्

ते विरूपाक्षं स्नापयन्ति—उमादेहार्धधारिणं देवं, कामाङ्गदहनं, अघासुरनिषूदनं च।

Verse 43

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् । ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः

ये भक्त्या स्नाप्यमानं परमेश्वरं पश्यन्ति, ते सर्वपापविवर्जिताः परे लोके यान्ति।

Verse 44

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च । ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः

हे पार्थ, ये प्रेतेषु श्राद्धं कुर्वन्ति—अष्टम्यां पञ्चम्यां च—ते सदा योग्यैः ब्राह्मणैः सह, वेदपाठकचिन्तकैः (कुर्वन्ति)।

Verse 45

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः

स्वदारनिरतैः शीलश्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः ॥

Verse 46

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन ॥

Verse 47

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप ॥

Verse 48

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे ॥

Verse 49

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने ॥

Verse 50

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् । ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले

स परमं लोकं याति यावदाभूतसम्प्लवम्। ततः स्वर्गाच्च्युतोऽपि स विमले कुले पुनर्जायते॥

Verse 51

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप । न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप

ये परां भक्तिं समाश्रित्य मणिनागेश्वरं पश्यन्ति, नृप। तेषां वंशे पन्नगभयं न जायते, नृप॥

Verse 52

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् । सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले

मणिनागप्रदर्शनात् तेषां पन्नगः शङ्कते। ते वै नागमण्डले सौपर्णरूपिणो दृश्यन्ते॥

Verse 53

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम । अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः

दानानां फलानि शृणुष्वाथ, नृपोत्तम। अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ति नरोत्तमाः॥

Verse 54

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् । पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम्। पात्रे देयं, यतो राजन्, यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः॥

Verse 55

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् । दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्

सुरभीणि पुष्पाणि गन्धद्रव्याणि वस्त्राणि च दापयेत्; तथा दीपं धान्यं शुभ्रं गृहं च सर्वोपस्करसंयुतं प्रदापयेत्।

Verse 56

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् । मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते

ये परं भक्त्या ददन्ति ते त्रिविष्टपं व्रजन्ति; मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते तत् पुण्यं भवति।

Verse 57

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् । पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो ध्रुवं भवेत्; पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्।

Verse 58

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः । सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं यो विप्रे ददाति, सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तो दैवतैः सह क्रीडति।

Verse 59

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् । दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदामि; ते दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाश्च भवन्ति।

Verse 60

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः । त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः पुत्रभृत्यसमन्विताः। त्यागिनोऽपि यथाभोगसम्पन्ना धर्मकथाश्रवणकीर्तनरताः सदा॥

Verse 61

देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः । मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः

देवद्विजगुरुभक्ताः तीर्थसेवापरायणाः। मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः॥

Verse 62

एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते

एतैरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन। सत्यं ते स्वर्गसम्भूताः पुनः स्वर्गं व्रजन्ति ते॥

Verse 63

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम। तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि॥

Verse 64

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते। न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया॥

Verse 65

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने । तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु

भाद्रपदस्य षष्ठ्यां सूर्यदर्शनजं यत् पुण्यं, तत्फलमेवैतदाख्यानश्रवणमात्रेण समवाप्नोति।

Verse 72

। अध्याय

अध्यायः। (इति अध्यायचिह्नम्)