Adhyaya 209

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्

Verse 2

क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्

क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्

Verse 3

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे

युधिष्ठिर उवाच । भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम । विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना

श्रीमार्कण्डेय उवाच—हे पाण्डवसत्तम, भारभूतेः समुत्पत्तिं शृणु; यथा पुरा देवेन शम्भुना विस्तरेण प्रोक्ता।

Verse 6

आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः

कृतयुगे विप्रोऽभूद् वेदवेदाङ्गपारगः। विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः॥

Verse 7

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा। विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन् प्रतिष्ठितम्॥

Verse 8

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम । पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पित्ःंस्तु ते

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम। पतितान् नरके घोरे तारयन्ति पितॄंस्तु ते॥

Verse 9

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम । पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम। पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः॥

Verse 10

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥

Verse 11

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः ॥

Verse 12

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम्

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम् ॥

Verse 13

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः ॥

Verse 14

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम्

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम् ॥

Verse 15

बटुरुवाच । विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम । ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे

बटुरुवाच—द्विजसत्तम, मां विद्यार्थिनं समनुप्राप्तं विद्धि। यदि मे विद्यां ददासि, ततस्तव गृहेऽहं स्थास्यामि॥

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे । दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते

ब्राह्मण उवाच—बटो, त्वं सर्वेषां विप्राणां गोत्रोत्तमे। दानानां परमं दानं विद्या; सा कथं खलु दीयते॥

Verse 17

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा

गुरुशुश्रूषया विद्या लभ्यते पुष्कलेन धनेन वा। अथवा विद्यया विद्या लभ्यते; इह सा फलप्रदा भवति॥

Verse 18

बटुरुवाच । यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् । तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः

बटुरुवाच—यथान्ये बालकाः स्नाताः अहर्निशं शुश्रूषन्ति, तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः॥

Verse 19

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने । वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन्

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः तं दिने दिने पाठयामास। स शिष्यैः सह तत्र वर्तते, शिलोञ्छान् उपहारयन्॥

Verse 20

ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः । पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम्

ततः कतिपयाहोभिः बटुभिः ईश्वरः प्रोक्तः— “हे बटो, पचनादिकं कर्म यथाक्रमं यथाप्राप्तं कुरु।”

Verse 21

तथेति चोक्तो देवेशो भारग्राममुपागतः । ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

तथेति उक्तो देवेशः भारग्रामम् उपागतः। सर्वान् वनस्पतीन् ध्यात्वा इदं वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 22

यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् । अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम्

यावत् विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् आगच्छति, तावत् यूयम् अदर्शनाः भवत; तावत् अन्नं सुसंस्कृतं सम्यक् पचत।

Verse 23

एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक्

एवम् उक्त्वा ताः सर्वाः विश्वरूपो महेश्वरः। क्रीडनार्थं तत्र गतः बटुवेषधरः पृथक्॥

Verse 24

दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् । धिक्त्वां च परुषं वाक्यमूचुस्ते गिरिसन्निधौ

तत्र पृथक् समागतं बटुवेषधरं दृष्ट्वा ते गिरिसन्निधौ। “धिक् त्वाम्” इति परुषं वाक्यम् ऊचुः॥

Verse 25

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्

Verse 26

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते

Verse 27

बटुरुवाच । सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा

बटुरुवाच । सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा

Verse 28

बटुरुवाच । दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः

बटुरुवाच । दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः

Verse 29

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् । दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् । दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे

Verse 30

बटुरुवाच । भोभोः शृणुध्व सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः । प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्

बटुरुवाच—भो भोः! शृणुध्वं सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः। मम दुर्धर्षां प्रतिज्ञां शृणुत, यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्॥

Verse 31

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः । यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः। तर्हि मया बद्ध्वा यूयं सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि॥

Verse 32

अथवान्नं न सिद्धं स्याद्भवद्भिर्दृढबन्धनैः । गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे

अथवा न सिद्धं स्यादन्नं भवद्भिर्दृढबन्धनैः। गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे॥

Verse 33

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ । स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ। स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः॥

Verse 34

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने । षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने। षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्॥

Verse 35

ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । वरदोऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते

ततः हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः वचनं प्रोवाच— “अहं वरदः अस्मि, वत्स; यत्तव रोचते तद् वरं वृणु।”

Verse 36

साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्

“साङ्गोपाङ्गाः वेदाः तथा नानाविधानि शास्त्राणि च, हे विप्र, तव बुद्धौ प्रतिभास्यन्ति; एष मदीयो वरः।”

Verse 37

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् । द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले

स बटुभिः सार्धं प्रणम्य यथासुखं चिक्रीड; ततः द्वितीये दिवसे प्राप्ते नर्मदाजले…

Verse 38

क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर । ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः

हे युधिष्ठिर, सर्वे सोपाध्यायाः क्रीडनार्थं गताः; ततः पणं स्मृत्वा सर्वे विधानतः पुनरपि भाषयामासुः।

Verse 39

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः । जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो

ततः देवः कृताञ्जलिः नत्वा उपाध्यायं उवाच— “प्रभो, अद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् जले प्रक्षेपयामि।”

Verse 40

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । गुरोः पश्यतो राजन् धावमाना दिशो दश ॥

Verse 41

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर ॥

Verse 42

शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले

शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले ॥

Verse 43

गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः

गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः ॥

Verse 44

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति ॥

Verse 45

तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि । मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः

तदा स्वकीयप्राणेन त्वं तान् पुनर्जीवयितुमर्हसि। तेषु विप्रकुमारेषु मृतेषु मम जीविते निश्चयो नास्ति—अहं अपि म्रियैव।

Verse 46

ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि । द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम्

मयि मृते तव बह्व्यः ब्रह्महत्याः भविष्यन्ति। द्विजबन्धनमात्रेणापि नरको ध्रुवं भवति।

Verse 47

मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम । एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

मरणाद्यां यां गतिं त्वं यासि तां न वेद्मि, हे द्विजाधम। इत्युक्तः देवदेवो महेश्वरः स्मितं कृत्वा बभूव।

Verse 48

भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् । मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान्

भारभूतेश्वरतीर्थे स जलाद् द्विजान् उद्धृतवान्। भारं विमोच्य देवः तान् द्विजान् छादयित्वा ररक्ष।

Verse 49

लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् । मृतांस्तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता

तत्र भारभूतेति विश्रुतं लिङ्गं प्रतिष्ठितम्। तान् मृतवत् द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्यादोषः निराकृतः।

Verse 50

गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै । ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः

ब्रह्महत्याशतानि पञ्च गतानीति दृष्ट्वा, तान् बालकान् निरीक्ष्य गुरुः स विस्मयसमाविष्टोऽभवत्।

Verse 51

नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीश्वरं विना । ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद्द्विजः

ईश्वरं विना न कस्यचिदन्यस्यैवं शक्तिः स्यात्—इति ज्ञात्वा स देवदेवेशं विदित्वा द्विजः प्रणाममकरोत्।

Verse 52

अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर । अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो

अज्ञानेन मया यत् किञ्चिदुक्तं परमेश्वर, यच्च सर्वमप्रियं कृतं—तत् सर्वं मे प्रभो क्षन्तव्यम्।

Verse 53

देव उवाच । भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः । वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः

देव उवाच—भगवन्, भवान् मे गुरुः; भवान् मे देवः; भवान् मे पितामहः। वेदगर्भ, नमस्तेऽस्तु; नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः।

Verse 54

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः

जनिता चोपनेता च विद्याप्रदाता च यो द्विजः। अन्नदाता भयत्राता—पञ्चैते पितरः स्मृताः॥

Verse 55

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम्

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । तस्मात्तीर्थात् शीघ्रं प्रस्थितः कैलासं धरणीधरं जगाम ॥

Verse 56

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । सर्वलोकेषु विख्यातं महापातकनाशनम् ॥

Verse 57

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत्

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत् ॥

Verse 58

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः ॥

Verse 59

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः । स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच्चक्रे दरिद्रिणम्

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचन । स सखायं वणिक्पुत्रं कञ्चिच्चक्रे दरिद्रिणम् ॥

Verse 60

सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् । एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत्

सुदेव इति विख्यातः सर्वकर्मसु निपुणः। कदाचित् तेन सह समं व्यवहारं चिन्तयामास॥

Verse 61

सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः । भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने

सखे, समुद्रयानेन गच्छाव शुभोत्तरणेषु। बहु भाण्डं समादाय मदीयद्रव्यसाधने॥

Verse 62

परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः । इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम्

परं तीरं गमिष्यावः, उत्कर्षोऽप्यावयोः समः। इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत् समभीप्सितम्॥

Verse 63

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् । तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम्। गत्वा परं तु भाण्डं विक्रीय पुरतोऽभवताम्॥

Verse 64

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च । नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च। नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात् तावारुरोहतुः॥

Verse 65

नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् । दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम्

निशीथेऽन्तर्जले स्वर्णसंभृतां नावं दृष्ट्वा, सोमशर्माणं चोत्सङ्गे कृतमस्तकं शयानं ददर्श।

Verse 66

शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् । एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै

अतिविश्वस्तं शयानं तं दृष्ट्वा सहदेवोऽचिन्तयत्—एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान् निधाय वै।

Verse 67

अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नमशेषतः । उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा

अस्याधीनं समस्तं द्रव्यरत्नमशेषतः; तत्र गत्वा मे लाभार्धं दद्यात्, उत न दद्यात् इति।

Verse 68

इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ । चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा

इति मनसा निश्चित्य पापः पापध्यातचेतसा सोमशर्माणं लवणोदधौ चिक्षेप।

Verse 69

उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम् । ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा

तस्मात् तरणात् उत्तीर्य गत्वा तद्धनं संगृह्य; ततः कतिपयाहोभिः कालधर्मणा संयुक्तोऽभवत्।

Verse 70

गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः । स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः

स घोरं यमपुरं गतः, यमकिंकरैर्गृहीतः। तेनैव मार्गेण नीतो यत्र रविः संतापयति॥

Verse 71

कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा । सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः

द्वादशधा आत्मानं कृत्वेव प्रलयागम इव पीडितः। यत्र यत्र सुतिक्ष्णाः कण्टकाः, यत्र यत्र सुदारुणाः श्वानाः॥

Verse 72

तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः । सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्

यत्र तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्यालाः, व्याघ्राश्च महावृकाः। यत्र सुतप्ता वालुका, क्षुधा तृष्णा च महत्तमः॥

Verse 73

पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् । अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्

पानीयस्य कथा नास्ति, न छाया नाश्रमः क्वचित्। अन्नं च पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्॥

Verse 74

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः । तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः। तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः॥

Verse 75

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः । इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः

हा भ्रातः, हा मातः, हा पुत्रेति विलपन्तो मूर्छिताः पथि पतन्ति। एवंविधेन मार्गेण यमकिंकरैः स नीयते।

Verse 76

यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः । ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः

यत्र देवेशः प्रजासंयमनो यमः तिष्ठति, तत्र द्वारदेशे यमकिंकराः तं विमुच्य निवेदयन्ति।

Verse 77

बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् । अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम्

तं मित्रघातिनं गलपाशेन बद्ध्वा आसनं कारयित्वा (ऊचुः)—देवेश, अवधारय; यदनन्तरं तद् बुध्यस्व।

Verse 78

यम उवाच । न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् । ये मित्रद्रोहिणः पापास्तेषां किं शासनं भवेत्

यम उवाच—न तु पूर्वं मया विश्वासघातिनां मुखं दृष्टम्। ये मित्रद्रोहिणः पापाः, तेषां किं शासनं भवेत्?

Verse 79

ऋषयोऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः । ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्

अत्र विचारार्थं निपुणा ऋषयः नियुक्ताः स्थिताः। ते यत्र ब्रुवन्ति तत्रैनं क्षिपध्वं; मा विचार्यताम्।

Verse 80

इत्युक्तास्ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः । मुनीशांस्तत्र तानूचुस्तं निवेद्य यमाज्ञया

इत्युक्तास्ते तमादाय शीघ्रगामिनः किंकराः । तत्र मुनीशान् उपगम्य यमाज्ञया तं निवेद्य तानूचुः ॥

Verse 81

द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् । विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति

द्विजा अनेन स्वमित्रं विश्वस्तं निशि प्रसुप्तं धनलोभेन घातितम् । को दण्डोऽस्य भविष्यति इति तेऽब्रुवन् ॥

Verse 82

मुनय ऊचुः । अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् । कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम्

मुनय ऊचुः । अदृष्टपूर्वमस्माभिर्मित्रघातिनां वदनम् । पटान्तरे ह्येनं कृत्वा शृण्वन्तु दूताः गतिमस्य ताम् ॥

Verse 83

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् । आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयः परस्परम् । आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः ॥

Verse 84

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च ॥

Verse 85

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे । निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्महन्तरि सुरापे च स्तेये गुरुपत्नीगमे च—शास्त्रे निष्कृतिः विहिता; कृतघ्ने तु निष्कृतिः नास्ति।

Verse 86

ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ये स्त्रीघ्ना गुरुघ्नाश्च ये च बालब्रह्मघातिनः—तेषामपि शास्त्रे निष्कृतिः विहिता; कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।

Verse 87

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः । उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः, उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः।

Verse 88

दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः । न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः

दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः, न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः।

Verse 89

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः । स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः, स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी।

Verse 90

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे

विवेकहीना या स्त्री स्नानं विना भोजनासक्ता, तथा द्विकालं भोजनरता—वैष्णववासरेऽपि—निन्द्यते।

Verse 91

तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् । विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा

तासां स्त्रीणां गतिः दृष्टा ज्ञाता च; न तु विश्वासघातिनां—विश्वासभङ्गकृतां पुंसां मित्रद्रोहकारिणां च।

Verse 92

तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा । इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते

तेषां गतिः वेदेष्वपि न विद्यते, पुराणेषु तु का कथा; एवं पापेषु स्थितेषु एषां मोक्षमार्गो न विद्यते।

Verse 93

नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् । इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम्

मित्रहन्तुः विश्वस्तघ्नस्य च नान्या गतिः श्रुता; अतः यमदूताः इहात् नीत्वा एनं विश्वस्तघातिनं…

Verse 94

कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् । नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया

स साग्रं कल्पकोटिशतं पर्यायेण पृथक्पृथक्, सर्वेषु नरकेषु—त्रिंशत्कोटिसंख्येषु—भ्रम्यते।

Verse 95

क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् । इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य च

क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम्—इति तेषां वचः श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य बद्ध्वा न्यधारयन्।

Verse 96

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः । ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः। ते तमादाय घोरे नरके रौरवसंज्ञिते निन्युः।

Verse 97

चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान् । नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत्

तत्र पापिष्ठं चिक्षिपुः; क्षिप्ते महान् रावोऽभवत्। नरकस्थितभूतेषु नैष पापकृत् मोक्तव्यः।

Verse 98

अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत् । यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः

अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत्; यथा व्यथासिकाष्ठैः समिद्धैर्दहनात्मकैः।

Verse 99

भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् । यथा दुर्जनसंसर्गात्सुजनो याति लाघवम्

भवति स्पर्शनात्तस्य—किमेतेन कृतामलम्? यथा दुर्जनसंसर्गात् सुजनोऽपि याति लाघवम्।

Verse 100

सन्निधानात्तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् । प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः

तस्य सन्निधानमात्रेणैव क्षते क्षारावसेचनमिव शीघ्रं भवति। अतः प्रसादः क्रियतामाशु—असौ अन्यस्मिन्नरके नीयताम्॥

Verse 101

एवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति । तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्तेऽपि चुक्रुशुः

एवमुक्तास्तैस्तदा ते किंकरा अशुचिस्थानं प्रति शीघ्रं गताः। तत्रापि पूर्ववत् नारकाः सन्तोऽपि चुक्रुशुः॥

Verse 102

एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले । नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः

एवं ते सर्वे किंकरा नरकमण्डले पर्यटन्तः। तस्य पापस्य दुर्मतेर्नरकेऽपि न काचित् स्थिरस्थितिर्भवति॥

Verse 103

यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ । गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः । नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद

कदाचित् ते सर्वे तं गृहीत्वा यमसन्निधौ गत्वा, नारकैर्नरैर्यदुक्तं तत्सर्वं निवेदयामासुः—“यस्य नरकेऽपि न स्थितिः, तस्य किं क्रियतां? वद” इति॥

Verse 104

यम उवाच । पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् । कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम्

यम उवाच—एष पापिष्ठः तिर्यङ्निषेवितां योनिं नूनं यातु। मुनिभिरुद्दिष्टं कालं यावत् तिर्यग्योनिं प्रविश्यताम्॥

Verse 105

एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च । स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक्

एवं प्रजासंयमनेन प्रोक्ते वचसि, स पापात्मा पृथक्पृथग्विष्ठाराशिषु कृमितां गतः।

Verse 106

ततोऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् । यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः

ततः स पिपीलिकासमुद्भवान् दंशमशकान् भूत्वा, यूकामत्कुणकाढ्यश्च सन्, अन्ते पक्षित्वमागतः।

Verse 107

स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततः परम् । सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः

पश्चात् स स्थावरत्वं गतः, ततः परं पाषाणत्वं च; अनन्तरं सरीसृपाजगरवराहमृगहस्तित्वानि च प्राप।

Verse 108

वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् । योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम्

वृकश्वानखरोष्ट्रत्वं च, ग्रामजातिकासूकरीयोनिṃ च प्राप; अश्वतरीजननं तथा महिषसम्भवमपि प्राप्तवान्।

Verse 109

एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै । स ता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्भारवाहकः

एताः अन्याश्च बह्वीः योनीः स क्रमशः प्राप; ता योनीरनुप्राप्य स धुर्यो भूत्वा भारवाहकोऽभवत्।

Verse 110

स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः । स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः

स धर्मिणो यशस्विनः पार्थिवेशस्य गृहे जातः। एकदा कार्त्तिकीमासस्य आगमनं दृष्ट्वा स नृपसत्तमः सम्यक् अवबुबोध।

Verse 111

पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् । न गृहे कार्त्तिकीं कुर्यादेतन्मे बहुशः श्रुतम्

पुरोहितं समाहूय बहून् ब्राह्मणानपि च। स उवाच—गृहे कार्त्तिकीव्रतं न कर्तव्यमिति मे बहुशः श्रुतम्।

Verse 112

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः । यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्स्नानदानादिवर्जितः

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः। यो हि गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात् स्नानदानादिवर्जितः…

Verse 113

संवत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम्

श्रुतिः वदति—संवत्सरकृतात् पुण्यात् स बहिर्भवति। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वगुणान्वितं तीर्थं समाश्रयेत्।

Verse 114

सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः । एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः

सहिताः तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः। पार्थिवेनैवं उक्ते वचने द्विजोत्तमाः…

Verse 115

ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे । भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम

ऊचुः—हे नृपथप्रिय, रेवाया उत्तरे तटे श्रेष्ठं स्थानं विद्यते; ‘भारेश्वर’ इति विख्यातं मुक्तितीर्थं, हे नृपोत्तम।

Verse 116

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् । एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहं; एवमुक्तः स नृपतिः प्रचुरं वसु गृहीत्वा (दानार्थम्)।

Verse 117

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः । यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः; यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः।

Verse 118

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् । गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तः तीर्थमुत्तमम्; गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः।

Verse 119

गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् । शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्

गत्वा स नर्मदातीरे ‘रुद्र’नामानुस्मरन्; शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्।

Verse 120

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना । अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना। अहम् अप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च॥

Verse 121

स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे । ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्

स एव तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे। ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्॥

Verse 122

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे। मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्॥

Verse 123

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत्। त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्॥

Verse 124

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम् । स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम्। स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः॥

Verse 125

ययौ देवालयं पश्चादुपहारैः समन्वितः । भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम्

ततः स उपहारैः समन्वितो देवालयं ययौ। भक्त्या सान्निध्ये लोकशङ्करं शङ्करं सम्यक् संचिन्तयामास॥

Verse 126

पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे । पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते

पुराणोक्तविधानेन स पूजां समुपचक्रमे। देवि, शिवरात्र्यां पूजाचतुष्टयं निगद्यते॥

Verse 127

संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् । घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु

प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करं संस्नाप्य। पश्चाद् घृतेन पूरणं नृपवरेण कृतम्॥

Verse 128

धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि । अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम्

धूपदीपनैवेद्यादीन् यथाविधि संकल्प्य विन्यस्य च। अनेनार्घेण देवेशं, अनेन मन्त्रेण शङ्करं पूजयामास॥

Verse 129

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण । गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण। गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु॥

Verse 130

वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् । अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात्

वित्तानुरूपतः सुवर्णं मन्त्रसंस्कृतं दातव्यम्। अग्निरेव हि सर्वदेवतामयः, सुवर्णं च हुताशनसम्भवम्॥

Verse 131

अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः । तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः

अतः सुवर्णदानेन सर्वदेवताः प्रीताः स्युः। तेनार्घ्येण दातुः शङ्करः सर्वदा प्रीतो भवतु॥

Verse 132

अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः । यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत्

अनेन विधिना तेन प्रथमे यामे शिवः पूजितः। द्वितीये यामे पुनः पूर्वोक्तविधिनैव चरेत्॥

Verse 133

स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् । तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः

गव्येन दुग्धेन त्रिपुरान्तकं स्नापयामास। पश्चात् शूलिनो लिङ्गस्य तण्डुलैः पूरणं कृतम्॥

Verse 134

कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् । श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम्

पूर्वोक्तं विधानं कृत्वा सितं वस्त्रयुगं दत्तम्। यतः शङ्करस्य श्वेतवस्त्रयुगमत्यन्तवल्लभम्॥

Verse 135

प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा । यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः

श्वेतवाससां दानेन वै शम्भुः प्रीतो भवति। तृतीययामं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः अग्रे प्रचक्राम।

Verse 136

देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस्तिलैः । तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन्

देवं मधुना संस्नाप्य तिलैः पूरणं चकार। मन्त्रमुदीरयन् तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यात्।

Verse 137

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः । तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः। तिलद्रोणप्रदानेनु संसारोच्छेदो मम भवतु।

Verse 138

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् । अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम्

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् अतिवाह्य। विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरं चकार।

Verse 139

चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् । ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः

शम्भोः पूजनं चकार बहुपुण्यप्रसाधकम्। ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः।

Verse 140

ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः । पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि

हे पार्थ, ये शिवरात्रिजागरपरायणाः यां परमां गतिं गताः, तां यज्विनोऽपि न प्राप्नुवन्ति। यानि च पापानि स्युः, कोटिजन्मार्जितान्यपि—

Verse 141

हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् । यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम्

जागरे हरकेशवसम्बद्धानि पापानि स्नान्ति, संक्षयं यान्ति। यावन्तो निमिषा नृणां निशि जाग्रतां भवन्ति—

Verse 142

निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् । उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्

निमिषे निमिषे, राजन्, अश्वमेधफलं ध्रुवम्। उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्॥

Verse 143

शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ । न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः

धर्ममाख्यानं शृण्वतां, हरकेशवौ ध्यायतां च, तां गतिं बहुसुवर्णेन क्रतुना अपि नाप्नुयुः॥

Verse 144

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः । रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या, कार्त्तिकी च विशेषतः। रेवाया उत्तरं कूलं भारेश्वरतीर्थमिति प्रसिद्धम्॥

Verse 145

जागृतश्चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति । इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः

अतिदुःखेनापि जागरं कुर्वतः पापं कथं न क्षीयेत? एवं शिवरात्र्यां जागरणं कृत्वा, हे नरेश्वर, पापक्षयः सिध्यति।

Verse 146

प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् । स्नापितास्तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः

विमले प्रभाते स नर्मदातीरमुत्तमं गतः। तेन सर्वे ते वाहनानि गजादयः स्नापिताः।

Verse 147

यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान् । तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक्

यैर्वाहैः तीर्थं गत्वा अहं स्नातः, तान् एव स्नापयामि। तत्र मध्ये स्थितः स्नात्वा वणिक् तिर्यक्त्वात् विमुक्तः निर्गतः।

Verse 148

दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः

तान् उद्दिश्य शक्त्यनुरूपतः किंचिद् दानं ददौ। तेन वाहनकृतदोषेभ्यः मानवो मुक्तो भवति।

Verse 149

अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति । संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः

अन्यथा प्राप्तो लाभः निष्फलो भवति, तान् प्रति प्रतिकूलोऽपि व्रजति। अतः राजा तं संस्नाप्य, ततः स्वयमेव विधानतः स्नातवान्।

Verse 150

संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम्

पितृदेवान् संतर्प्य यथाविधि श्राद्धं कृत्वा, पितृभ्यः पिण्डान् दत्त्वा, लक्षणयुक्तं वृषभं विधिपूर्वकं उत्ससर्ज।

Verse 151

गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च । संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च

ततः देवालयं गत्वा तीर्थोदकेन देवं संस्नाप्य, पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च अभिषेकं अकरोत्।

Verse 152

सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम्

सर्वौषधिजलेन प्रथमं संस्नाप्य, ततः शुद्धोदकेन च; सुगन्धिचन्दनेन शङ्करं समालभ्येत्।

Verse 153

कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा । पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम्

कुङ्कुमैः सकर्पूरैः नानाविधगन्धैश्च, सुगन्धाढ्यैः पुष्पौघैश्च—एषा लिङ्गस्य चतुर्थी पूरणपूजा कथिता।

Verse 154

कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् । गोदानं च कृतं पश्चाद्विधिदृष्टेन कर्मणा

अत्र नृपवरेण पूर्वकं विधिं विधिपूर्वकं कृतम्; पश्चात् विधिदृष्टेन कर्मणा गोदानमपि कृतम्।

Verse 155

धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता । अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर

हे धेनो! त्वं रुद्ररूपासि, रुद्रेणैव परिनिर्मिता। अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर॥

Verse 156

धेनुं स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिना ततः । क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद्बहून्

ततः स्वलङ्कृतां धेनुं दद्यादनेनैव विधिना। देवदेवेशं क्षमाप्य बहून् ब्राह्मणान् भोजयेत्॥

Verse 157

षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत् । दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्

षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत्। विचित्राभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा पुनः क्षमापयेत्॥

Verse 158

स स्वयं बुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः । तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः

स स्वयं पश्चाद्बुभुजे परिवारसमन्वितः। तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः॥

Verse 159

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर । आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर। आकाशे सऽतिशुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्॥

Verse 160

वागुवाच । राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् । संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्

वागुवाच—राजन्, तस्मात् कर्मणः साम्प्रतं लोके सममेव फलं भवति; अत्र संसारसागरे पतितानां दुरात्मनाम्।

Verse 161

यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् । यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्

यदि संनिधिमात्रेण तत्र फलं भवेदिति उच्यते, तत् कथं स्यात्? एवं चेत् शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्।

Verse 162

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः । अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम्

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः, अनेन मित्रहननं पापं कृतं विश्वासघातनम्।

Verse 163

कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि । गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः

अतीते परिजन्मनि कृतं तत् पापं जन्मसहस्राणां हेतुर्भूतम्; तेन पाप्मना आत्मा नरकेषु च संस्थितः।

Verse 164

ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि । गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः

ततः स योनिसहस्रेषु तिर्यग्गतिषु च भ्रमन्; गोयोनिं समनुप्राप्तः स सुदुर्मतिः त्वद्गृहेऽभवत्।

Verse 165

स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे । दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया

अस्मिन् तीर्थे पर्वसमागमे त्वया स स्नापितः। त्वया कॢप्तां पूजां दृष्ट्वा स अपि जागरणव्रतक्रियां चकार॥

Verse 166

तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः । स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति

तेन स निष्कल्मषो जातः; तवाग्रतः देहं मुक्त्वा। विमानस्थः स अद्य, राजन्, स्वर्गं प्रति गमिष्यति॥

Verse 167

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत । विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत

श्रीमार्कण्डेय उवाच— एवमुक्ते धुर्यः निपतितः प्राणैर्व्ययुज्यत। तत्क्षणादेव विमानवरमारूढः स समदृश्यत॥

Verse 168

स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव

स तं राजेन्द्रं प्रणम्य प्रहसन्निव उवाच॥

Verse 169

वृष उवाच । भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः । मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी

वृष उवाच— भो भो नृपवरश्रेष्ठ! अस्य तीर्थस्य माहात्म्यमुत्तमम्। यत्रास्मद्विधोऽपि नरः पातकैर्मुच्यते। मया ज्ञातमशेषेण; मत्समो नास्ति पातकी॥

Verse 170

अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् । भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः

अतः परं किं नु कुर्यां, तीर्थस्यास्य महिमानुकीर्तनात् परम्? भवान् मे माता, भवान् भ्राता, भवान् च पितामह एव।

Verse 171

क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः । गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः

क्षम्यतां; प्रणतोऽस्म्यद्य। यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः ईदृशीं गतिं यान्ति, तव गतिं तु नाहं जाने।

Verse 172

समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि । का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो

महेशानं समाराध्य, यथाविधि सम्पूज्य च, (भक्तः) उवाच—“मया सह संभाष्य तव का गतिः? मम प्रभो, अनुज्ञां देहि।”

Verse 173

त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः । स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात्

प्रणयाद् दिविस्था एते गणाः मां त्वरयन्ति। ‘स्वस्त्यस्तु ते; गमिष्यामि’ इत्युक्त्वा स क्षणादन्तर्दधे।

Verse 174

श्रीमार्कण्डेय उवाच । गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः । तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—गते तस्मिन् तत्रादर्शनं, स राजा विस्मयान्वितः। तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन् स्वपुरं गतः।

Verse 175

इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

एतादृशं हि तत्तीर्थं नर्मदातटे व्यवस्थितम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखविनाशनं परमम् ॥

Verse 176

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । कार्त्तिकचतुर्दश्यां च उपवासपरायणः भवेत् ॥

Verse 177

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ॥

Verse 178

महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम्

महापापानि चत्वारि चतुर्भिरेव संक्षयम् । याति; सोऽश्वमेधयज्ञस्य लभते फलमुत्तमम् ॥

Verse 179

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम्

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञफलमवाप्नुयात् ॥

Verse 180

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् । दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत्

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखमासि पूर्ववत् । पिष्टमयं दीपं कृत्वा सर्वान् पितॄन् विमोक्षयेत् ॥

Verse 181

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । तदक्षयफलं सर्वम्—एवमाह महेश्वरः ॥

Verse 182

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान्निरन्तरम्

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गतिः, राजञ्, शिवलोकान्निरन्तरम् ॥

Verse 183

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले ॥

Verse 184

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥

Verse 185

पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्

पुनस्तत् तीर्थम् आसाद्य स नूनम् अक्षयं पदम् आप्नुयात्।

Verse 186

एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम । भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम्

एतत् पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम; भारतेऽस्मिन् महाख्याने शृणु च ततः परम्।