Adhyaya 221

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे । क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे। क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मातृतीर्थादनुत्तमम्॥

Verse 2

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपकुलसम्भूतो हंसो दाक्षायणीसुतः ॥

Verse 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

पुरा महत्तपो तप्त्वा ब्रह्मवाहनतां गतः । एकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः ॥

Verse 4

अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना

शिवगणैरभिभूतः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना ॥

Verse 5

ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्

ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात् ॥

Verse 6

ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्

ततः शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥

Verse 7

हंस उवाच । तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति । स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः

हंस उवाच—तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं त्वं शप्तुं न अर्हसि; तिर्यक्षु स्वभावत एव मनो विवेकविकलम्।

Verse 8

तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे । किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह । सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः

तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यक्तवान्; किंतु पितामह शार्वैः अत्युग्रैः धावद्भिः गणैः सहसा भयाक्रान्तः त्रस्तः त्यक्त्वा पलायितः।

Verse 9

अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः । तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके

अद्यापि विभो पुरः पश्यन्नहं भयमेव; तेन भवता स्मृतोऽपि न आव्रजं भवदन्तिके।

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि

श्रीमार्कण्डेय उवाच—एवं ब्रुवन्नेव धातुरग्रे हंसः सुदीनः श्वसन् अश्रुपूर्णाक्षि; ‘तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि’ इति रुरोद।

Verse 11

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव । अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता; नानाविधं जगत् त्वयैव सृष्टम्। अहं तु त्वया एव ईदृशः सृष्टः; अतः धातर् अयं दोषः खलु तवैव।

Verse 12

शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि । सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्

शापस्य चानुग्रहस्यापि शक्तिः त्वमेव; त्वदन्यं शरणं न पश्यामि। सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं मां, हे तात, भक्तं त्राहि॥

Verse 13

विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च । नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये

विद्या चाविद्या च त्वत्त एव प्रादुर्भवतः; धर्माधर्मौ, सत्यमसत्यं, द्युर्निशे च। जगतः नानाभावान् त्वमेव विधत्से; तस्मात् त्वामेकं शरणं प्रपद्ये॥

Verse 14

एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः । निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे

एकोऽसि, बहुरूपोऽसि, नानाचित्रैककर्मतः। निष्कर्मा चाखिलकर्मासि; त्वामतः शरणं व्रजे॥

Verse 15

नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः । नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः

नमो नमो वरेण्याय वरदाय नमो नमः। नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमो नमः॥

Verse 16

शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो । का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे

शिक्षाक्षरवियुक्ता मे वाणी किं स्तौति, हे विभो? का मे शक्तिः, किं मे परिज्ञानम्? यदुक्तं तत् क्षमस्व मे॥

Verse 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः । शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग

श्रीमार्कण्डेय उवाच—एवं हंसे वदति सति ब्रह्मा प्रसन्नधीः प्राह—“एषा ते शिक्षैव दत्ता; मा विषादं कृथाः, खग।”

Verse 18

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः । रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् । अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः। रेवायां स्नात्वा रेवासेवां कुरु, महेश्वरं स्थापयित्वा; अचिरेणैव कालेन ततः स्वस्थानमाप्स्यसि॥

Verse 19

यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे

यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः, गोस्वर्णकोटिदानैश्च—तत्फलं शिवे स्थापिते एव लभ्यते॥

Verse 20

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः । रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद् गुरुतल्पगः। रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः॥

Verse 21

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् । वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्र्यम्बकम्। वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्॥

Verse 22

एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्

एवं विधिना (ब्रह्मणा) उपदिष्टः स खगोत्तमः हृष्टतुष्टः सन् ‘तथास्तु’ इत्युक्त्वा शीघ्रं नर्मदातीरं परमपावनम् अगच्छत्।

Verse 23

तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्

कियत्कालं तपः तप्त्वा स शङ्करं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 24

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम्। पूजयित्वा खगसत्तमः परं स्थानं प्राप्तवान्।

Verse 25

तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर । पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते

युधिष्ठिर, तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा परमेशानं पूजयेत्; स सर्वपापैः परिमुच्यते।

Verse 26

स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् । श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् । दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

एकमना देवं स्तुवन् क्वचित् दैन्यं न प्राप्नुयात्। नृपश्रेष्ठ, शक्त्या श्राद्धं दीपप्रदानं ब्राह्मणभोजनं च दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते।

Verse 27

त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे । षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते

त्रिकालं वा एककालं वा यो भक्त्या शिवं पूजयति, हे पार्थ, स नवप्रसूताṃ धेनुं द्विजोत्तमाय दत्त्वा षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते।