Adhyaya 15

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः सहस्रमातृभिः रौद्रैः परिवारिता, दीप्तलोचना कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरितुमारेभे।

Verse 2

ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः

ततः घोराः मातरः प्रादुर्भूताः ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः; वाय्विन्द्रानलकौबेर-यमतोयेशशक्तयश्च।

Verse 3

स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः

स्कन्दक्रोडनृसिंहानां सदृशा भयानकाः विचरन्त्यः; चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः सुसज्जिताः।

Verse 4

खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश

खट्वाङ्गैर्दीप्तैरुल्मुकैश्च मातरः क्षये व्यचरन्; उमासंनोदिताः सर्वाः दश दिशः प्रधावन्ति स्म।

Verse 5

तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः

तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः सर्वं त्रैलोक्यं समन्ततो विप्रदग्धमिवाभवत्।

Verse 6

हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी

हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च धरणी समन्ताद्घोराभवत्, कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी।

Verse 7

यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम

यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते, तत्सर्वमेव समन्तादाधृष्य नृपोत्तम उच्छन्नमभवत्।

Verse 8

जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः

जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिं तथा पुष्करद्वीपसहितान् पर्वतवासिनोऽपि तां विपत्तिं प्राप्नुवन्।

Verse 9

ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः

ते सर्वे मृत्युना ग्रस्ता भूतैर्मातृगणैस्तथा; महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः।

Verse 10

रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया

तत्र रुधिरोद्गारशोणाङ्गी सुभीषणरूपा महामाया रुधिरं पिबन्ती महामांसवसासु प्रीतिमती बभूव।

Verse 11

कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा

कपालहस्ता विकटरूपा सा सुरासुरान् भक्षयन्ती; नृत्यन्ती हसन्ती च विपरीतस्थितिः महारवं व्यनदत्।

Verse 12

त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्

त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी सा सप्तद्वीपसमुद्रान्तां मेदिनीं भक्षयित्वापि अतृप्ता बभूव।

Verse 13

ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह

ततः सा स्वस्थानमगमत् यत्र देवो महेश्वरः; नर्मदातीरमाश्रित्य मातृगणैः सह तत्रावसत्।

Verse 14

अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते

अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना; ‘अमराः’ देवता इति प्रोक्ताः, ‘कटः’ शरीर इति चोच्यते—इति व्युत्पत्तिः।

Verse 15

। अध्याय

अध्यायः। (अध्याय-चिह्नम्)

Verse 16

अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः

अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः। महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः॥

Verse 17

नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः

नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह। ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः॥

Verse 18

प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह

प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम्। ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह॥

Verse 19

संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा

संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः। खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा॥

Verse 20

मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः

मांसमेदोवसाहस्ताः हृष्टाः संघशो नृत्यन्ति। वामनाः जटिलाः मुण्डाः लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः॥

Verse 21

महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः

महाशिश्नोदरभुजाः नृत्यन्ति च हसन्ति च। विकृतैर्घोरैराननैः अर्भुजोल्बणमुखादिभिः॥

Verse 22

अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्

प्राप्ते कालविपर्यये अमराः कण्टकं चक्रुः। तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्॥

Verse 23

मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्

मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम्। तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्॥

Verse 24

कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्

कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम्। विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्॥

Verse 25

अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्

तत्राहं नर्मदां मातरं विश्ववन्दिताम् अपश्यम्। नानातरङ्गसावर्तसमाकीर्णां सुवेलार्णवसंनिभाम्॥

Verse 26

महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत

महासरःसरित्पातैः संवृतत्वाददृश्यामपि दृश्यरूपिणीम्। सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च वन्द्यमानां तां पश्यामि, हे भारत॥

Verse 27

एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्

एतस्मिन्नन्तरे घोरं ‘सप्तसप्तक’संज्ञितं समभवत्। महावीच्यौघफेनाढ्यं तत् सजलं जगत् अकरोत्॥

Verse 28

दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा

पुनरहं नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां ददर्श। सा तदा सधूमाशनिनिर्ह्रादैः सप्तधा वहन्ती समभवत्॥

Verse 29

इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम्

इति राजसत्तम, अहमतुलं संहारं दृष्टवान्। नष्टचन्द्रार्ककिरणं चैतच्चराचरं तमसा व्याप्तमभवत्॥

Verse 30

महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः

महोत्पाताः समुत्पन्नाः, नक्षत्रमण्डलं नष्टम्। ततः सर्वमशेषेणालातचक्रवत्तूर्णं भ्रमितं बभूव॥

Verse 31

विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्

विमानकोटिभिः संकीर्णो नभोऽभवत् किंनरमहोरगैः। महावातः सनिर्घातः सर्वं चराचरमकम्पयत्॥

Verse 32

रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्

रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः। स वायुः सर्वतो व्याप्तः सप्तसागरान् शोषयामास॥

Verse 33

उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः

उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजः जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः। महारवो दीप्तविशालशूलधृक् स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः॥

Verse 34

शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः

शूली धनुष्मान् कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः। कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः॥

Verse 35

स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः

स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः। पिनाकखट्वाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः॥

Verse 36

स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण

स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महाभुजावेष्टितसर्वगात्रः। नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण॥

Verse 37

सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले

सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन। ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले॥

Verse 38

हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र

हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः। पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र॥

Verse 39

संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः

संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम्। जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः॥

Verse 40

तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति

तं देवमीशानमजं वरेण्यं जगत्संहारकं महेश्वरम् । दृष्ट्वा सा कालरात्रिः मातृभिः सह सर्वे च गणाः शिवं भक्त्या समर्चयन्ति ॥

Verse 41

नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते

नन्दी भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतमयं देवं प्रणमन्ति । जगद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिं तेऽहर्निशं स्मरन्ति ॥