Adhyaya 44

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप । रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना

श्रीमार्कण्डेय उवाच—हे नराधिप, सर्वतीर्थेषु परमं तीर्थं तच्छृणुष्व; रेवायाः दक्षिणकूले शूलपाणिना निर्मितम्।

Verse 2

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च । दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम। युधिष्ठिर उवाच—श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च, दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम।

Verse 3

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा । पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि, संसारश्छिद्यते यथा; पुनरागमनं नास्ति, मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा।

Verse 4

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत् । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात्

मार्कण्डेय उवाच—एकाग्रचित्तो भूत्वा शृणु, तीर्थात् तीर्थान्तरं महत्। यस्य प्रभावः श्रुतमात्रेणापि वाचिकादघात् विमुच्यते॥

Verse 6

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः । कीर्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः। तस्य तीर्थस्य कीर्तनात् सर्वपातकैः प्रमुच्यते॥

Verse 7

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम्

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते। भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम्॥

Verse 8

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः । तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः। तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना॥

Verse 9

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते । तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम्

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते। तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम्॥

Verse 10

पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः । मृतास्तत्रैव ये केचिज्जन्तवो भुवि पक्षिणः

पतिता अपि रुद्रस्य निलयं यान्ति—नात्र संशयः। तत्रैव ये केचिद् भुवि जन्तवः पक्षिणश्च मृताः,

Verse 11

ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः । पातालान्निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता

ते तस्मिन् तीर्थे परमं लोकं यान्ति—न संशयः। पातालान्निःसृता गङ्गा ‘भोगवती’ति संज्ञिता।

Verse 12

निष्क्रान्ता शूलभेदाच्च सर्वपापक्षयंकरी । या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी

शूलभेदात् निष्क्रान्ता सा सर्वपापक्षयंकरी। या सा पुण्या महानदी ‘गीर्वाणा’नाम्न्यपि वहेत्।

Verse 13

पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना । शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती

यत्र त्रिशूलिना भिन्नं कुण्डमध्ये सा पतिता। शम्भुना च पुरा तात तत्रैव सरस्वत्युत्पादिता।

Verse 14

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी । भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी। यत्र भास्वत्या त्रितयं शिला च ‘गीर्वाणा’ इति संज्ञिता।

Verse 15

तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति । केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा

तत्र तस्मिन् तीर्थप्रदेशे तादृशं तीर्थं न पूर्वं जातं नापि भविष्यति। केदारं प्रयागं कुरुक्षेत्रं गया च—एतान्यपि प्रसिद्धानि।

Verse 16

अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च

अन्यानि सुतीर्थानि तस्य पुण्यस्य षोडशीं कलामपि नार्हन्ति। यानि च पञ्च तीर्थस्थानानि पृथग्भूतानि सन्ति—

Verse 17

वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् । गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम्

वक्ष्यामि समासेन, एकैकं च पृथक्पृथक् क्रमशः। यथा गया नाभिश्च परमपुण्ये, तथा चक्रतीर्थमपि तयोः समं पावनम्।

Verse 18

धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् । ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च

धर्मारण्ये यथा पवित्रः कूपः, तथा शूलभेदोऽपि तत्समः। यथा ब्रह्मयूपं पुण्यं, तथा देवनदीऽपि तद्वत् पावना।

Verse 19

यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला । यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च

यथा गयाशिरः पुण्यं, यथा च सुराणां पूज्या शिला पुण्या; तथा पुष्करस्थानं मार्कण्डह्रदश्च पावनौ।

Verse 20

दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः । मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव । अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान्

तत्र पिण्डोदकं दत्त्वा पितृपिण्डानामक्षयफलमाप्नोति। यस्तत्र श्राद्धं करोति नित्यं च तत्तोयं पिबति, स सर्वपापैर्मुच्यते—यथा उरगः कञ्चुकैः। दम्भक्रोधविवर्जितान् अनिन्द्यान् विप्रान् पूजयेत्।

Verse 21

त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् । अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम्

त्रयोदशदिनपर्यन्तं यद्दानं दीयते तस्य फलम् त्रयोदशगुणं भवति। अभ्यर्च्य सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननं—पूजितं देवं समालोक्य।

Verse 22

सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम्

कम्बलक्षेत्रपं दृष्ट्वा सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति।

Verse 23

पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम्

परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरं पूजयेत्।

Verse 24

देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः । मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद्गुहवासिनम्

देवस्य पूर्वभागे तु उमां प्रयत्नतः पूजयेत्। ततः भक्त्या गुहवासिनं मार्कण्डेशं पूजयेत्।

Verse 25

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैरज्ञानज्ञानसंचितैः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सूक्तं तु त्र्यक्षरम्

सर्वैः पातकैर्मुच्यन्तेऽज्ञानज्ञानसमुद्भवैः। गुहामध्ये प्रविष्टस्तु त्र्यक्षरं सूक्तमुत्तमं जपेत्॥

Verse 26

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः । त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन स लभेत्। तत्र त्रयो नराः तिष्ठन्त्यादित्यैर्मरुतैः सह॥

Verse 27

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम्। यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्॥

Verse 28

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् । प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात्। प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते॥

Verse 29

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः । द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः। द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति॥

Verse 30

एवं हि प्रत्ययस्तत्र शूलभेदप्रभावजः । यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च

एवं हि तत्र शूलभेदप्रभावजः प्रत्ययः सञ्जायते। यः शूलभेदं स्मरेत्तु त्रिकालं नित्यमेव च—

Verse 31

स पूतश्च भवेत्साक्षात्सबाह्याभ्यन्तरो नृप । न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि

स साक्षात् पूतो भवेत् सबाह्याभ्यन्तरो नृप। न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि॥

Verse 32

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम्

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया। सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम्॥

Verse 33

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर। श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः॥

Verse 34

शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव । यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव। यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः॥