Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदायाः दक्षिणतटे परमशोभनं तीर्थं विद्यते । पूर्वं स्कन्देन सुदारुणं तपः कृत्वा तत् निर्मितम् ।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

युधिष्ठिर उवाच । द्विजसत्तम, स्कन्दस्य आजन्म सर्वं चरितं तथा अस्य तीर्थस्य पुण्यविधिं यथार्थतः मे कथय ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पूर्वं युधिष्ठिर, देवदेवेन तपः तप्तम् । सर्वैः सुरैः विज्ञप्तेन उमादेवी तेन विवाहिता ।

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

सुरसत्तम, देवानां कश्चित् सेनापतिः नास्ति । घोरैः दानवैः सवासवाः सर्वे देवाः पराजित्य नीयन्ते ।

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

यथा चन्द्रविना निशा भास्करविना च दिवसः मुहूर्तमपि न शोभते, तथा विनायकविना सेना न शोभते ।

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

एवं विदित्वा महादेव, परया दयया विभो, सेनानीं प्रदेहि कञ्चिद् यः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः। उमां देवीं कामयन् मनसा स्मरं सस्मार॥

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः। रुद्राणीं कामयामास दिव्यं वर्षशतं किल॥

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम्। संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्॥

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः। सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः॥

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाक्यं जगाद ह। वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्॥

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि। कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्॥

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः। हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह॥

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि। मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम। देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये॥

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

अग्निरुवाच। तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो। करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

ईश्वर उवाच—उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन ॥

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत ॥

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम् ॥

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम् ॥

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा ॥

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

ताः सर्वा आगताः दृष्ट्वा गङ्गागर्भे महामतिः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत् स्तनम् ॥

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

जातकर्मादिसंस्कारान् वेदोक्तान् पद्मसम्भवः । चकार सर्वान् दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

षण्मुखात् षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद् गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः ॥

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः ॥

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत ॥

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

ततः क्रमयोगेन स नर्मदातटमाश्रित्य नर्मदाया दक्षिणकूले विपुलं तपश्चरितवान्।

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

ऋग्यजुःसामविहितं जप्यं स अहर्निशं जपन्, महादेवं ध्यायन्, शुचिः प्राणधारासु संयतः अभवत्।

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

ततः वर्षसहस्रस्य पूर्णान्ते काले, उमया सहितो देवो महेश्वरस्तदा वचनमब्रवीत्।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

ईश्वर उवाच—तात, अहं ते वरदः; गौरी ते माता, अहमेव पिता। त्रिषु लोकेषु दुर्लभमपि यच्चेष्टं वरं वृणीष्व।

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

षण्मुख उवाच—महादेव, उमया सह शङ्कर, यदि तुष्टोऽसि, तर्हि युवामेव मातापितरौ वृणे; मम नान्या गतिः, नान्या मतिḥ।

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रवक्त्राद्विनिर्गतम् । तथेत्युक्त्वा स स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे ॥

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

ततः तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमया सह शङ्करः । उवाच वचनं दिव्यं करुणापूरितं प्रभुः ॥

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि ॥

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा ॥

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ ॥

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

ततः प्रभृति तत् तीर्थं ‘स्कन्दतीर्थम्’ इति विख्यातं बभूव। तत् पुण्यं सर्वपापहरं च, मर्त्यानां भुवि दुर्लभं लभ्यते।

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

तत्र तीर्थे यो राजन् भक्त्या स्नात्वा शिवम् अर्चयेत्—गन्धमाल्याभिषेकैश्च—स याज्ञिकं फलं लभते।

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

स्कन्दतीर्थे यः स्नात्वा पितृदेवताः पूजयेत् तिलमिश्रेण तोयेन, तस्य पुण्यफलं शृणु—महद् भवति।

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

भारत, विधियुक्तेन एकेनैव पिण्डदानेन पितरः द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति—नात्र संशयः।

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

तत्र तीर्थे राजेन्द्र, शुभं वा यदि वाशुभम्; इह लोके परे चैव तत्सर्वम् अक्षयं जायते।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

तत्र तीर्थे यः कश्चित् शास्त्रयुक्तेन विधिना प्राणत्यागं करोति, स शिवमन्दिरं शिवलोकं च गच्छति।

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

कल्पमेकं वसित्वा देवगन्धर्वैः पूजितः सन्, ततः भारतवर्षेऽत्र विमले कुले जायते।

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः, पुत्रपौत्रसमन्वितः साग्रं वर्षशतं जीवेत्।

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

राजन्, स्कन्दतीर्थस्य सम्भवो महिमा च ते कथितः। एतत् धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्; सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्।

Verse 111

। अध्याय

अध्यायसमाप्तिः—इति अध्यायः।