Adhyaya 181

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् । यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—अतः परं भृगुतीर्थस्य विस्तरं प्रवक्ष्यामि; यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो वा सर्वपातकैः मुच्यते।

Verse 2

तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातमिति श्रुतम् । भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल

तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातमिति श्रुतम्। भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना । तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिमुपागतः

युधिष्ठिर उवाच। भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना। तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिमुपागतः॥

Verse 4

को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम् । एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ

को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम्। एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ॥

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

श्रीमार्कण्डेय उवाच। एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः। तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप॥

Verse 6

षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे

षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः। तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे॥

Verse 7

दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः

दिव्यं वर्षसहस्रं यावत् स मुनिसत्तमः संशुष्कतनुः सन् निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत् निश्चलः स्थितः।

Verse 8

ततः कदाचिद्देवेशो विमानवरमास्थितः । उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः

ततः कदाचिद् देवेशः श्रीमान् विमानवरमास्थितः, उमया सहितः तेनैव मार्गेण समागतः।

Verse 9

दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् । उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो

तत्र वल्मीकवत्स्थितं महाभागं भृगुं दृष्ट्वा देवी देवेशं उवाच— ‘प्रभो, किमिदं दृश्यते?’

Verse 10

ईश्वर उवाच । भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः

ईश्वर उवाच— ‘महादेवि, एष भृगुर्नाम; सुदारुणं तपस्तप्त्वा दिव्यं वर्षसहस्रं मम ध्यानपरायणः।’

Verse 11

जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः । संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने

मासे मासे कुशाग्रेण जलबिन्दुमात्रं पिबेत् सः; वरानने, संवत्सरशतं साग्रं एवं तिष्ठति।

Verse 12

तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा । उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम्

तद्वचनं श्रुत्वा गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरमुवाच।

Verse 13

सत्यमुग्रोऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज । निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः

सत्यं त्वं लोके उग्र इति ख्यापितो वृषभध्वज; निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः।

Verse 14

दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् । ब्राह्मणस्य वरं कस्मान्न प्रयच्छसि शंस मे

दिव्यं वर्षसहस्रं तु ब्राह्मणोऽयं शङ्करं ध्यायमानः; कस्मान्न तस्मै वरं प्रयच्छसि? मे शंस।

Verse 15

एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् । उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा

एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् उवाच, नरशार्दूल, मेघगम्भीरया गिरा।

Verse 16

स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति । गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः

स्त्री गर्वेण विनश्यति, तपः क्रोधेन नश्यति; गावो दूरप्रचारेण, शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः।

Verse 17

क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर्न विद्यते । वर्षायुतैस्तथा लक्षैर्न किंचित्कारणं प्रिये

हे गौरी, क्रोधान्वितस्य द्विजस्य सिद्धिर्न जायते। वर्षायुतैर्लक्षैश्चापि न किञ्चित् कारणं भवति, प्रिये।

Verse 18

एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् । एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे

एवम्भूतस्य क्रोधस्य चरितं महदिति। एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं तत्क्षणे दध्यौ।

Verse 19

वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः । ध्यानप्राप्तः क्षणादेव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः

स वृषो हि भगवन् ब्रह्मा; वृषरूपी महेश्वरः। ध्यानप्राप्तः क्षणादेव मुहुर्मुहुः गर्जयन्।

Verse 20

किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना । करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर

किं करोमि सुरश्रेष्ठ, ध्यातः केनैव हेतुना? करोमि कस्य निधनम् अकाले, परमेश्वर?

Verse 21

ईश्वर उवाच । कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् । येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी

ईश्वर उवाच—गत्वा त्वं द्विजश्रेष्ठं भृगुसत्तमं कोपयस्व; येनैषा लोकैकसुन्दरी गौरी मयि श्रद्धां दधाति।

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः

एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः

Verse 23

ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः

ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः

Verse 24

पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने

पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने

Verse 25

सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्

सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्

Verse 26

भृगुरुवाच । पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा

भृगुरुवाच । पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा

Verse 27

गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् । आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना

महानादं गर्जयित्वा ततः स विप्रमपातयत्। आत्मानं वृषेण परमेष्ठिना पातितं ज्ञात्वा—

Verse 28

भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः । करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम्

भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः। करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम्॥

Verse 29

हन्तुकामो वृषं विप्रोऽभ्यधावत युधिष्ठिर । धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे

हन्तुकामो वृषं विप्रोऽभ्यधावत युधिष्ठिर। धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे॥

Verse 30

जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च । गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्

जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च। गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्॥

Verse 31

उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर । पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्

उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर। पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्॥

Verse 32

तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ । ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः

स तामिस्रमन्धतामिस्रं च गत्वा सप्तमं पातालं ययौ। ततः प्राणरक्षणार्थी स वृषोत्तमो भूर्लोकं पुनरागमत्॥

Verse 33

भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा । अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित्

स भुवः स्वश्च महस्तपः सत्यं जनलोकं च व्यतिक्रम्य। विप्रेणानुगम्यमानोऽपि क्वचिदपि शर्म न लेभे॥

Verse 34

पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च

कामक्रोधबलार्दितः पापं कृत्वा नरः। ततः शरणं ब्रह्माणं विष्णुं च जगाम॥

Verse 35

इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर्याम्यवारुणमारुतैः । यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः

स इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यान् याम्यवारुणमारुतान् च। यदा सर्वैः सुरेश्वरैर्लोकालोकैः परित्यक्तोऽभवत्॥

Verse 36

तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् । वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना

तदा देवं नमस्कृत्वा ‘रक्ष रक्ष’ इति चाब्रवीत्। भृगुणा परमेष्ठिना वध्यमानं महादेवोऽपश्यत्॥

Verse 37

सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो । दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः

सर्वलोकैः परित्यक्तं निराश्रयमिव तं वृषं प्रभोः पादाग्रे पतितं श्रान्तं दृष्ट्वा देवः करुणया समचिन्तयत्।

Verse 38

ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वमिदं वचः

ततः भगवान् प्रथमं स्मितं कृत्वा इदं वचनं प्रोवाच।

Verse 39

ईश्वर उवाच । पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि

ईश्वर उवाच—पश्य देवि महाभागे सुन्दरि, अस्य विप्रस्य शमं निरीक्षस्व।

Verse 40

पार्वत्युवाच । यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर । तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम्

पार्वत्युवाच—यावदयं विप्रो नास्माकं कुप्यते परमेश्वर, तावदस्य वरं शीघ्रं प्रयच्छ, यदि मे प्रियं कर्तुमिच्छसि।

Verse 41

ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः । उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह

ततः भस्माङ्गो जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः, उमार्द्धदेहो भगवान् भूत्वा तं विप्रं प्रति वचोऽब्रवीत्।

Verse 42

भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः । यस्मात्तस्मादिदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति

भो भो द्विजवरश्रेष्ठ! क्रोधस्ते नोपशाम्यति। तस्मात् तात, इदं स्थानं ‘क्रोधस्थानम्’ इति प्रसिद्धं भविष्यति॥

Verse 43

ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं स्तोत्रमुदैरयत्

ततः शम्भुं त्रिलोचनं श्रेष्ठं दृष्ट्वा भृगुः। जानुभ्याम् अवनिं गत्वा इदं स्तोत्रम् उदैरयत्॥

Verse 44

भृगुरुवाच । प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् । भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि

भृगुरुवाच—प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम्। भवभीतो भुवनपते! विज्ञप्तुं किञ्चिदिच्छामि॥

Verse 45

त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य । वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य

त्वद्गुणनिकरान् वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्य मे? वासुकिरपि न तावद् वक्तुं शक्नुयात्, यस्य वदनसहस्रं स्यात्॥

Verse 46

भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष । स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य

भक्त्या तथापि शङ्कर! शशिधर! करजालधवलिताशेष! महेश्वर! प्रसीद मे, तव चरणनिरतस्य स्तुतिमुखरस्य॥

Verse 47

सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव । भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य

त्वमेव सत्त्वं रजस्तमश्च, देव; त्वमेव स्थित्युत्पत्तिविनाशशक्तिः। भवभीतः शरणागतः अहं, भुवनपते भुवनेश, मां प्रसादय।

Verse 48

यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः । त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम्

यमनियमयज्ञदानं वेदाध्ययनं च धारणायोगः। एते सर्वे त्वद्भक्तेः कलासहस्रांशमपि न समाः॥

Verse 49

उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः । चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम्

उत्कृष्टानि रसरसायनानि जयखड्गश्च सिद्धयः। जनविवरपादुकाद्याश्च—एतत्तव प्रसादचिह्नं नतानां जन्मन्येव प्रकटं दृश्यते॥

Verse 50

शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव । भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ

शाठ्येनापि यदि प्रणमति, देव, भूतिमिच्छया; तस्यापि त्वं वितरसि। किन्तु भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षायैव निर्मिता, नाथ॥

Verse 51

परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् । परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि

परदारपरस्वरतः परपरिभवदुःखशोकसंतप्तः। परवदनवीक्षणपरः—परमेश्वर, मां परित्राहि॥

Verse 52

अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् । क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि

मम हृदि अधिकाभिमानः समुत्थितः; क्षणभङ्गुरविभवेन विलसामि। क्रूरोऽहं कुपथाभिमुखश्च; हे शङ्कर, शरणागतं मां परित्राहि॥

Verse 53

दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा । छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि

अहं दीनो द्विजो वरार्थी; बन्धुजनेषु ममाशा नैव पूरिता। हे महेश्वर, तृष्णां छिन्धि; किं मां मूढं कामो विडम्बयति?

Verse 54

तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् । छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश

तृष्णां मे हरस्व शीघ्रं; नित्यं हृदयवासिनीं लक्ष्मीं दद। मदमोहपाशं छिन्धि; हे देवेश, मां भवात् उत्तारय॥

Verse 55

करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् । यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकमसौ प्रयाति देहान्ते

‘करुणाभ्युदय’ इति नाम्ना दिव्यं स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदम्। यः पठति भृगुं स्मरति च, स देहान्ते शिवलोकं प्रयाति॥

Verse 56

एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् । उवाच वरदोऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम्

एतत् श्रुत्वा महादेवः भृगुभाषितं स्तोत्रं च, उवाच—‘वरदोऽस्मि’ इति; देव्या सह वरोत्तमं दातुं प्रववृते॥

Verse 57

भृगुरुवाच । प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम । सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्वं भविता मम नामतः

भृगुरुवाच—देवदेवेश! यदि प्रसन्नोऽसि, मम वरो देयः; मम नाम्ना प्रसिद्धं सर्वमिदं सिद्धिक्षेत्रं भवतु।

Verse 58

भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया । देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति

भवद्भिः सन्निधानेन सहोमया अत्रैव स्थातव्यं; येनैतत् पुण्यं देवक्षेत्रं सर्वार्थसिद्धिकरं भविष्यति।

Verse 59

अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर । तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः

जगदीश्वर! अत्रैव महास्थानं करोमि; तव प्रसादात् देवेश! मे मनोरथाः पूर्यन्ताम्।

Verse 60

ईश्वर उवाच । श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज । अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान्

ईश्वर उवाच—श्रिया कृतमिदं पूर्वं; किं न ज्ञातं त्वया द्विज? तस्मात् श्रियं देवीं यथाविधि सम्मानय, यदि भवान् एवं मन्यते।

Verse 61

कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा । एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम्

कुरुष्व यदभिप्रेतं; त्वत्कृतं नः तदन्यथा न भविष्यति। इत्युक्त्वा गते देवे, भृगुः स्नात्वा श्रियं गत्वा।

Verse 62

कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह । श्रिया च सहितः काल इदं वचनमब्रवीत्

तत्र पारणं कृत्वा विप्रपत्नीसमन्वितः । श्रीसहितः कालोऽपि इदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 63

भृगुरुवाच । यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि । त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम्

भृगुरुवाच । यदि ते रोचते भद्रे दुःखशान्तिर्भवेद्यदि । त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम् ॥

Verse 64

श्रीरुवाच । मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् । स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः

श्रीरुवाच । मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना च शोभनम् । स्थानं कुरुष्वभिप्रेतं निर्विरोधा मम मतिः ॥

Verse 65

भृगुरुवाच । कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे । संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु

भृगुरुवाच । कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठगतं रमे । संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु ॥