Adhyaya 228

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

युधिष्ठिर उवाच— परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य पुण्यं भवति, किं च फलम्? कियन्मात्रं च, हे मुनिश्रेष्ठ कृपानिधे, तन्मे सम्यग् ब्रूहि।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

मार्कण्डेय उवाच— परार्थं गच्छतः यत्, हे पार्थिव, मया वद्यमानं शृणु; यथा यावत् च तस्य यात्रादिकर्मणां फलम् विधीयते।

Verse 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

उत्तमेनेह वर्णेन, हे नृप, द्रव्यलोभादिदूषितेन तु न; अधमस्य क्वचित् अपि तीर्थयात्रादिसेवनं न कार्यम्।

Verse 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

हे महाराज, विद्वान् पुरुषः स्वयमेव धर्मकर्म समाचरेत्—शरीरशक्त्यनुसारतः, अथवा कार्ययोगतः साधनैः सम्यक् कारयेत्।

Verse 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर्गोत्रसम्भवैः

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत्; अथवा पुत्रपौत्रादिभिः, गोत्रसम्भवैर्ज्ञातिभिरपि कारयेत्।

Verse 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

हे युधिष्ठिर, विधिविहितं धर्मकर्म श्रेष्ठमिति बुधाः प्राहुः; तस्मात् तैरेव कारयेत्—नोत्तमैः, नाधमैः अपि।

Verse 7

अधमेन कृतं सम्यङ्न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

अधमेन कृतं कर्म सम्यक् न भवेदिति मे मतिः; उत्तमोऽपि चाधमार्थे कुर्वन् दुर्गतिमाप्नुयात्।

Verse 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

शूद्राय मतिं न दद्यात्, नोच्छिष्टं न हविष्कृतम्; न चास्योपदिशेद्धर्मं, न चास्य व्रतमादिशेत्।

Verse 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा—स्त्रीशूद्रयोः पतनहेतवः षट् स्मृताः ॥

Verse 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्यादनुज्ञया

पतिव्रता स्वातन्त्र्येणाचरन्ती पतत्येव; विधवा तु सर्वमाचरेत् । सभर्तृके पत्यौ सर्वं कर्मानुज्ञयैव कुर्यात् ॥

Verse 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

परार्थं तीर्थमादाय गत्वा षोडशांशफलं लभेत् । प्रसङ्गेन गच्छतः तीर्थं अर्धफलप्रदमिति स्मृतम् ॥

Verse 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

अनुसङ्गेन तीर्थस्नाने स्नानफलं एव विदुः । न तु यात्राफलं पूर्णं, यत् शास्त्रोक्तं कल्मषापहम् ॥

Verse 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

पित्रर्थं पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च ॥

Verse 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

पोषकार्थादयश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च—एतेषामपि तीर्थकर्म समर्पयेत् ।

Verse 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात् ॥

Verse 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान् फलमाप्नोति वै नरः ॥

Verse 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम् ॥

Verse 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम् ॥