Adhyaya 47
अस्मिन्नध्याये मārkaṇḍeyo मुनिः देवानां संकटवृत्तान्तं निवेदयति। इन्द्रप्रमुखा देवाः दिव्यविमानैः सह ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्माणं प्रणम्य स्तुतिभिः पूजयन्ति। ते स्वदुःखं कथयन्ति—बलवानसुरोऽन्धकः तान् जित्वा धनरत्नानि अपहृतवान्, इन्द्रस्य भार्यामपि बलात् जग्राह, तेन देवाः पराभूताः। ब्रह्मा विचार्य वदति यत् अन्धकः देवानां प्रति ‘अवध्यः’ इति, पूर्ववरदानियमेन वा दैवविधिना तस्य वधो दुष्करः। ततः ब्रह्मणा सह देवाः केशवं जनार्दनं विष्णुं शरणं यान्ति, स्तोत्रैः समर्प्य आत्मनिवेदनं कुर्वन्ति। विष्णुः तान् सादरं गृह्णाति, कारणं पृच्छति, तेषां अपमानं श्रुत्वा दुष्टस्य वधं प्रतिजानाति—पाताले वा भूमौ वा स्वर्गे वा यत्र कुत्रापि स्थितं तम् अहं निहनिष्यामि इति। शङ्खचक्रगदाधनुषा सन्नद्धः स उत्थाय देवान् आश्वासयति, स्वस्वधाम गन्तुं निर्दिशति; एवं धर्मसंस्थापनस्य शीघ्रप्रतिज्ञया अध्यायः समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । गीर्वाणाश्च ततः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । गजैर्गिरिवराकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः
श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततः सर्वे गीर्वाणाः ब्रह्माणं शरणं गताः; गिरिवराकारैर्गजैः, गजोपमैश्च हयैः सह समाययुः।
Verse 2
स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः । कच्छपैर्महिषैश्चान्यैर्मकरैश्च तथापरे
नगराकारैः स्यन्दनैः सिंहशार्दूलयोजितैः समाययुः; अन्ये कच्छपैर्महिषैश्च, अपरे च महाबलैर्मकरैः युक्ताः।
Verse 3
ब्रह्मलोकमनुप्राप्ता देवाः शक्रपुरोगमाः । दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं साष्टाङ्गं प्रणताः सुराः
देवाः शक्रपुरोगमाः ब्रह्मलोकमनुप्राप्ताः; पद्मोद्भवं देवं दृष्ट्वा सुराः साष्टाङ्गं प्रणताः।
Verse 4
देवा ऊचुः । जय देव जगद्वन्द्य जय संसृतिकारक । पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताः
देवा ऊचुः—जय देव जगद्वन्द्य, जय संसृतिकारक; पद्मयोने सुरश्रेष्ठ, त्वामेव शरणं गताः।
Verse 5
सोद्वेगं भाषितं श्रुत्वा देवानां भावितात्मनाम् । मेघगम्भीरया वाचा देवराजमुवाच ह
सोद्वेगं देवानां भावितात्मनाम् भाषितं श्रुत्वा मेघगम्भीरया वाचा ब्रह्मा देवराजमुवाच।
Verse 6
किमत्रागमनं देवाः सर्वेषां वै विवर्णता । केनापमानिताः सर्वे शीघ्रं मे कथ्यतां स्वयम्
किमत्रागमनं देवाः सर्वेषां वै विवर्णता। केनापमानिताः सर्वे शीघ्रं मे कथ्यतां स्वयम्॥
Verse 7
देवा ऊचुः । अन्धकाख्यो महादैत्यो बलवान् पद्मसम्भव । तेन देवगणाः सर्वे धनरत्नैर्वियोजिताः
देवा ऊचुः—अन्धकाख्यो महादैत्यो बलवान् पद्मसम्भव। तेन देवगणाः सर्वे धनरत्नैर्वियोजिताः॥
Verse 8
हत्वा देवगणांस्तावदसिचक्रपरद्द्विश्वधैः । गृहीत्वा शक्रभार्यां स दानवोऽपि गतो बलात्
हत्वा देवगणांस्तावदसिचक्रपरश्वधैः। गृहीत्वा शक्रभार्यां स दानवोऽपि गतो बलात्॥
Verse 9
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चिन्तयामास राजेन्द्र वधार्थं दानवस्य ह
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः। चिन्तयामास राजेन्द्र वधार्थं दानवस्य ह॥
Verse 10
अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वो दिवौकसाम् । स त्राता सर्वजगतां नान्यो विद्येत कुत्रचित्
अवध्योऽयं दानवः पापात्मा सर्वेषां वः दिवौकसाम्। स एव सर्वजगतां त्राता, नान्योऽत्र कुत्रचित् विद्यते॥
Verse 11
एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा तदनन्तरम् । ब्रह्माणं ते पुरस्कृत्य गता यत्र स केशवः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माद्याश्चक्रपाणिनम्
एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा तदनन्तरम्। ब्रह्माणं पुरस्कृत्य ययुः यत्र स केशवः॥ तत्र ब्रह्मादयः सर्वे चक्रपाणिं जनार्दनम्। नानाविधैः स्तोत्रैः तुष्टुवुः भक्तिसंयुताः॥
Verse 12
देवा ऊचुः । जय त्वं देवदेवेश लक्ष्म्या वक्षःस्थलाश्रितः । असुरक्षय देवेश वयं ते शरणं गताः
देवा ऊचुः। जय त्वं देवदेवेश लक्ष्म्या वक्षःस्थलाश्रितः। असुरक्षय देवेश वयं ते शरणं गताः॥
Verse 13
स्तूयमानः सुरैः सर्वैर्ब्रह्माद्यैश्च जनार्दनः । सम्प्रहृष्टमना भूत्वा सुरसङ्घमुवाच ह
स्तूयमानः सुरैः सर्वैर्ब्रह्माद्यैश्च जनार्दनः। सम्प्रहृष्टमना भूत्वा सुरसङ्घमुवाच ह॥
Verse 14
श्रीवासुदेव उवाच । स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी । किं कार्यं प्रोच्यतां क्षिप्रं कस्य रुष्टा दिवौकसः
श्रीवासुदेव उवाच। स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी। किं कार्यं प्रोच्यतां क्षिप्रं कस्य रुष्टा दिवौकसः॥
Verse 15
किं दुःखं कश्च संतापः कुतो वा भयमागतम् । कथयन्तु महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्
किं दुःखं कः सन्तापः कुतो वा भयमागतम्? कथयन्तु महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्॥
Verse 16
पराभवः कृतो येन सोऽद्य यातु यमालयम् । एवमुक्तास्तु कृष्णेन कथयामासुरस्य तत्
पराभवः कृतो येन सोऽद्य यातु यमालयम्। एवमुक्तास्तु कृष्णेन कथयामासुरस्य तत्॥
Verse 17
दर्शयन्तः स्वकान्देहान् लज्जमाना ह्यधोमुखाः । हृतराज्या ह्यन्धकेन कृता निस्तेजसः प्रभो
दर्शयन्तः स्वकान्देहान् लज्जमाना ह्यधोमुखाः। हृतराज्या ह्यन्धकेन कृता निस्तेजसः प्रभो॥
Verse 18
पितेव पुत्रं परिरक्ष देव जहीन्द्रशत्रुं सह पुत्रपौत्रैः । तथेति चोक्तः कमलासनेन सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः
पितेव पुत्रं परिरक्ष देव जहीन्द्रशत्रुं सह पुत्रपौत्रैः। तथेति चोक्तः कमलासनेन सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः॥
Verse 19
शङ्खं चक्रं गदां चापं संगृह्य परमेश्वरः । उत्थितो भोगपर्यङ्काद्देवानां पुरतस्तदा
शङ्खं चक्रं गदां चापं संगृह्य परमेश्वरः। उत्थितो भोगपर्यङ्काद्देवानां पुरतस्तदा॥
Verse 20
श्रीवासुदेव उवाच । पाताले यदि वा मर्त्ये नाके वा यदि तिष्ठति । तं हनिष्याम्यहं पापं येन संतापिताः सुराः
श्रीवासुदेव उवाच—पाताले यदि वा मर्त्ये नाके वा यदि तिष्ठति। येन सुराः संतापिताः, तं पापं अहं निहनिष्यामि॥
Verse 21
स्वं स्थानं यान्तु गीर्वाणाः संतुष्टा भावितौजसः । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माद्यास्ते सवासवाः
गीर्वाणाः स्वं स्थानं यान्तु, संतुष्टाः भावितौजसः। विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सवासवाः॥
Verse 22
स्वयानैस्तु हरिं नत्वा हृदि तुष्टा दिवं ययुः
स्वयानैस्तु हरिं नत्वा, हृदि तुष्टा दिवं ययुः॥
Verse 47
। अध्याय
अध्यायः (इति अध्याय-सीमा-सूचकः लेखनचिह्नः)।