Adhyaya 151
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण मार्कण्डेयः नर्मदाया उत्तरतीरे ‘जयवाराह’ इति नाम्ना विख्यातं परमप्रशस्तं तीर्थं निर्दिशति। तत्र स्नानं मधुसूदनस्य दर्शनं च पापनाशकं, विशेषतः भगवतः दशजन्मस्मरण-पाठयोः महती शुद्धिकरशक्तिरिति प्रतिपाद्यते। युधिष्ठिरः पुनः पृच्छति—मत्स्यादि-कल्क्यन्तेषु दशावतारेषु भगवता किम् कृतम् इति। मार्कण्डेयः संक्षेपेण कथयति—मत्स्यः निमग्नान् वेदान् उद्धरति; कूर्मः मन्थनकार्ये आधारो भूत्वा पृथिवीं स्थिरीकरोति; वराहः पातालात् भूमिमुद्धरति; नरसिंहः हिरण्यकशिपुं निहन्ति; वामनः बलिं त्रिभिः पदैः निगृह्य सार्वभौम्यं दर्शयति; परशुरामः दुष्टक्षत्रियान् दण्डयित्वा भूमिं कश्यपाय ददाति; रामः रावणं हत्वा धर्मराज्यं स्थापयति; कृष्णः अत्याचारीन् नृपान् निवारयन् युधिष्ठिरस्य जयमपि सूचयति; बुद्धः कलियुगे मोहं जनयति; कल्किः दशमो जन्म भवितेति। अन्ते दशजन्मस्मरणं पापनाशहेतुरिति पुनः प्रतिज्ञाय, तीर्थमाहात्म्यं अवतारतत्त्वं च समाजधर्मक्षयस्य चेतनया सह संयोज्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । उत्तरे नर्मदाकूले तीर्थं परमशोभनम् । जयवाराहमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्
श्रीमार्कण्डेय उवाच। उत्तरे नर्मदाकूले तीर्थं परमशोभनम्। जयवाराहमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥
Verse 2
उद्धृता जगती येन सर्वदेवनमस्कृता । लोकानुग्रहबुद्ध्या च संस्थितो नर्मदातटे
उद्धृता जगती येन सर्वदेवनमस्कृता। लोकानुग्रहबुद्ध्या च संस्थितो नर्मदातटे॥
Verse 3
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षते मधुसूदनम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो दशजन्मानुकीर्तनात्
तत्र तीर्थे यः स्नात्वा मधुसूदनं पश्यति, स दशजन्मसु संचितानुकीर्तितैः सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 4
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्किश्च ते दश
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च, नरसिंहोऽथ वामनः; रामो रामश्च कृष्णश्च, बुद्धः कल्किश्च—ते दशावताराः।
Verse 5
युधिष्ठिर उवाच । मत्स्येन किं कृतं तात कूर्मेण मुनिसत्तम । वराहेण च किं कर्म नरसिंहेन किं कृतम्
युधिष्ठिर उवाच—तात, मुनिसत्तम, मत्स्यरूपेण किं कृतं? कूर्मेण किं? वराहेण किं कर्म, नरसिंहेन किं कृतम्?
Verse 6
वामनेन च रामेण राघवेण च किं कृतम् । बुद्धरूपेण किं वापि कल्किना किं कृतं वद
वामनेन किं कृतं? रामेण राघवेण च किं कृतम्? बुद्धरूपेण किं वापि, कल्किना किं कृतं—वद मे।
Verse 7
एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मपुत्रेण धीमता । उवाच मधुरां वाणीं तदा धर्मसुतं प्रति
एवं धर्मपुत्रेण धीमता पृष्टो विप्रेन्द्रः, तदा धर्मसुतं प्रति मधुरां वाणीं प्रत्युवाच।
Verse 8
श्रीमार्कण्डेय उवाच । मीनो भूत्वा पुरा कल्पे प्रीत्यर्थं ब्रह्मणो विभुः । समर्पयत्समुद्धृत्य वन्दान्मग्नान्महार्णवे
श्रीमार्कण्डेय उवाच—पुरा कस्यचित् कल्पे विभुः परमेश्वरः मीनरूपं धृत्वा ब्रह्मणः प्रीत्यर्थं महोदधौ मग्नान् वेदान् समुद्धृत्य समर्पयामास।
Verse 9
अमृतोत्पादने राजन्कूर्मो भूत्वा जगद्गुरुः । मन्दरं धारयामास तथा देवीं वसुंधराम्
राजन्, अमृतोत्पादनकाले जगद्गुरुः कूर्मरूपं धृत्वा मन्दराचलं धारयामास, तथा च देवीं वसुन्धरामपि समधारयत्।
Verse 10
उज्जहार धरां मग्नां पातालतलवासिनीम् । वाराहं रूपमास्थाय देवदेवो जनार्दनः
पातालतलवासिनीं मग्नां धरां देवदेवो जनार्दनः वाराहरूपमास्थाय समुद्धृत्य उज्जहार।
Verse 11
नरस्यार्द्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्द्धतनुं तथा । हिरण्यकशिपोर्वक्षो विददार नखाङ्कुशैः
नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा, नखाङ्कुशैः हिरण्यकशिपोर्वक्षो विददार।
Verse 12
जटी वामनरूपेण स्तूयमानो द्विजोत्तमैः । तद्दिव्यं रूपमास्थाय क्रमित्वा मेदिनीं क्रमैः
जटी वामनरूपेण द्विजोत्तमैः स्तूयमानः, ततः दिव्यं रूपमास्थाय मेदिनीं क्रमैः क्रमित्वा व्याप्तवान्।
Verse 13
कृतवांश्च बलिं पश्चात्पातालतलवासिनम् । स्थापयित्वा सुरान् सर्वान् गतो विष्णुः स्वकं पुरम्
अनन्तरं स बलिं पातालतलवासिनं कृतवान्; सर्वान् देवान् सुदृढं स्थापयित्वा विष्णुः स्वकं धाम जगाम।
Verse 14
जमदग्निसुतो रामो भूत्वा शस्त्रभृतां वरः । क्षत्रियान् पृथिवीपालानवधीद्धैहयादिकान्
जमदग्निसुतो रामः शस्त्रभृतां वरः सञ्जातः; स पृथिवीपालान् क्षत्रियान् हैहयादिकान् अवधीৎ।
Verse 15
कश्यपाय महीं दत्त्वा सपर्वतवनाकराम् । तपस्तपति देवेशो महेन्द्रेऽद्यापि भारत
सपर्वतवनाकरां महीं कश्यपाय दत्त्वा, देवेशः स महेन्द्रेऽद्यापि तपः तप्यते, हे भारत।
Verse 16
ततो दाशरथी रामो रावणं देवकण्टकम् । सगणं समरे हत्वा राज्यं दत्त्वा विभीषणे
ततो दाशरथी रामो देवकण्टकं रावणं सगणं समरे हत्वा, राज्यं विभीषणाय ददौ।
Verse 17
पालयित्वा नयाद्भूमिं मखैः संतर्प्य देवताः । स्वर्गं गतो महातेजा रामो राजीवलोचनः
नयेन भूमिं पालयित्वा, मखैः देवताः संतर्प्य; महातेजाः राजीवलोचनः रामः स्वर्गं जगाम।
Verse 18
वसुदेवगृहे भूयः संकर्षणसहायवान् । अवतीर्णो जगन्नाथो वासुदेवो युधिष्ठिर
पुनर्वसुदेवगृहे संकर्षणसहायवान् जगन्नाथो वासुदेवोऽवतीर्णोऽभूत्, हे युधिष्ठिर।
Verse 19
सोऽवधीत्तव सामर्थ्याद्वधार्थं दुष्टभूभृताम् । चाणूरकंसकेशीनां जरासंधस्य भारत
तव सामर्थ्याद्, हे भारत, दुष्टभूभृतां वधार्थं चाणूरकंसकेशीन् जरासन्धं च स अवधीৎ।
Verse 20
तेन त्वं सुसहायेन हत्वा शत्रून्नरेश्वर । भोक्ष्यसे पृथिवीं सर्वां भ्रातृभिः सह संभृताम्
तेन सुसहायेन, हे नरेश्वर, शत्रून् हत्वा भ्रातृभिः सह संभृतां सर्वां पृथिवीं भोक्ष्यसे।
Verse 21
तथा बुद्धत्वमपरं नवमं प्राप्स्यतेऽच्युतः । शान्तिमान्देवदेवेशो मधुहन्ता मधुप्रियः
तथा अच्युतो नवमं बुद्धत्वमपरं प्राप्स्यते—शान्तिमान् देवदेवेशो मधुहन्ता मधुप्रियः।
Verse 22
तेन बुद्धस्वरूपेण देवेन परमेष्ठिना । भविष्यति जगत्सर्वं मोहितं सचराचरम्
तेन बुद्धस्वरूपेण देवेन परमेष्ठिना सचराचरं जगत्सर्वं मोहितं भविष्यति।
Verse 23
न श्रोष्यन्ति पितुः पुत्रास्तदाप्रभृति भारत । न गुरोर्बान्धवाः शिष्या भविष्यत्यधरोत्तरम्
ततः प्रभृति भारत पितुः पुत्रा न श्रोष्यन्ति; गुरोः शिष्या बान्धवाश्च न श्रोष्यन्ति—अधरोत्तरं भविष्यति।
Verse 24
जितो धर्मो ह्यधर्मेण चासत्येन ऋतं जितम् । जिताश्चौरैश्च राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः
अधर्मेण धर्मो जितो भविष्यति, असत्येन च ऋतं जितम्; चौरै राजानो जिताः, स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः।
Verse 25
सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरौ पूजा प्रणश्यति । सीदन्ति मानवा धर्माः कलौ प्राप्ते युधिष्ठिर
अग्निहोत्राणि सीदन्ति, गुरौ पूजा प्रणश्यति; मानवा धर्माः सीदन्ति, कलौ प्राप्ते युधिष्ठिर।
Verse 26
द्वादशे दशमे वर्षे नारी गर्भवती भवेत् । कन्यास्तत्र प्रसूयन्ते ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः
द्वादशे दशमे वा वर्षे नारी गर्भवती भवेत्; तत्र कन्याः प्रसूयन्ते—इति ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः।
Verse 27
भविष्यति ततः कल्किर्दशमे जन्मनि प्रभुः
ततः प्रभुः कल्किर्दशमे जन्मनि भविष्यति।
Verse 28
एतत्ते कथितं राजन्देवस्य परमेष्ठिनः । कारणं दश जन्मनां सर्वपापक्षयंकरम्
एतत्ते राजन् कथितं देवस्य परमेष्ठिनः। दशजन्मनां कारणं सर्वपापक्षयङ्करम्॥