Adhyaya 168

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—नर्मदाया दक्षिणे तटेऽङ्कूरेश्वरं नामोत्तमं तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।

Verse 2

यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम् । शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्

यत्र महारक्षः सिद्धिं प्राप आराध्य महेश्वरम् । शङ्करं जगतः प्राणं स्मरणमात्रप्रसाददम् ॥

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये । एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये । एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ॥

Verse 4

अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः । युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्

अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः । युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम् ॥

Verse 5

धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्

धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम् ॥

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः

मार्कण्डेय उवाच । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः ॥

Verse 7

तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः । तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः

तस्य परमेष्ठिनः भार्या तृणबिन्दुसुता आसीत्, राजन्। तयोर्धर्मसम्बन्धेन महामनाः पुत्रो जज्ञे।

Verse 8

यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः । विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च

यस्मात् वेदेतिहासाः सषडङ्गपदक्रमाश्च तस्मिन् विश्रान्ताः, ब्रह्मणा च दत्ताः; तस्मात् स ‘विश्रवाः’ इति नाम लब्धवान्।

Verse 9

कस्मिंश्चिदथ काले च भरद्वाजो महामुनिः । स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप

अथ कस्मिंश्चित् काले महामुनिर्भरद्वाजः, राजन्, स्वसुतां मुदा विश्रवसे प्रददौ, नृप।

Verse 10

स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव । मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः

स ब्राह्मणो वेदवित्तमः पौलोम्या सह मघवा इव, राजन्, तया सह परमया मुदा रमते स्म।

Verse 11

केनचित्त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः । जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः

केनचित् कालेन, राजन्, विश्रवसो पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः जज्ञे; स ‘वैश्रवणः’ इति नाम्ना श्रुतः।

Verse 12

सोऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर । सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्

सोऽपि बाल्यादेव, युधिष्ठिर, मौनव्रतं समादाय सर्वभूतेभ्योऽभयं प्रदाय परमं व्रतम् अचरৎ।

Verse 13

तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह । सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह

तस्मै तुष्टौ महादेवो ब्रह्मा च ब्रह्मर्षिसहितः; ईश्वरसख्यं दत्त्वा स धनदत्वं जगाम ह।

Verse 14

यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि । ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वमीप्सितम्

यमेनन्द्रवरुणेषु त्वं चतुर्थो भविष्यसि—इत्युक्त्वा ब्रह्मा शीघ्रं जगाम, लोकपालत्वं इप्सितम्।

Verse 15

ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी । पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्

ततोऽनन्तरकाले कैकसी नाम राक्षसी पातालं भूतलं च त्यक्त्वा विश्रवं पतिं चकमे।

Verse 16

पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम । कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः

तस्याः पुत्रो रावणो जातः, भरतसत्तम; कुम्भकर्णो महाराक्षसः, धर्मात्मा च विभीषणः।

Verse 17

कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ । महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम

कुम्भश्च विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ । महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ, हे पुरुषोत्तम ॥

Verse 18

अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् । विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः

अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् । विभीषणं गुणवद्दृष्ट्वा चिन्तामाप राक्षसोत्तमः ॥

Verse 19

ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम् । परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः

ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षःपितामहान् । परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः ॥

Verse 20

दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् । नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः

दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् । नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः ॥

Verse 21

तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल । ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः

तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल । ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः ॥

Verse 22

वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः । वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत

वृषकेतनो राक्षसं वरेण छन्दयामास—“वरं वृणीष्व; भद्रं ते। अहं ते वरं दास्यामि, सुव्रत।”

Verse 23

प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् । वरदं सोऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः

ततः स राक्षसो देवदेवं महेश्वरं प्रति वाक्यं प्रोवाच। वरदं पुरतः दृष्ट्वा पुनःपुनः प्रणम्य तमभाषत।

Verse 24

यदि तुष्टो महादेव वरदोऽसि सुरेश्वर । दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे

यदि तुष्टोऽसि महादेव, वरदोऽसि सुरेश्वर; सर्वभूतानां दुर्लभममरत्वं मे प्रयच्छ।

Verse 25

मम नाम्ना स्थितोऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक । सदा संनिहितोऽप्यत्र तीर्थे भवितुमर्हसि

मम नाम्ना स्थितेनानेन वरेण, हे त्रिपुरान्तक, त्वं अस्मिन् तीर्थे सदा संनिहितो भवितुमर्हसि।

Verse 26

ईश्वर उवाच । यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम् । करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति

ईश्वर उवाच—यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम्। दृढात्मा त्वं करिष्यसि, तावदेतद्भविष्यति॥

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः । विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्

एवमुक्त्वा स देवोऽसौ सर्वदैवतपूजितः । अर्कवर्णेन विमानेन कैलासं धरणीधरम् ययौ ॥

Verse 28

गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः । स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्

गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः । स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् ॥

Verse 29

गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः

गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः ॥

Verse 30

पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः । जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः

पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः । जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः ॥

Verse 31

पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः । सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा

पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः । सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा ॥

Verse 32

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

तत्र तीर्थे यः स्नात्वा परमेश्वरम् अङ्कूरेश्वरनामानं विधिवत् पूजयेत्, स अश्वमेधयज्ञस्य फलं प्राप्नोति।

Verse 33

माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम् । रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्

माण्डव्यखातात् आरभ्य रेवामलक्योर् यः शुभः सङ्गमः, तावत् सर्वं क्षेत्रं महेश्वरस्य देवक्षेत्रं प्रसिद्धम्।

Verse 34

माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः

माण्डव्यखातात् पश्चिमतः अङ्कूरेश्वरनाम तीर्थं स्थितम्। तत्र स्नात्वा नरः शुचिः प्रयतमानसः स्यात्।

Verse 35

सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत । तर्पयित्वा पित्ःन्देवान्मनुष्यान् भरतर्षभ

हे भारत, सन्ध्यां समाचर्य यत्नेन आचम्य, जपं कृत्वा, पितॄन् देवान् मनुष्यान् च तर्पयेत्, हे भरतर्षभ।

Verse 36

सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपोष्य विधिवन्नरः

सचैलः क्लिन्नवसनः मौनमास्थाय संयतः। अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां विधिवत् उपोष्येत् नरः।

Verse 37

पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु । साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च

पूजां यः कुरुते राजन् तस्य पुण्यफलं शृणु। साग्रं योजनशतं यावत् तीर्थान्यायतनानि च तस्य दृष्टान्येव भवन्ति॥

Verse 38

भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते । तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते

तानि दृष्टानि भवन्त्येव ततः पापैः प्रमुच्यते। तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते॥

Verse 39

स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम् । होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्

स्नात्वा विधिवत्पात्रे यद्दत्तं तदक्षयमुदाहृतम्। होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्॥

Verse 40

त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम् । संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा

त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम्। संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा॥

Verse 41

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्। कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर। अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्॥

Verse 42

एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्

एतत्ते राजन् कथितम् अङ्कूरेश्वरसम्भवं तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्।

Verse 43

येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम् । लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते

येऽपि भक्त्या एतत् कीर्त्यमानं महाफलं शृण्वन्ति, तेऽत्र न सन्देहः शिवस्य भुवनं लभन्ते।

Verse 168

। अध्याय

अध्यायः। इति अध्यायशीर्षकम्।