Adhyaya 36
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 36

Adhyaya 36

अध्यायेऽस्मिन् दारुतीर्थस्य माहात्म्यं संवादरूपेण निरूप्यते। युधिष्ठिरस्य प्रश्नं प्रति मार्कण्डेयः नर्मदातटे स्थितस्य परमपुण्यस्य दारुतीर्थस्य उत्पत्तिकथां कथयति। पूर्ववृत्ते मातलिः—इन्द्रस्य सारथिरिति प्रसिद्धः—कस्मिंश्चित् प्रसङ्गे स्वपुत्रं शशाप; शापपीडितः स इन्द्रस्य शरणं जगाम। इन्द्रः तं नर्मदातटे दीर्घकालं तपसा वासयितुं नियोज्य महेश्वरभक्तिं विधत्ते, तथा च ‘दारुक’ इति विख्याततपस्विरूपेण पुनर्जन्म भविष्यतीति, शङ्खचक्रगदाधरादिवैष्णवोपलक्षणैः परं देवं भजन् सिद्धिं शुभां गतिं च प्राप्स्यतीति भविष्यवाणीं करोति। उत्तरभागे तीर्थसेवनविधिः फलश्रुतिश्चोच्यते। यः सम्यग् स्नात्वा सन्ध्यां कृत्वा शिवं पूजयति वेदाध्ययनं च करोति, स अश्वमेधयज्ञसमं महत् पुण्यं लभते। ब्राह्मणभोजनदानं महाफलप्रदं, स्नानदानजपहोमस्वाध्यायदेवतार्चनादयश्च शुद्धेन भावेन कृताः पूर्णफलदाः भवन्तीति प्रतिपाद्यते।

Shlokas

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र दारुतीर्थमनुत्तमम् । दारुको यत्र संसिद्ध इन्द्रस्य दयितः पुरा

मार्कण्डेय उवाच—ततः, राजेन्द्र, दारुतीर्थमनुत्तमं गच्छेत्; यत्र पुरा इन्द्रस्य दयितो दारुकः संसिद्धिं प्राप्तवान्।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । दारुकेण कथं तात तपश्चीर्णं पुरानघ । विधानं श्रोतुमिच्छामि त्वत्सकाशाद्द्विजोत्तम

युधिष्ठिर उवाच—तात! पुरानघ! दारुकेन कथं तपश्चीर्णम्? तस्य विधानं श्रोतुमिच्छामि, द्विजोत्तम, त्वत्सकाशात्।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि विचित्रं यत्पुरातनम् । वृत्तं स्वर्गसभामध्ये ऋषीणां भावितात्मनाम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—हन्त, तेऽहं कथयिष्यामि पुरातनं विचित्रं वृत्तान्तम्। स्वर्गसभामध्ये भावितात्मनामृषीणां मध्ये यद्वृत्तं तत् शृणु॥

Verse 4

सूतो वज्रधरस्येष्टो मातलिर्नाम नामतः । स पुत्रं शप्तवान्पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

वज्रधरस्य प्रियः सूतः मातलिर्नाम नामतः। स कदाचित्कारणान्तरे पूर्वं स्वपुत्रं शप्तवान्॥

Verse 5

शापाहतो वेपमान इन्द्रस्य चरणौ शुभौ । प्रपीड्य मूर्ध्ना देवेशं विज्ञापयति भारत

शापाहतः स वेपमानः शुभौ इन्द्रचरणौ मूर्ध्ना प्रपीड्य। देवेशं विज्ञापयामास, हे भारत॥

Verse 6

तमुवाचाभिशप्तं चाप्यनाथं च सुरेश्वरः । कर्मणा केन शापस्य घोरस्यान्तो भविष्यति

अभिशप्तं च अनाथं च तं सुरेश्वर उवाच। केन कर्मणा घोरशापस्य अन्तो भविष्यति इति॥

Verse 7

नर्मदातटमाश्रित्य तोषयन्वै महेश्वरम् । तिष्ठ यावद्युगस्यान्तं पुनर्जन्म ह्यवाप्स्यसि

नर्मदातटमाश्रित्य महेश्वरं सम्यक् तोषयन्। तत्र तिष्ठ यावद्युगान्तं, ततः पुनर्जन्मावाप्स्यसि॥

Verse 8

पुनर्भूत्वा तु पूतस्त्वं दारुको नाम विश्रुतः । संसेव्य परमं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

पुनर्भूत्वा तु पूतस्त्वं दारुको नाम विश्रुतः। शङ्खचक्रगदाधरं परमं देवं संसेव्य परां गतिमवाप्स्यसि॥

Verse 9

मानुषं भावमापन्नस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि । एवमुक्तस्तु देवेन सहस्राक्षेण धीमता

मानुषं भावमापन्नस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि। इति देवेन सहस्राक्षेण धीमता स एवमुक्तः॥

Verse 10

प्रणम्य शिरसा भूमिमागतोऽसौ ह्यचेतनः । नर्मदातटमाश्रित्य कर्षयन्निजविग्रहम्

प्रणम्य शिरसा भूमिं स तत्रागादचेतन इव। नर्मदातटमाश्रित्य स्वविग्रहं कर्षयन्निव॥

Verse 11

व्रतोपवाससंखिन्नो जपहोमरतः सदा । महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनम्

व्रतोपवाससंखिन्नो जपहोमरतः सदा। महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनं समाराधयत्॥

Verse 12

भक्त्या तु परया राजन्यावदाभूतसम्प्लवम् । अंशावतरणाद्विष्णोः सूतो भूत्वा महामतिः

भक्त्या तु परया राजन् यावदाभूतसम्प्लवम्। विष्णोरंशावतरणात् स महामतिः सूतो भूत्वा बभूव॥

Verse 13

तोषयन् वै जगन्नाथं ततो यातो हि सद्गतिम्

जगन्नाथं सम्यक् तोषयित्वा ततः स नूनं सद्गतिं शुभां प्राप्तवान्।

Verse 14

एष तत्सम्भवस्तात दारुतीर्थस्य सुव्रत । कथितोऽयं मया पूर्वं यथा मे शङ्करोऽब्रवीत्

एष एव तत्सम्भवः, तात, दारुतीर्थस्य, सुव्रत; मया पूर्वं कथितोऽयं यथा मे शङ्करः प्राह।

Verse 15

ततो युधिष्ठिरः श्रुत्वा विस्मयं परमं गतः । भ्रात्ःन् विलोकयामास हृष्टरोमा मुहुर्मुहुः

ततः श्रुत्वा युधिष्ठिरः परमं विस्मयं गतः; हृष्टरोमा सन् भ्रातॄन् मुहुर्मुहुः विलोकयामास।

Verse 16

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा विधिपूर्वं नरेश्वर । उपास्य संध्यां देवेशमर्चयेद्यश्च शङ्करम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—नरेश्वर, तस्मिंस्तीर्थे विधिपूर्वं स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य, देवेशं शङ्करं च अर्चयेत्।

Verse 17

वेदाभ्यासं तु तत्रैव यः करोति समाहितः । सोऽश्वमेधफलं राजंल्लभते नात्र संशयः

यस्तु तत्रैव समाहितो वेदाभ्यासं करोति, राजन्, स नात्र संशयः अश्वमेधफलं लभते।

Verse 18

तस्मिंस्तीर्थे तु यो भक्त्या भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुचिः । स तु विप्रसहस्रस्य लभते फलमुत्तमम्

तस्मिंस्तीर्थे यः शुचिर्भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत्, स विप्रसहस्रभोजनतुल्यं परमं पुण्यफलम् अवाप्नोति।

Verse 19

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । यत्कृतं शुद्धभावेन तत्सर्वं सफलं भवेत्

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्—यत्किञ्चित् शुद्धभावेन क्रियते तत्सर्वं निश्चयेन सफलं भवति।