Adhyaya 3

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन

युधिष्ठिर उवाच। सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने। न चापीहास्ति भगवन् दीर्घायुरिह कश्चन॥

Verse 2

त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा । दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः

त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा दृष्टः—सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः।

Verse 3

। अध्याय

अध्यायः। (पाठचिह्नम्)

Verse 4

किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ । एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे

किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ? एतदाचक्ष्व भगवन्; परं कौतूहलं हि मे।

Verse 5

सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये । अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके

सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये, अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके।

Verse 6

औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते । निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्

औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते, निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्।

Verse 7

सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च । संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये

सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च सर्वेषु शुष्केषु सति, तदा ब्रह्मन् युगक्षये निराकारे काले।

Verse 8

जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः

जनाः प्राप्ते महर्लोके ब्राह्मणक्षत्रविशादयः; ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः।

Verse 9

स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्

स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने? एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्।

Verse 10

भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिमवाप्नुयात् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे

भूतानि कानि विप्रेन्द्र, कथं सिद्धिमवाप्नुयात्? ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे।

Verse 11

एवमुक्तस्ततः सोऽथ धर्मराजेन धीमता । मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः

एवमुक्तस्ततः स धर्मराजेन धीमता; मार्कण्डः प्रत्युवाचेदं ऋषिसंघैः समावृतः।

Verse 12

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर । महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते

श्रीमर्कण्डेय उवाच—नरेश्वर, त्वया सह सर्वे ऋषयः शृण्वन्तु। पूर्वं शम्भुना वायुदैवते महत्पुराणमिदं प्रोक्तम्।

Verse 13

वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् । वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम्

वायोः सकाशात् स्कन्देन श्रुतमेतत् पुरातनम्। तस्माद्वसिष्ठः श्रुतवान्, ततः पराशरः परम्।

Verse 14

तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः । एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः

तस्माच्च जातूकर्ण्येन, तस्माच्चैव महर्षिभिः। एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः।

Verse 15

संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल । आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा

संहिता शतसाहस्री किल शम्भुना पुरा प्रोक्ता। सर्वशास्त्राण्यालोड्य तत्त्वतः सारार्थं तदा व्याजहार।

Verse 16

युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता । मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः

युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता। नराणां मदप्रज्ञानुसारेण महर्षिभिः।

Verse 17

आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् । पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः

मया पूर्वं पशुपतिं महेश्वरमाराध्यैतत्पुराणं श्रुतमेव। अतस्तेऽहं समग्रं निरवशेषतः प्रवक्ष्यामि॥

Verse 18

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर । मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः

यत् श्रुत्वा जन्तुः सर्वपापैः प्रमुच्यते, नरेश्वर। मानसेभ्यः कर्मजेभ्यश्च सप्तजन्मसु सञ्चितैः॥

Verse 19

सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः

सप्तकल्पक्षये घोराः प्रलयाः मया पुनःपुनर्दृष्टाः। देवदेवस्य परमेष्ठिनो विष्णोः प्रसादात्॥

Verse 20

द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते । श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्

द्वादशादित्यैर्निर्दग्धे जगति एकार्णवीकृते। अहं श्रान्तस्तत्र विभ्रमन् बाहुभिरर्णवं तरन्॥

Verse 21

अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् । पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्

अथाहं सलिले राजन् आदित्यसमरूपिणम्। पुरा पुरुषमद्राक्षम् अनादिनिधनं प्रभुम्॥

Verse 22

शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश । द्वितीयोऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः

अहं चाद्रिराजस्य शृङ्गं दिशो दश प्रकाशयन्तं ददर्श; तथा पुत्रपौत्रसमन्वितो द्वितीयोऽन्यो मनुरपि मया दृष्टः।

Verse 23

अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे । अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्

सोप्यगाधे तमोभूते महार्णवे भ्रमन् मुहूर्तमप्यविश्रमन् चक्रारूढ इव परिभ्रमति स्म।

Verse 24

अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम् । तत्रस्थोऽहं महामत्स्यमपश्यं मदसंयुतम्

अथाहं भयादुद्विग्नः बाहुभिरर्णवं तरन्; तत्रैव महामत्स्यं मदसंयुतं ददर्श।

Verse 25

ततोऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत । परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः

ततो मां दृष्ट्वा स उवाच—“एह्येहि” इति, हे भारत; स सर्वेषां परं प्रधानो महेश्वरो मत्स्यरूपेण स्थितः।

Verse 26

ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः

ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखं, हे मनुजेश्वर; सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः।

Verse 27

ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् । उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्

ततोऽहं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलां नदीमद्राक्षम्। उद्यत्तरङ्गसलिलां फेनपुञ्जैः प्रहासिनीमिव॥

Verse 28

नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् । नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी

कामगमां पुण्यां नदीमद्राक्षं झषमीनसमाकुलाम्। तस्याः नद्याः मध्यस्थां प्रमदां कामरूपिणीमपश्यम्॥

Verse 29

नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी । दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता

नीलोत्पलदलश्यामा सा महत्प्रക്ഷोभवाहिनी। दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता॥

Verse 30

द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता । तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने

द्वाभ्यां जानुभ्यां महत्पोतं संगृह्य सा व्यवस्थिता। तां मनुः प्रत्युवाचेदं—का त्वं दिव्यवराङ्गने॥

Verse 31

तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि । सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे

तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि। सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे॥

Verse 32

सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः । त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् । श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः

सरितः सागराः शैलाश्च बहुधा क्षयं गताः। त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसि कारणं महत्॥ श्रोतुमिच्छामि देवि त्वं कथयस्व समस्ततः॥

Verse 33

अबलोवाच । ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता । सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः

अबलोवाच—ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानां विश्रुता। सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः॥

Verse 34

साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज । न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः

साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज। न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः॥

Verse 35

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः। मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा॥

Verse 36

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् । व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम्। व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्॥

Verse 37

सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः

सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः ॥

Verse 38

भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः

भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः ॥

Verse 39

अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः

अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः ॥

Verse 40

जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ

जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ ॥

Verse 41

प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत

प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत ॥