Adhyaya 4

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते

श्रीमार्कण्डेय उवाच—ततोऽर्णवात् समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितं ददर्शाहम्। महाकनकवर्णाभं नानावर्णशिलाचितं विभ्राजमानम्॥

Verse 2

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम्। महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्॥

Verse 3

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत। भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ॥

Verse 4

। अध्याय

अध्यायः—इति ग्रन्थेऽध्यायचिह्नमात्रम्॥

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः

युधिष्ठिर उवाच—एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि जातम्। तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः॥

Verse 6

का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्

का सा पद्मपलाशाक्षी कन्या तमोभूते महार्णवे। योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्॥

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच। एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम्। तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्॥

Verse 8

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु॥

Verse 9

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर। केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना॥

Verse 10

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी। सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती॥

Verse 11

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

किं सा मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा, उत लक्ष्मीः, अथवा उमा? किं वा सा साक्षात् कालरात्रिः, अथवा सुखप्रसवायोचिता प्रकृतिः?

Verse 12

एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे

भगवन्, एतदाचक्ष्व—का सा अमृतसम्भवा, या घोरे एकार्णवे चरति, यत्रोरगराक्षसाः प्रनष्टाः?

Verse 13

मनुरुवाच । शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी

मनुरुवाच—शृणु वत्स, यथान्यायम् अस्याः सम्भवं वक्ष्यामि; या रुद्रसमुद्भूता, या चेयं वरवर्णिनी।

Verse 14

पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः

पुरा शान्ततनुः शिवः सर्वलोकहितार्थं उमया सह शङ्करः विपुलं तपश्चचार।

Verse 15

ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी

ऋक्षशैलं समारुह्य सुदारुणं तपस्तेपे; सर्वभूतानामदृश्यः, सर्वभूतात्मको वशी।

Verse 16

तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः

तस्य देवस्य तपसि प्रवृत्तस्य किल स्वेदः समभवत्। स रुद्रसम्भवः स्वेदो गिरिं समन्तात् प्लावयामास॥

Verse 17

तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा

तस्मात् समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा। या त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा॥

Verse 18

स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप

स्त्रीरूपं समास्थाय रुद्रमाराधयत् पुरा। आद्ये कृतयुगे तस्मिन् समानामयुतं नृप॥

Verse 19

ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

ततः तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः। उवाच—महाभागे ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते॥

Verse 20

सरिदुवाच । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो

सरिदुवाच—प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे। प्रसादात् तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो॥

Verse 21

सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो

सरित्सु सागरेष्वपि पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो ॥

Verse 22

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर ॥

Verse 23

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता ॥

Verse 24

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर ॥

Verse 25

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर ॥

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्

ब्रह्महत्यादिकं यत् पापं क्वचित् संचितमास्ते, तद्देव अवगाहनात् मासमात्रेणैव क्षयं याति।

Verse 27

यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम

हे शंकर, सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु च यत्फलं, तत्सर्वम् अवगाहनेनैव भवत्विति मतिर्मम।

Verse 28

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने च यत्फलं, हे शंकर, मम तोयेन तत्फलं जायतामिति।

Verse 29

मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव

मम तीरे ये नरा महेश्वरम् अर्चयन्ति, हे शिव, ते देहान्ते तव लोकं यान्तु—एतदेव भवेत्।

Verse 30

मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम

हे महेशान, उमया सह दैवतैश्च मम कूले नित्यं वस; हे जगन्नाथ, एष एव मम वरः।

Verse 31

सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्

सुकर्मा वा विकर्मा वा, शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः; मम जले यः प्राणान् त्यजति जन्तुः, स अमरावतीं गच्छतु।

Verse 32

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी भवामि; देवदेवेश, यदि त्वं मन्यसे प्रसन्नः।

Verse 33

एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः

एतांश्चान्यान् वरान् दिव्यान् नर्मदया प्रार्थितो नृपसत्तम; ततः प्रसन्नो वृषवाहनः प्राह।

Verse 34

श्रीमहेश उवाच । एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे

श्रीमहेश उवाच—एवं भवतु कल्याणि, यत्त्वयोक्तमनिन्दिते; लोकेषु त्वां मुक्त्वा, कमलेक्षणे, नान्या वरार्हा।

Verse 35

यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः

यदैव मम देहात् त्वं समुद्भूता वरानने, तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः।

Verse 36

कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः

कल्पक्षयकरकाले, विशेषतः काले घोरे, उत्तरकूलमाश्रित्य ये नराः तत्र निवसन्ति।

Verse 37

अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्

अपि कीटपतङ्गाश्च, वृक्षगुल्मलतादयः; आ देहपतनाद्देवि, तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्।

Verse 38

दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे

दक्षिणकूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः; आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति, ते गताः पितृमन्दिरे।

Verse 39

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे; त्वत्तीरे निवसिष्यामि, सदैव ह्युमया समम्।

Verse 40

एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना

एवं देवि महादेवि, एवमेव न संशयः; ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना।

Verse 41

उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि

उत्तरे देवि ते तीरे ममाज्ञया ते वसिष्यन्ति; दक्षिणे तु पितृभिः सार्धं तथान्येऽपि, सुरसुन्दरि, निवत्स्यन्ति।

Verse 42

वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय

मया सार्धं वसिष्यन्ति—एष ते वर उत्तमः। गच्छ गच्छ महाभागे, मर्त्यान् पापाद्विमोचय।

Verse 43

सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः

ऋषिसंघैः सहिता तथा सिद्धैः सुरासुरैश्च; एवमुक्तो महादेवः उमया सहितो विभुः।

Verse 44

वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी

अथ मनुना मया च वन्द्यमानः स अदर्शनं गतः। तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी जाता।

Verse 45

कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता

कथिता सती पुनः पृच्छ्यसे यासि—मा ते भवतु विस्मयः। एषा गङ्गा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता।

Verse 46

दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता

पञ्चदशभिः स्रोतैः सा दश दिशः प्लावयन्ती, शोणो महानदा च नर्मदा च सुरसा—देवपाविता—कृता।

Verse 47

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च; तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा।

Verse 48

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी; ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः।

Verse 49

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमङ्गलदाः शिवाः; इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः।

Verse 50

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा; इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम।

Verse 51

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम् ॥

Verse 52

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत ॥

Verse 53

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना ॥

Verse 54

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम् ॥