Adhyaya 230

Verse 1

सूत उवाच । इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः । मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः

सूत उवाच । इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः । मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः ॥

Verse 2

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः । तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः । तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ॥

Verse 3

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी । रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी। रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा॥

Verse 4

ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः । तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते

ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः। तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते॥

Verse 5

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः । सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः। सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च॥

Verse 6

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि । तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि। तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा॥

Verse 7

तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम् । प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः

तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम्। प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः॥

Verse 8

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ । सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ । सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपङ्कजं नत्वा ॥

Verse 9

पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः । प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्

पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्टादृष्टार्थवेदिनः । प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम् ॥

Verse 10

ॐ नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने । यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः

ॐ नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने । यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः ॥

Verse 11

अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे । पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्

अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे । पुराणसंहिताध्यायो मार्कण्डाश्रमवर्णनम् ॥

Verse 12

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा । तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा । तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम् ॥

Verse 13

नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः । एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्

नामनिर्वचनं तद्वत् तथा कल्पसमुद्भवाः । एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम् ॥

Verse 14

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च । माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च । माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च ॥

Verse 15

संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य च सम्भवः । तथैवौंकारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम्

संहारलक्षणं तद्वद् ओङ्कारस्य च सम्भवः । तथैव ओङ्कारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम् ॥

Verse 16

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् । दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् । दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम् ॥

Verse 17

चरुकासङ्गमस्तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा

चरुकासङ्गमस्तद्वद् व्यद्वतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा ॥

Verse 18

वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् । सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्

वरुणेश्वरतीर्थं च, लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्; सिद्धेश्वरं यमेशं च, ततः परं ब्रह्मेश्वरम्।

Verse 19

सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम् । शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः

सारस्वतं चाष्ट रुद्रं, सावित्रं सोमसंज्ञितम्; शिवखातं महातीर्थं, रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः।

Verse 20

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम् । पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं, सूर्यावर्तमतः परम्; पिप्पलावर्ततीर्थं च, पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः।

Verse 21

अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा । विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्

अमरकण्टमाहात्म्यं, कपिलासङ्गमस्तथा; विशल्यासम्भवश्चापि, भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्।

Verse 22

विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः । करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

विशल्यासङ्गमः पुण्यः, करमर्दासमागमः; करमर्देश्वरं तीर्थं, चक्रतीर्थमनुत्तमम्।

Verse 23

सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च । कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्

अत्र नीलगङ्गायाः सङ्गमः, त्रिपुरविध्वंसवृत्तान्तश्च; तीर्थदानानां कीर्तनं, मधुकतृतीयाव्रतस्य च विधानम्।

Verse 24

अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः । तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा

अप्सरेश्वरतीर्थं च, ततः देहक्षेपविधिः; ज्वालेश्वरनाम तीर्थं, ज्वालायाः सङ्गमश्च तथा।

Verse 25

शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा

शक्रतीर्थं कुशावर्तं, हंसतीर्थं तथैव च; अम्बरीषस्य तीर्थं च, महाकालेश्वरं तथा।

Verse 26

मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम् । तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्

मातृकेश्वरतीर्थं च, भृगुतुङ्गानुवर्णनम्; तत्र भैरवमाहात्म्यं, चपलेश्वरकीर्तनं च।

Verse 27

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा । कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस्तथा

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं, कावेरीसङ्गमस्तथा; कुबेरेश्वरतीर्थं च, वाराहीसङ्गमस्तथा।

Verse 28

सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा । एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्

चण्डवेगायाः सङ्गमः, चण्डेश्वरं नाम तीर्थं च; एरण्ड्याः सङ्गमः परमं पुण्यं, एरण्डेश्वरश्चोत्तमः।

Verse 29

पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम् । माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः

तत्रैव पितृतीर्थं, ओङ्कारस्य च सम्भवस्थानम्; मुनीश्वराः, पञ्चलिङ्गानां माहात्म्यं तथा ओङ्कारस्यापि (प्रसिद्धम्)।

Verse 30

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा । जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतमतः परम्

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं, काकह्रदं नाम तीर्थं तथा; जम्बुकेश्वरतीर्थं च, ततः परं सारस्वतं परमं (वर्ण्यते)।

Verse 31

कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम् । दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्

कपिलायाः सङ्गमः, तथा कपिलेश्वरं नाम तीर्थं च; दैत्यसूदनतीर्थं च, चक्रतीर्थं, वामनं च (अस्ति)।

Verse 32

तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे । स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्

पूर्वे कपिलासङ्गमे तीर्थलक्षणं विदुः; स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभिः भाषितम्।

Verse 33

व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम् । अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्

अत्र शरीरस्य व्यवस्थानं सदाचारविधानं च, गोप्रदानस्य चानुवर्णनम्; अशोकवनिकातीर्थस्य तथा मतङ्गाश्रमस्य वर्णनं च।

Verse 34

अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम् । तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्

अशोकेश्वरतीर्थं च, मतङ्गेश्वरमुत्तमं च; तथा पुण्यं मृगवनं, तत्र च मनोरथाख्यं तीर्थम्।

Verse 35

सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम् । तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्

अङ्गारगर्तायाः सङ्गमः, अङ्गारेश्वरमुत्तमं च; तथा मेघवनाख्यं तीर्थं, देव्या नामानुकीर्तनं च।

Verse 36

सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा । बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्

कुब्जायाः सङ्गमश्च, कुब्जेश्वराख्यं तीर्थं च; तथा बिल्वाम्रकं नाम तीर्थं, ततः परं पूर्णद्वीपम्।

Verse 37

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः । द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः; द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं, तथा यज्ञेश्वरं च।

Verse 38

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा । वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा । वागीश्वराख्यं तीर्थं पुण्यं वागुसङ्गम एव च ॥

Verse 39

सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा । सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्

तत्र सहस्रावर्तकं तीर्थं सौगन्धिकं तथा । सरस्वत्याः सङ्गमश्च ईशानं तीर्थमुत्तमम् ॥

Verse 40

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् । ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् । ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम् ॥

Verse 41

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा । आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा । आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम् ॥

Verse 42

तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् । शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्

देवपथं तथा तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् । शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम् ॥

Verse 43

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् । योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् । योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च, हे सत्तमाः ॥

Verse 44

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते । मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते । मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम् ॥

Verse 45

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् । करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् । करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम् ॥

Verse 46

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः । प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः । प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः ॥

Verse 47

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः । शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः । शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम् ॥

Verse 48

प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम् । स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्

अत्र दानधर्मस्य प्रशंसा, ऋषिशृङ्गस्य प्रभाववर्णनं, दीर्घतपसा प्राप्ता स्वर्गतिः, तथा भानुमत्याः प्रसङ्गोऽपि निरूप्यते।

Verse 49

शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम् । कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्

शबरस्य स्वर्गगमनं शूलभेदजन्यं माहात्म्यं च कथ्यते; कपिलेश्वरतीर्थं च, ततोऽपि परं मोक्षतीर्थं विद्यते।

Verse 50

सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम् । तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः

मोक्षनद्याः सङ्गमोऽत्र, विमलेश्वरतीर्थं च; तथैवोलूकतीर्थं, पुष्करिण्याश्च सङ्गमोऽपि वर्ण्यते।

Verse 51

आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् । सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्

आदित्येश्वरतीर्थं च, सङ्गमेश्वरतीर्थं च; भीमकुल्यायाः सङ्गमः, शुभं भीमेश्वरतीर्थं च कथ्यते।

Verse 52

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम् । करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च, पिप्पलेश्वरं तथैव; करोटीश्वरतीर्थं च, शुभमिन्द्रेश्वरतीर्थं च वर्ण्यते।

Verse 53

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् । वैद्यनाथं च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम्

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् । वैद्यनाथं च केदारं चानन्देश्वरसंज्ञितम् ॥

Verse 54

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा । सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये । तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम्

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा । सङ्गमश्चानुदुह्याया भीमार्जुनाह्वये तटे ॥ तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम् ॥

Verse 55

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् । कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् । कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम् ॥

Verse 56

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः । तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः । तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम् ॥

Verse 57

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः । शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः । शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम् ॥

Verse 58

भीमेश्वरं च चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्गमः । बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्

भीमेश्वरं च चन्द्रेशं, अश्ववत्याः सङ्गमं च; बह्वीश्वरं नारदेशं, वैद्यनाथं कपीश्वरम्।

Verse 59

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम् । मेघेश्वरं मत्स्यकेशमप्सराह्रदसंज्ञकम्

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं, रामेशं लक्ष्मणेश्वरम्; मेघेश्वरं मत्स्यकेशं, अप्सराह्रदसंज्ञकम्।

Verse 60

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम् । पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं, नन्दिकेशं च वारुणम्; पावकेश्वरतीर्थं च, तथैव कपिलेश्वरम्।

Verse 61

नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम् । चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्

नारायणाह्वयं तीर्थं, चक्रतीर्थमनुत्तमम्; चण्डादित्यं परं तीर्थं, चण्डिकातीर्थमुत्तमम्।

Verse 62

यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम् । नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्

यमहासाह्वयं तीर्थं, तथा गङ्गेश्वरं शुभम्; नन्दिकेश्वरसंज्ञं च, नरनारायणाह्वयम्।

Verse 63

नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम् । व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा

नलेश्वरं च मार्कण्डं, ततः परं शुक्लतीर्थम्। व्यासेश्वरं परं तीर्थं, तत्र सिद्धेश्वरं तथा॥

Verse 64

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरमुत्तमम् । सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं, वासुकीश्वरमुत्तमम्। करञ्जायाः सङ्गमश्च, मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्॥

Verse 65

तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम् । कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्

कोटीश्वरं नाम तीर्थं, तथा संकर्षणाह्वयम्। कनकेशं मन्मथेशं, तीर्थं चैवानसूयकम्॥

Verse 66

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम् । तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो, मातृतीर्थं च शोभनम्। स्वर्णशलाकाख्यतीर्थं, तथा चैवाम्बिकेश्वरम्॥

Verse 67

करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् । सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्

करञ्जेशं भारतेशं, नागेशं मुकुटेश्वरम्। सौभाग्यसुन्दरीतीर्थं, धनदेश्वरमुत्तमम्॥

Verse 68

रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम् । भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्

रोहिणीतीर्थं चक्रतीर्थं चोत्तरेश्वरसंज्ञितं स्थानम् । भोगेश्वरं च केदारं च; एतेभ्यः परं निष्कलङ्कं तीर्थम् ॥

Verse 69

मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् । कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै

मार्कण्डतीर्थं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् । कोटवीसङ्गमं पुण्यं, तत्रैव कोटितीर्थं च ॥

Verse 70

अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम् । स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्

अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम् । स्कान्दं नार्मदं ब्राह्मं च, वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम् ॥

Verse 71

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् । कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् । कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम् ॥

Verse 72

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च । नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च । नागेश्वरं गौतमेशं, अहल्यातीर्थमुत्तमम् ॥

Verse 73

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ । नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरलवेश्वरौ । नर्मदेशं कपर्दीशं च, एतेभ्यः परं सागरेशं च (सन्ति) ।

Verse 74

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्

धौरादित्यं परं तीर्थं, तीर्थं चापरयोनिजम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थं च, भृग्वीश्वरमनुत्तमम् (सन्ति) ।

Verse 75

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः । मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः । मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च, आदिवाराहमुत्तमम् (सन्ति) ।

Verse 76

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा । वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा । वरुणेशं यमेशं च, रामेशं कर्कटेश्वरम् (सन्ति) ।

Verse 77

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् । वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् । वैष्णवं चक्रतीर्थं च, रामकेशवसंज्ञितम् (सन्ति) ।

Verse 78

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् । जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् । जयवाराहतीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम् ॥

Verse 79

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् । पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् । पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम् ॥

Verse 80

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् । कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् । कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम् ॥

Verse 81

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् । श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् । श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम् ॥

Verse 82

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् । सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् । सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् ॥

Verse 83

नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः । अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्

नर्मदेश्वरसंज्ञं च देवालयं, नदीत्रितयसङ्गमः, अनेकेश्वरतीर्थं च, तथा शर्भेशो मोक्षप्रदत्वेन प्रसिद्धः।

Verse 84

कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम् । मार्कण्डेशं च नागेशमुदम्बर्याश्च सङ्गमः

कावेरीसङ्गमः पुण्यः; गोपेश्वराह्वयं तीर्थम्; मार्कण्डेशं च नागेशं; उदम्बर्याश्च सङ्गमोऽपि।

Verse 85

साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गमः । सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्

साम्बादित्याह्वयं तीर्थम्, उदम्बर्याश्च सङ्गमः; सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं, तथा सिद्धेश्वरीकृतं पावनस्थानम्।

Verse 86

गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्

गोपेशं कपिलेशं च, वैद्यनाथमनुत्तमम्; पिङ्गलेश्वरतीर्थं च, सैन्धवायतनं महत्।

Verse 87

भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम् । गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा

भूतीश्वराह्वयं तीर्थम्; ततः परं गङ्गावाहम्; गौतमेश्वरतीर्थं च, दशाश्वमेधिकं तथा प्रसिद्धम्।

Verse 88

भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी । वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्

तत्र भृगुतीर्थं पुण्यं च, ख्याता सौभाग्यसुन्दरी; तत्रैव वृषखातं, केदारं च धूतपातकम्।

Verse 89

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा । तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्

धूतेश्वरीसङ्गमे तीर्थं, एरण्डीसंज्ञकं तथा; कनकेश्वर्यास्तीर्थं च, ततः परं ज्वालेश्वरम्।

Verse 90

शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम् । तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्

शालग्रामाह्वयं तीर्थं, सोमनाथमनुत्तमम्; तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं, चन्द्रप्रभासकं च।

Verse 91

द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम् । कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्

द्वादशादित्यतीर्थं च, तथा सिद्धेश्वराभिधम्; कपिलेश्वरतीर्थं च, शुभं त्रैविक्रमं तथा।

Verse 92

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा । मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं, नारायणकृतं तथा; मूलश्रीपतितीर्थं च, चौलश्रीपतिसंज्ञकम्।

Verse 93

देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम् । मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्

देवतीर्थं हंसतीर्थं प्रभासतीर्थमुत्तमम्; मूलस्थानं च कण्ठेशं, ततः परं परमं अट्टहासनाम तीर्थम्।

Verse 94

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा । सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च, ख्याता शूलेश्वरी तथा; सारस्वतं दारुकेशं, चाश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्।

Verse 95

सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा । नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्

सावित्रीतीर्थमतुलं, वालखिल्येश्वरं तथा; नर्मदेशं मातृतीर्थं, देवतीर्थमनुत्तमम्।

Verse 96

मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम् । कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा

मच्छकेश्वरतीर्थं च, शिखितीर्थं च शोभनम्; कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठाः, तत्र कोटीश्वरी मृडा।

Verse 97

तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम् । तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्

तीर्थं पैतामहं नाम, माण्डव्येश्वरसंज्ञितम्; तत्र नारायणेशं च, अक्रूरेशमतः परम्।

Verse 98

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् । तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्

देवखातं सिद्धरुद्रं च वैद्यनाथमनुत्तमम् । तथा मातृतीर्थं चोत्तरैशं ततः परम् ॥

Verse 99

तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः । तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्

तथैव नर्मदेशा च मातृतीर्थं पुनस्तथा । कुररीतीर्थमप्यत्र ढौण्ढेशं दशकन्यकम् ॥

Verse 100

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् । भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् । भारभूतेश्वरं तीर्थं मुण्डीश्वरमथापि च ॥

Verse 101

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् । मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् । मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम् ॥

Verse 102

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा । आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा । आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च ॥

Verse 103

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च । मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च । मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा ॥

Verse 104

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् । जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् । जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः ॥

Verse 105

लोटनेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा । वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः

लोटनेश्वरतीर्थं तल्लुङ्केशनामकं तथा । वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः ॥

Verse 106

तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम् । तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् । विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे

तथा हंसेश्वरं नाम तिलादं वासवेश्वरम् । तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् । विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे ॥

Verse 107

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः । तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः । तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना ॥

Verse 108

नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता । मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च

नर्मदाजलैः सम्यग् निर्णिक्तं मार्कण्डेयेन निर्मितम् । इह साधूनां मण्डनं सर्वलोकहिताय च तिष्ठति ॥

Verse 109

दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा । अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्

दरितध्वान्तशमनीयं धार्यं धर्मार्थिभिः सदा । अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत् ॥

Verse 110

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् । मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् । मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम् ॥

Verse 111

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः । पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः । पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत् ॥

Verse 112

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् । प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् । प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम् ॥

Verse 113

एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता । मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः

एवं रेवातटद्वयाश्रिता पुण्या तीर्थावलिः मया कथिता। मुनिश्रेष्ठा अनघाश्च, तथैव परं शृणुत।