Adhyaya 141
मार्कण्डेयः तापेश्वरतीर्थस्य उत्पत्तिकथां कथयति। कश्चिद् व्याधः हरिणीं भयात् जलं प्रविश्य ततः स्वर्गं प्रति उत्थितां दृष्ट्वा विस्मितः संन्यासभावं प्राप्य धनुः निक्षिप्य दीर्घं तपः चकार—देववर्षसहस्रपर्यन्तम्। तेन तपसा प्रसन्नो महेश्वरः प्रादुरभवत् वरं च ददौ; व्याधः शिवसमीपवासं याचते, तदनुज्ञाय देवोऽन्तर्हितः। ततः स व्याधः महेश्वरं स्थापयित्वा विधिवत् पूजां कृत्वा स्वर्गं जगाम। तस्मात्कालात् त्रिलोके प्रसिद्धं तीर्थं “तापेश्वर” इति ख्यातिं जगाम, व्याधस्य अनुत्तापेन तपसा च सम्बद्धम्। अत्र स्नात्वा शङ्करं पूजयन् शिवलोकं प्राप्नोति; नर्मदाजलेषु तापेश्वरे स्नानात् तापत्रयात् विमुच्यते। विशेषतः अष्टमी-चतुर्दशी-तृतीया-दिने स्नानव्रतं सर्वपापशमनाय प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तापेश्वरमनुत्तमम् । यत्र सा हरिणी सिद्धा व्याधभीता नरेश्वर
श्रीमार्कण्डेय उवाच। ततः गच्छेन्महीपाल तापेश्वरमनुत्तमम्। यत्र सा हरिणी सिद्धा व्याधभीता नरेश्वर॥
Verse 2
जले प्रक्षिप्य गात्राणि ह्यन्तरिक्षं गता तु सा । व्याधो विस्मितचित्तस्तु तां मृगीमवलोक्य च
जले प्रक्षिप्य गात्राणि सा तु अन्तरिक्षं गता। व्याधो विस्मितचित्तस्तु तां मृगीमवलोकयत्॥
Verse 3
विमुच्य सशरं चापं प्रारेभे तप उत्तमम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु व्याधेनाचरितं तपः
सशरं चापं विमुच्य स व्याधः तप उत्तमं समारभत। दिव्यवर्षसहस्रं यावत् तेन तपोऽनुष्ठितम्॥
Verse 4
अतीते तु ततः काले परितुष्टो महेश्वरः । वरं ब्रूहि महाव्याध यत्ते मनसि रोचते
ततः कालेऽतीते महेश्वरः परितुष्टः सन् उवाच— ‘वरं ब्रूहि महाव्याध, यत्ते मनसि रोचते’॥
Verse 5
व्याध उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तव पार्श्वे महादेव वासो मे प्रतिदीयताम्
व्याध उवाच— ‘यदि तुष्टोऽसि देवेश, यदि देयो वरो मम। तव पार्श्वे महादेव, वासो मे प्रतिदीयताम्’॥
Verse 6
ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते व्याध यस्त्वया काङ्क्षितो वरः । दैवदेवो महादेव इत्युक्त्वान्तरधीयत । गते चादर्शनं देवे स्थापयित्वा महेश्वरम्
ईश्वर उवाच— ‘एवं भवतु ते व्याध, यस्त्वया काङ्क्षितो वरः।’ ‘दैवदेवो महादेवः’ इत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत। गते देवेऽदर्शनं व्याधः तत्र महेश्वरं स्थापयामास॥
Verse 7
पूजयित्वा विधानेन गतो व्याधस्ततो दिवम् । तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
विधानेन पूजयित्वा व्याधः ततः दिवं गतः। तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥
Verse 8
व्याधानुतापसंजातं तापेश्वरमिति श्रुतम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पूजयति शङ्करम्
व्याधस्य अनुतापसमुद्भूतं तद् ‘तापेश्वरम्’ इति श्रूयते। तत्र तीर्थे यः स्नात्वा विधिवत् शङ्करं सम्पूजयति—
Verse 9
शिवलोकमवाप्नोति मामुवाच महेश्वरः । ये स्नाता नर्मदातोये तीर्थे तापेश्वरे नराः
स शिवलोकमवाप्नोति—इति महेश्वरो मामुवाच। ये नराः नर्मदातोये तापेश्वरतीर्थे स्नाताः—
Verse 10
तापत्रयविमुक्तास्ते नात्र कार्या विचारणा । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः
ते तापत्रयविमुक्ताः; अत्र विचारणा न कार्या। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च तृतीयायां विशेषतः।
Verse 11
स्नानं समाचरेन्नित्यं सर्वपातकशान्तये
सर्वपातकशान्तये नित्यं स्नानं समाचरेत्।
Verse 141
। अध्याय
इति अध्यायः समाप्तः।