Adhyaya 171

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

श्रीमार्कण्डेय उवाच—कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः; नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः।

Verse 2

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः; वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः।

Verse 3

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः ॥

Verse 4

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम् ॥

Verse 5

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति ॥

Verse 6

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः ॥

Verse 7

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत् ॥

Verse 8

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

मयि जीवति सति मद्भ्राता एवमवस्थां गतः—धिग् मे जीवितम्; तथापि तपसः फलमवश्यं प्रादुर्भवति।

Verse 9

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

शूलस्थितं ज्येष्ठं दृष्ट्वा मम मनो विदीर्यते; परं किं करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकं निवार्यते वा विनश्येत्।

Verse 10

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

अद्यैनं भस्मसात्करोमि—भवद्भिः क्षम्यतामिह; इत्युक्त्वा स करस्थं गृहीत्वा तदभिमन्त्रयामास।

Verse 11

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

क्रोधेन यावत् स पश्यति तावत् स हुंकारकोऽभवत्; तेन हुंकारशब्देन तदा ऋषयो विस्मिताः।

Verse 12

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

माण्डव्यस्य समीपे तु ते द्विजोत्तमाः अपृच्छन्—हे विप्र, नृपजिघांसनं शापं किं निवारयसि?

Verse 13

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

अपापस्यास्य कस्येह जिघांसाकर्म कृतं किल? ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्।

Verse 14

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते

मूर्ध्ना वः प्रणमाम्यद्य स्वागतं ऋषयः सदा। अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते॥

Verse 15

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

निविष्टः एकाग्रमनसा सर्वान् माण्डव्यकोऽब्रवीत्।

Verse 16

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम्। मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते॥

Verse 17

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

ऋषय ऊचुः— केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत्? दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति?

Verse 18

माण्डव्य उवाच । अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

माण्डव्य उवाच । येऽदत्तदानाः परभाग्योपजीविनो जायन्ते; न स्नानं कुर्वन्ति, न जपं, न होमं, नातिथ्यं, न च सुरार्चनम् ।

Verse 19

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

न पर्वणि पितृश्राद्धं कुर्वन्ति, न दानं द्विजसत्तमाः; ते घोरं नरकं व्रजन्ति, अन्त्यजगतिं च यान्ति ।

Verse 20

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः; पापप्रभावान्नरके वसन्ति। तेनैव कारणेन संसारिणि मर्त्यलोके कृमयः पतङ्गाश्च भूत्वा जायन्ते।

Verse 21

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

ये स्नानशीलाः द्विजदेवभक्ताः जितेन्द्रियाः जीवदयानुशीलाः। ते धर्मशीलाः जितमानरोषाः हृष्टा देवलोकेषु वसन्ति।

Verse 22

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

विद्याविनीताः न परोपतापिनः, स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः। तेषां लोके भयमस्ति न किंचित्; स्वभावशुद्धाः गतकल्मषा हि ते।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

Verse 24

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

Verse 25

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

Verse 26

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

Verse 27

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

Verse 28

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

Verse 29

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

Verse 30

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

Verse 31

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

Verse 32

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

Verse 33

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

प्राक्तनं कर्मैव भुञ्जे, यन्मया स्वयमेव संचितम्, हे द्विजाः। अतः राज्ञः क्षमा विधीयतां, क्रोधश्च परित्यज्यताम्।

Verse 34

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा माण्डव्यस्य महर्षयः। अतुलं प्रहर्षं लब्ध्वा ‘साधु साधु’ इति तमपूजयन्।

Verse 35

नारायण उवाच । इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

नारायण उवाच—इदं जलं मन्त्रपूतं; कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम्? येन राजा सराष्ट्रः सपुरोहितश्च भस्म भवेत्।

Verse 36

माण्डव्य उवाच । इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

माण्डव्य उवाच—इदं जलं रक्षस्व, कालकूटविषोपमम्। समुद्रे क्षिपयिष्यामि; देवकार्यं समुत्थितम्।

Verse 37

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च। आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः।

Verse 38

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

गच्छमानास्तु ते पञ्चमेऽहनि तापसेनैवमुक्ताः— “भवद्भिः प्रतिज्ञया मत्सकाशमागन्तव्यम्” इति।

Verse 39

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

“तथेति” ते प्रतिज्ञां कृत्वा नारदाद्याः अदर्शनं गताः। विप्रमुख्येषु गतेषु शाण्डिली तपोधना तत्रैवाभवत्।

Verse 40

द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

द्वितीयेऽह्नि सा समायाता, तं ऋषिं न तु बुबोध। भर्तारं शिरसा धार्य सा रात्रौ पर्यटते स्म।

Verse 41

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

शूलके स्थितो विप्रः भाराक्रान्त्या न दृष्टः, युधिष्ठिर। शूलस्थस्य भर्तुः जानुभ्यां पतिव्रता स्खलिता।

Verse 42

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

तस्याः मुनेः प्रस्खलनात् सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता; पूर्वदैविकी कर्मजनिता ईदृशी अवस्था तदा प्रववृते।

Verse 43

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

पुनः पापफलस्य किञ्चिद् दारुणं दुःखं मम वर्तते। त्वया, हे पापे, अहं व्यथितः; किमर्थं सूनकर्मणि प्रवृत्ता असि?

Verse 44

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि; राक्षसी वा तस्करी वा नु किम्? इत्युक्त्वा स क्षणं मोहात् मुहुर्मुहुः क्रन्दमानः।

Verse 45

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः। मुनेः कष्टं पश्यन्तः ते युधिष्ठिर पृच्छन्ति।

Verse 46

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशायां, वहनं नु किम्? क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किम्, आगमनकारणं किम्? ऋषये व्यथामुत्पाद्य, दुःखाद्दुःखविलासिनि!

Verse 47

शाण्डिल्युवाच । नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

शाण्डिल्युवाच—नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम्। पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु, तपसि स्थिताम्।

Verse 48

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः। अज्ञानाद् दृष्टिमान्द्याच्च यत् स्खलितं तत् क्षन्तुमर्हथ॥

Verse 49

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

भर्तृसौख्याय वहनं दिवा रुजा सम्पीड्यते। अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा॥

Verse 50

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

एतस्य रोगिणो भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्यहम्। ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत॥

Verse 51

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ

स्वभर्तृधर्मिणीं मां प्रति कोपं मा कुरुष्व; अतिथिं कुरु। सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ॥

Verse 52

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

ऋषय ऊचुः—परव्यथां न जानीषे यदृच्छया व्यचरन्ती। प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति॥

Verse 53

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत् ॥

Verse 54

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा ॥

Verse 55

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते ॥

Verse 56

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम् ॥

Verse 57

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः ॥

Verse 58

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

न मे भर्ता मरिष्यति, नादित्योऽद्य उदेष्यति। जगत्सर्वमन्धकारेण पूर्यतां, न चाद्य शर्वरी क्षीयताम्॥

Verse 59

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

एवं तया वचः प्रोक्ते स्तम्भितोऽर्कस्तमोमयः। सर्वं च न प्रजायेत, निर्वषट्कारसत्क्रियम्॥

Verse 60

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

न स्वाहाकारः स्वधाकारः, न पञ्चयज्ञविधिः क्वचित्। स्नानं दानं जपो नास्ति, सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः॥ षण्मासं तदा पार्थ, लुप्तपिण्डोदकक्रियम्॥

Verse 171

अध्याय

अध्यायः। (अध्यायसूचक-शब्दः)