Adhyaya 50
अस्मिन्नध्याये उत्तानपादेन सह ईश्वरस्य संवादरूपेण दान-पूजादिषु पात्रताया निर्णयो निरूप्यते। अनधीयानः अनृचो वा द्विजः केवलं नाममात्रेण द्विजत्वं वहति; तस्मै कृतं सत्कारदानं च निष्फलं भवतीति दृष्टान्तैः प्रतिपाद्यते। ततः शीलाचार-यज्ञकर्म-समाजाचारविरुद्धानां दोषाणां सूची प्रदर्श्यते, येन अपात्रे दत्तं दानं न फलति इति सिद्धान्तः स्थापितः। अनन्तरं तीर्थश्राद्धविधिः कथ्यते—गृहश्राद्धानन्तरं शौचपालनं, सीमाव्रतानुष्ठानं, निर्दिष्टतीर्थदेशगमनं, स्नानं, तथा विविधस्थानेषु श्राद्धकर्म, पायस-मधु-घृतयुक्तपिण्डादि-निवेदनं च। फलश्रुतौ पितॄणां दीर्घकालतृप्तिः, तथा पादुका-शय्या-अश्व-छत्र-गृहधान्य-तिलधेनु-जलान्नादिदानानां क्रमशः स्वर्ग्यफलविशेषाः, विशेषतः अन्नदानस्य महिमा प्रतिपाद्यते। अन्ते कन्यादानोपदेशः—दानानां मध्ये तस्य श्रेष्ठता, कुलीन-शीलवान्-विद्वान् वरः पात्रम्, विवाहे मूल्यग्रहणस्य निन्दा, तथा अयाचित-आहूत-याचितभेदेन दानत्रिविधता वर्ण्यते। अक्षमाय दानं न कर्तव्यम्, अपात्रेण च दानग्रहणं न कर्तव्यमिति चेतावनी समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
उत्तानपाद उवाच । द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः । श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः
उत्तानपाद उवाच। द्विजाश्च कीदृशाः पूज्याः, अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः। श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः॥
Verse 2
यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ । एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते
यदि श्रद्धा भवेद् दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ। एतदाख्याहि मे देव, कस्य दानं न दीयते॥
Verse 3
ईश्वर उवाच । यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः
ईश्वर उवाच—यथा काष्ठनिर्मितो हस्ती, यथा चर्मनिर्मितो मृगः; तथा वेदानध्ययनवर्जितो ब्राह्मणोऽपि—एते त्रयः केवलं नामधारकाः।
Verse 4
यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः
यथा षण्ढः स्त्रीषु निष्फलः, यथा गौर्गवौ निष्फला; यथा चाज्ञे दत्तं दानं निष्फलं, तथा अनृचो विप्रोऽपि निष्फलः।
Verse 5
यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
यथा अनृणे भूमौ बीजमुप्त्वा वप्ता फलम् न लभते, तथा अनृचे हविर्दत्त्वा दातापि फलम् न लभते।
Verse 6
रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः
रोगी, हीनातिरिक्ताङ्गः, काणः, पौनर्भवः, अवकीर्णी, श्यावदन्तः, सर्वाशी, वृषलीपतिश्च—एतेऽयोग्याः परिकीर्तिताः।
Verse 7
मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः
मित्रध्रुक्, पिशुनः, सोमविक्रयी, परनिन्दकः, पितृमातृगुरुत्यागी, नित्यं ब्राह्मणनिन्दकश्च—एतेऽप्ययोग्याः स्मृताः।
Verse 8
शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्
हे नृप! मन्त्रसंयुक्तं शूद्रान्नं यो विप्रो भक्षयेत्, स कर्मचाण्डालोऽस्पृश्यो भवति; तं स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्।
Verse 9
कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः
कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ, महादानरतो यश्च तथा चात्महनने रतः—एतेऽपि त्याज्यगणाः स्मृताः।
Verse 10
भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः
भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः—एते विप्राः सदा त्याज्याः, परिभाव्य प्रयत्नतः।
Verse 11
प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्
प्रतिग्रहं गृहीत्वा यस्तु वाणिज्यं कारयेत्, तस्मै दानं न दातव्यं; तस्य दत्तं वृथा भवति।
Verse 12
श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्
श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः, तेषां यद्दीयते दानं तत्सर्वमक्षयतां व्रजेत्।
Verse 13
दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः
दरिद्रान् भर भूपाल, मा समृद्धान् कदाचन। व्याधितस्यौषधं पथ्यं; नीरुजस्य किमौषधैः॥
Verse 14
उत्तानपाद उवाच । कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया । दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर
उत्तानपाद उवाच— कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया। दानं च दीयते यद्वत् तन्ममाख्याहि शङ्कर॥
Verse 15
ईश्वर उवाच । श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः । गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः
ईश्वर उवाच— श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः। गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्यः सीमान्तके ततः॥
Verse 16
वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् । शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि
वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत्। शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥
Verse 17
पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् । पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा
पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात्। पिण्डदानं च यः कुर्यात् पायसैर्मधुसर्पिषा॥
Verse 18
पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च । अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा
तस्य पितरः द्वादश वर्षाणि पञ्चाधिकानि च तृप्यन्ति—अक्षतैः, बदरफलैः, बिल्वफलैः, गुडेन, मधुना, सर्पिषा च कृतैः पिण्डोदकादिभिः।
Verse 19
सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः । उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः
सापि अस्मिन् तीर्थे तत्फलमेव प्राप्नोति—अत्र न संशयः। यश्च प्रयत्नतः ब्राह्मणेभ्यः उपानहौ ददाति।
Verse 20
सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः । शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः
सोऽपि स्वर्गं प्राप्नोति—हयारूढः, न संशयः। विशेषतः यः शय्यां, अश्वं, छत्त्रिकां वा ददाति।
Verse 21
गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः । उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्
स विमानमारूढः गच्छति, अप्सरोवृन्दैः परिवेष्टितः। यः उत्तमं गृहं ददाति, सप्तधान्यसमन्वितम्।
Verse 22
स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः । तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्
स स्वेच्छया मम लोके वसति, काञ्चने भवने। यश्च तिलधेनुं सवत्सां वस्त्रालङ्कृतां ददाति।
Verse 23
नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप
नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्। गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप॥
Verse 24
तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते । सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते
तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते। सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते॥
Verse 25
उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति
उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च। अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति॥
Verse 26
कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् । तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा
कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत्। तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा॥
Verse 27
उत्तानपाद उवाच । कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा । परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च
उत्तानपाद उवाच। कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा। परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च॥
Verse 28
अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते । दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्
अन्यदपि पृच्छामि देवेश—कस्य कन्या न देया? कुत्र देया, देव? कस्मै दत्ता चाक्षयपुण्यफलदा भवति?
Verse 29
उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो । राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा
कथं विभो उत्तमं मध्यमं वा कनीयः स्यात्? कथं राजसं तामसं वा, अथवा कथं निःश्रेयसकरं भवति?
Verse 30
ईश्वर उवाच । सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते । यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्
ईश्वर उवाच—सर्वेषां दानानां मध्ये कन्यादानं विशिष्यते। यः परया भक्त्या समागम्य स्वतनयां विधिवत् ददाति, स परमं पुण्यमवाप्नोति।
Verse 31
कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्
कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे। सुलग्ने सुमुहूर्ते च अलंकृतां कन्यां दद्यात्॥
Verse 32
अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्
अत्र यः स्वशक्तितोऽश्वान् अन्नं गावो वासांसि च ददाति। तस्य तत्र वासो भवेत्—यत्र निरामयं पदम्॥
Verse 33
येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
येनात्र प्राणेभ्योऽपि गरीयसी दुहिता कन्यादाने दत्ता, तेन सचराचरं त्रैलोक्यं सर्वमिव दत्तं भवति।
Verse 34
यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् । स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः
यः कन्यार्थमिति धनं लब्ध्वा तत एव धनं पुनर्भिक्षते भुङ्क्ते च, स कर्मचण्डालो भवति; मृतः काष्ठकील इव निष्फलो भवेत्।
Verse 35
गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन । चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः
तस्य गृहे योऽपि जिह्वालौल्यात्कथंचनाश्नीयात्, स चान्द्रायणेन शुध्येत, अथवा तप्तकृच्छ्रेण पुनः।
Verse 36
उत्तानपाद उवाच । वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे । कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि
उत्तानपाद उवाच—यस्य वित्तं न विद्यते, गृहे च कन्यैवास्ति; स याञ्चां न कुर्यात् चेत्, तस्योद्वाहनं कथं स्यात्?
Verse 37
ईश्वर उवाच । अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप । कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन
ईश्वर उवाच—अवित्तेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप; कन्यानाम समुच्चार्य विधिवत्, न दोषाय कदाचन।
Verse 38
अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् । भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते
अभिगम्य प्रदत्तं दानं परमं प्रशस्यते; अयाचितं दानमपि महत्फलप्रदम्। युगस्यान्तो भवेत् कदाचित्, किन्तु तस्य पुण्यस्यान्तो न कदाचन दृश्यते।
Verse 39
अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् । याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्
अभिगम्य प्रदत्तं दानं परमं स्मृतम्; आहूय प्रदत्तं मध्यमं निगद्यते। याच्यमानं दानं कनीयः; ‘देहि देहि’ इति पुनःपुनर्याचितं तु अधमं मतम्।
Verse 40
यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः । द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके
यथा अश्मना अश्मनाबद्धः शिलाखण्डो वारिमध्ये निक्षिप्तः सन् उभौ नाशं नयति; तथा अपात्रे दत्तमन्नं दातारं ग्राहकं च विनाशयति।
Verse 41
असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन । दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः
तस्मादसमर्थेऽपात्रे दानं कदाचन न देयम्। तत् दातारं अधो नयति, ग्राहकं च विशेषतः पतयति।
Verse 42
समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले । यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्
समर्थो विद्वान् द्वावपि तारयेत्, यथा जले शुष्कं काष्ठं वहति। यथा नौः परं तटं प्रापयति, तथा स ज्ञानी जनान् पारं नयेत्।
Verse 43
आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते
आहिताग्निरपि यः शूद्राणां प्रतिग्रहं गृह्णाति, स इहैव जन्मनि शूद्रत्वं याति; मृतश्च श्वा भूत्वा जायते।
Verse 44
वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि । असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्
अग्निहोत्रिणि ब्राह्मणे, नीचस्य गुप्तं गर्हितम् असत्प्रतिग्रहं कुर्वति, वृथा क्लेश एव जायते।
Verse 45
अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना । कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः
एवंविधो मर्त्योऽभोज्यः स्यात्; कारिषाग्निना दह्यते। ततः परं सप्त जन्मसु कटकारो भवति, न संशयः।
Verse 46
लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् । भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्
लज्जादाक्षिण्यलोभैर्वा उपरोधजं च यद्दानम्, भृत्येभ्यश्च यद्दानं, तत्सर्वं वृथा निष्फलं भवति।
Verse 50
। अध्याय
इति अध्यायसमाप्तिः।