Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह ॥

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

अहो भगवती पुण्या नर्मदा अयोनिजा; रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी।

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वया सह सुव्रत, इयं महाभागा न मृता; अतः परं पुण्यमुत्तमं किम्?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः? यदि न मृता इयं देवी, त्वं च ऋषिपुंगव, तद् ब्रूहि।

Verse 5

अध्याय

अध्यायः—इति विभागसूचकः।

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

कथं संहरते विश्वं, कथं चास्ते महार्णवे? कथं च सृजते विश्वं, कथं धारयते प्रजाः?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

सरितां एकार्णवीभावे देवी कीदृशं रूपं धारयति? किमर्थं सा ‘नर्मदा’ इति प्रोक्ता, तथा ‘रेवती’ इति कथं स्मृता?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

सा ‘अञ्जना’ इति किमर्थं, तथा ‘सुरसा’ इति किमर्थं? ‘मन्दाकिनी’ इति किमर्थं, च ‘शोणः’ इति कथं भवेत्?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

सा ‘त्रिकूटा’ इति किमर्थं, तथा ‘वालुवाहिनी’ इति किमर्थं? कोटिकोट्यः तीर्थानां यस्यां प्रविशन्ति, या महार्णवे लीनाऽस्ति—तत् कथ्यताम्।

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

सरितां कियत्यः कोट्यो नर्मदां समुपासते? यज्ञोपवीतधारिभिः ऋषिभिः, देवताभिश्च तथैव सा कथं पूज्यते?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

मुनिसत्तम, इयं किमर्थं ‘विभक्ता’ इति श्रूयते? पुराणज्ञैः इह सा ‘वैष्णवी’ इति किमर्थं चोच्यते?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

केषु केषु स्थानेषु तीर्थेषु च सरिद्वरा पूजनीया? पृथक् पृथग् मे ब्रूहि तानि तीर्थानि यत्र विशेषतः हरः संनिहितः।

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

या देवी रुद्रेण विनिर्मिता, तस्याः प्रमाणं कियत्? तथा रुद्रेण तुभ्यं कथितानि कर्माणि कीदृशानि?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

कथं म्लेच्छैः समाकीर्णोऽयं देशो, द्विजसत्तम? एतत् मे ब्रूहि, ब्रह्मन्—मार्कण्डेय महामते।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

श्रीमार्कण्डेय उवाच—शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे, त्वं च तात युधिष्ठिर। नर्मदातटे त्रिशूलिना पुराणमिदं कथितम्।

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

वायोः सकाशात् मया प्राप्तम्; तेनापि महेश्वरात्। मनुष्याणामशक्यत्वात् पुरा ऋषिभिः संक्षिप्तम्।

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

प्रथमं तात मायूरं, ततः कौर्म्यं तदनन्तरम् । ततः पुरं कौशिकं च, मात्स्यं च द्विरदं तथा ॥

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

वाराहं यन्मया दृष्टं, वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीद्, आकाङ्क्षं पुनरुत्तमम् ॥

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

पद्मं च तामसं चैव, संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः, पुराणे वेदचिन्तकाः ॥

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

एतत्संक्षेपतः सर्वं, संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैः, ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः ॥

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि, पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा, यैरियं न मृता सरित् ॥

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

आ जङ्गमं सर्वं तमोमयं जातम्—अप्रज्ञातं निरलक्षणं च; चन्द्रार्ककिरणाः प्रणष्टाः, भूतविवर्जितं जगदासीद्।

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

अथ तस्मात् तमसः महानाम्ना स पुरुषो जगद्गुरुः; तस्मिन्नेकाकी चचार—व्यक्ताव्यक्तः सनातनः।

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

स ओंकारमयोऽतीतः प्रभुः गायत्रीमसृजत्; तया सार्धम् ईशानः पुरुषो विराट् क्रीडां चकार।

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

स्वदेहात् स विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितं ससर्ज; क्रीडन् पुनरपि पञ्चभूतात्मसंज्ञितं जगत् समसृजत्।

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

क्रीडन् विराट्संज्ञः स हिरण्मयं सबीजं तत्त्वं ससर्ज; ततः दिव्यं चाण्डमभवत्, द्वादशादित्यसन्निभम्।

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

तदण्डं भित्त्वा पुरुषः चतुर्वक्त्रः पितामहः ब्रह्मा जज्ञे। स तु क्रमशः सदेवासुरमानुषं विश्वमसृजत्॥

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

तस्मात् तिर्यक्पशुपक्ष्यादयः स्वेदाण्डजजरायुजाः प्रजाः समुत्पन्नाः। एतदण्डं पुराणेषु प्रथममिति परिकीर्तितम्॥

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ, परमेष्ठिना उमया सह क्रीडन्त्या, रुद्रस्य क्रीडया विश्वं चार्णवीकृतमिवाभवत्॥

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

हर्षात् उमायाः स्वेदसम्भवा शुभा कन्या जज्ञे। शर्वस्योरःस्थलात् च उमा कुचविमर्दनात् पुनर्जज्ञे॥

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

स्वेदात् महती राजीवलोचना कन्या विजज्ञे। यस्याः द्वितीयः सम्भवः, हे युधिष्ठिर, रुद्रदेहादभवत्॥

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

सा तदा सदेवासुरमानवान् लोकान् परिभ्रमन्ती, रूपेणाप्रतिमा, त्रैलोक्यस्योन्मादजननी बभूव।

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता ‘कथं लभ्यते’ इति मन्यमानाः; भारत, इतश्चेतश्च तां कन्यां मृगयन्ति स्म।

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

हावभावविलासैः सा अखिलं जगन्मोहयति; दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा भ्रमते।

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

मेघमध्ये स्थिता भाभिः प्रकाशमाना, सर्वयोषिदनुत्तमा सा बभूव; ततः सर्वे सुरा दैत्याश्च दानवैः सह रुद्रं प्रति (चेतांसि) न्यवर्तयन्।

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

कामेन भृशमाकुलिताः ते तां कन्यां वरयन्ति स्म; ततः महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः प्रति अब्रवीत्।

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

यो बलेन तेजसा चैवाधिकः स भविष्यति, स एवेमां कन्यां प्राप्स्यति; नान्यथा, हे सुरोत्तमाः।

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

ततः सर्वे देवासुराः कन्यां समुपागमन्; ‘अहमेनां ग्रहीष्यामि, अहमेनाम्’ इति ब्रुवन्।

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

सर्वेषां पश्यतामेव सा कन्या अन्तरधीयत; पुनः सर्वैर्ददृशे योजनान्तरधिष्ठिता।

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

यत्र सा समदृश्यत तत्र ते सर्वे त्वरिताः जग्मुः; पुनस्त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा दशभिरपि योजनैः।

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

ते सर्वे मातङ्गगामिनीं तां धिष्ठितां समपश्यन्; भूयः शतैः योजनानां सहस्रैश्चापि धिष्ठिताम्।

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

तथा सा लाघवयोगात् शतसहस्रयोजनदूरेऽपि समदृश्यत; अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिक्षु विदिक्षु च प्रकाशते स्म।

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

तां वरारोहां पश्यन्ति—एकधा बहुधा पुनः; दिव्यवर्षसहस्रं तु तया ते पुरा भ्रामिताः।

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसम्भवा; सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः।

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः; अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा।

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः; तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्।

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

यतोऽस्या भिन्नभिन्नैः क्रीडितैश्चेष्टितैश्चैभ्यो गणदेवेभ्यो नर्मं दत्तं, तस्माद् वरारोहे त्वं सरितां श्रेष्ठा भविष्यसि—अतः ‘नर्मदा’ इति ख्याता।

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

स्वस्वरूपे स्थितो देवो यतो भुवि हास्यं प्रादुर्भावयत्, तेनैषा ‘नर्मदा’ इति कथ्यते—शिवा, अतिशीतलजलसमन्विता।

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

सप्तकल्पक्षये जाते यच्छंभुना पुरोक्तं तदेव सत्यं बभूव; तेन राजेन्द्र नर्मदा न मृता, ख्यातिं च परमां जगाम।

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

ततः सर्वभूतपतिः प्रभुर्देवेशो महार्णवाय तां शीलवतीं सुशोभनां कन्यां ददौ।

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

ततः सा फेनपुञ्जाट्टहासिनी नर्मदा देवी ऋक्षशैलेन्द्रात् अवतीर्य सरितां पतिं समुद्रं विवेश।

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

एवं ब्राह्मे पुराकल्पे सा ईश्वरात् समुद्भूता। मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा; इदानीं मया समाख्याता—शृणु।